มองเมฆมองฟ้ากับ “ดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ” เจ้าของฉายา “ชายผู้หลงรักมวลเมฆ”

เคยมองขึ้นไปบนท้องฟ้าแล้วเห็นเมฆเป็นรูปก็อตซิลล่า หมาพุดเดิ้ล หมีเท็ดดี้แบร์ หรือรูปทรงคุ้นตาชวนจินตนาการกันบ้างไหม นั่นคือเสน่ห์อย่างหนึ่งของมวลเมฆที่ทำให้หลายคนตกหลุมรัก รวมถึงดร.บัญชา ธนบุญสมบัติ นักวิชาการด้านโลหะวิทยา ที่ความสนใจในวิทยาศาสตร์นำพาให้พบกับความมหัศจรรย์บนท้องฟ้า จนกลายเป็น “ชายผู้หลงรักมวลเมฆ” ก่อนก่อตั้ง “ชมรมคนรักมวลเมฆ” ที่มีผู้ร่วมอุดมการณ์เฝ้าสังเกตท้องฟ้าเป็นงานอดิเรกมากกว่าสามแสนคน จากความตั้งใจที่จะสร้างพื้นที่แบ่งปันความรู้ด้านวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับลมฟ้าอากาศ จนกลายเป็นสังคมที่เปี่ยมด้วยมิตรภาพและความรัก ที่ต่างคนต่างหยิบยื่นความสุขให้แก่กัน ผ่านเรื่องราวของท้องฟ้า มวลเมฆ และสายรุ้ง

การตกหลุมรักมวลเมฆเกิดขึ้นได้อย่างไร
ก่อนหน้านี้ผมไม่ได้ชอบดูเมฆ แต่ด้วยความสนใจวิทยาศาสตร์หลายสาขา และมีโอกาสเขียนบทความลงหนังสือพิมพ์ ซึ่งช่วงหนึ่งเป็นบทความเกี่ยวกับเมฆ แต่ผมมีความรู้แค่งู ๆ ปลาๆ เลยไปค้นข้อมูลดูแล้วพบว่า บนท้องฟ้ามีสิ่งที่น่าสนใจเยอะมาก จึงเกิดเป็นความหลงใหล หลังจากนั้นก็สังเกตเห็นว่าเมฆบางก้อนคล้ายกับมีหมวกบาง ๆ อยู่ด้านบนด้วย ตอนนั้นผมเฝ้าสังเกตมันอยู่นาน ทั้งยังสเก็ตช์ภาพและบันทึกไว้ด้วยว่าเหตุการณ์เกิดที่ไหน เวลาอะไร มองไปทิศไหน ซึ่งพอไปค้นดูข้อมูลก็เห็นว่าเมฆแบบนี้มีชื่อเรียกว่า ไพลีอัส (Pileus) เป็นภาษาละตินแปลว่าหมวก หลังจากนั้นมาก็เริ่มสังเกตมวลเมฆบ่อยขึ้น ทั้งยังศึกษาค้นคว้าเพิ่มเติม ซื้อหนังสือของต่างประเทศมาอ่าน เรียกว่าถ้ามีหนังสือเกี่ยวกับเมฆและปรากฏการณ์บนท้องฟ้าเข้ามาขายในเมืองไทย ผมซื้อเก็บไว้หมด จนมีอยู่หลายสิบเล่มแล้ว

หมวกเมฆ (pileus)
พุทธิพร อินทรสงเคราะห์ / ชมรมคนรักมวลเมฆ

อะไรนำพาให้เปิดพื้นที่สำหรับคนรักเมฆบนโลกออนไลน์
อย่างแรกเลยคือผมเป็นนักวิทยาศาสตร์ ก็อยากจะเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งสาขาที่คิดว่าใกล้ตัวผู้คนก็คือปรากฏการณ์บนท้องฟ้า เพราะลมฟ้าอากาศเป็นเรื่องที่เราต้องเผชิญทุกวัน วันนี้ฝนตก พรุ่งนี้แดดออก บางช่วงอาจจะมีพายุ เลยเริ่มทำบล็อกใน GotoKnow เมื่อสิบกว่าปีก่อน ตั้งชื่อที่ดูหวานนิดหนึ่งว่า “ชายผู้หลงรักมวลเมฆ” เพราะคิดว่าถ้าตั้งชื่อทื่อ ๆ ประเภทฝนฟ้าอากาศ ลมฟ้าอากาศ จะดูวิชาการเกินไป และถ้าประเด็นที่เล่าเน้นไปทางข่าวก็มีแต่ข่าวเชิงลบเสียส่วนใหญ่ ทั้งที่ธรรมชาติมีความสวยงามอยู่มากมาย ผมเลยใช้ภาพเมฆแปลก ๆ เช่น เมฆจานบิน หรือปรากฏการณ์รุ้งกินน้ำสวย ๆ มาเล่าแทน ทั้งนี้ต้องบอกก่อนว่า คำว่าเมฆของผมไม่ได้จำกัดแค่เมฆนะครับ อย่างรุ้งกินน้ำ อาทิตย์ทรงกลด หรือปรากฏการณ์แสงต่าง ๆ ก็เกี่ยวข้องกัน หรือแม้แต่แม่คะนิ้งก็นับรวมอยู่ด้วย แต่ที่ใช้คำว่าเมฆ เพราะฟังง่ายและเป็นตัวแทนของปรากฏการณ์ในบรรยากาศได้ดี

ช่วงนั้นบล็อกของ GotoKnow มีแต่แนวการศึกษาหรือวิชาการ พอเราเล่นเรื่องเมฆซึ่งดูสบาย ๆ เข้าถึงง่าย เพื่อน ๆ เลยรู้สึกสนุกกับการถ่ายภาพท้องฟ้ามาแชร์กันจนเต็มหน้าฟีด พอเห็นคนสนใจเยอะ ผมก็เลยเกริ่นเล่น ๆ ว่า มาตั้ง “ชมรม” กัน จากนั้นก็ย้ายมาสร้างกลุ่มบนเฟซบุ๊กแทน ผ่านไป 12 ปี เฟซบุ๊กกรุ๊ป “ชมรมคนรักมวลเมฆ” ค่อย ๆ โตขึ้นจากสมาชิกหลักร้อย มาถึงตอนนี้เกิน 300,000 รายแล้ว (ข้อมูลเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม 2565) และไม่คิดว่าจากตอนแรกที่ตั้งใจจะเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ รวมถึงความรู้เชิงวัฒนธรรม จะมาไกลถึงขนาดสร้างมิตรภาพให้กลุ่มคนจำนวนมาก และมากกว่ามิตรภาพก็ยังไปไกลถึง Cloud Therapy คือสามารถบำบัดเยียวยาจิตใจคนจำนวนหนึ่งได้ด้วย

อยากให้อาจารย์ยกตัวอย่างความรู้เรื่องเมฆในเชิงวัฒนธรรมสักเรื่องหนึ่ง
ตัวอย่างง่าย ๆ คืออาทิตย์ทรงกลด ซึ่งคนทางเหนือจะมีคำเรียกมากกว่าภาคอื่น คำแรกคือ “ตะวันก๋างจ้อง” ที่แปลว่าอาทิตย์กางร่ม เป็นคำที่คนเหนือยังใช้ทั่วไป แล้วยังมีคำว่า “ตะวันสุบกุบ” คือตะวันสวมหมวก ซึ่งผมสำรวจพบว่าเป็นคำที่ใช้กันในพื้นที่ลำปาง พะเยา แต่คนส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้ และมีอีกคำหนึ่งที่คนเหนือส่วนใหญ่ไม่รู้จักแล้ว จะเหลือแค่แม่อุ๊ยพ่ออุ๊ยบางคนเท่านั้นที่รู้ คือคำว่า “ตะวันตือเกิ้ง” เกิ้งมีสองความหมาย แปลว่าดวงจันทร์ก็ได้ และอีกความหมายคือฉัตรหรือร่ม ตะวันตือเกิ้งก็คือตะวันถือร่ม เป็นภาษาทางจังหวัดแพร่ คือผมเป็นนักวิทยาศาสตร์ แต่ก็สนใจความรู้เชิงวัฒนธรรมด้วย และชมรมคนรักมวลเมฆก็ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้เช่นกัน

แล้ว Cloud Therapy เกี่ยวกับการดูเมฆอย่างไร
เวลาที่รู้สึกหดหู่ลองนั่งมองท้องฟ้าที่ค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงไป คุณจะรู้สึกดีขึ้นได้ อย่างเคสหนึ่ง สมาชิกชมรมเล่าใน Clubhouse ว่า ตอนที่อกหักครั้งแรก เขารู้สึกเจ็บมาก เลยไปนั่งเหม่อมองฟ้าแบบเซ็งชีวิต ก็เห็นเมฆลอยมาแล้วก็ลอยไป วนอยู่อย่างนั้น ในที่สุดเกิดการเห็นแจ้งเล็ก ๆ ว่า ทุกสิ่งมาแล้วก็ไปเหมือนกันหมด ทำให้ลุกขึ้นมามีกำลังใจ จนวันนี้เรียนจบแพทย์เป็นคุณหมอแล้วก็ยังรักการดูเมฆอยู่ ส่วนอีกเคสหนึ่งคือลูกที่ต้องดูแลคุณพ่อซึ่งนอนป่วยอยู่ในโรงพยาบาล เธอบอกว่าช่วงนั้นจะมองก้อนเมฆผ่านกรอบหน้าต่างเล็ก ๆ ภาพท้องฟ้าและก้อนเมฆที่บางวันก็ดูธรรมดา บางวันสดใสมาก และบางวันก็ดูคุกคาม ไม่เหมือนกันเลยสักวัน ผมเลยตั้งข้อสังเกตว่า เป็นไปได้ไหมว่านี่คือส่วนหนึ่งของธรรมชาติบำบัด (Nature Therapy) เพราะเวลาที่มีปัญหาเรามักจะขลุกอยู่กับตัวเอง คิดว่าทำไมเรื่องแบบนี้ต้องเกิดกับฉัน แต่พอได้ถ่ายทอดความคิดความรู้สึกกับท้องฟ้าที่กว้างใหญ่ ก็เหมือนได้ปลดปล่อยสิ่งเหล่านั้นออกไป

นอกจากที่เล่ามา ประโยชน์ของการดูเมฆยังมีอะไรอีกบ้าง
จริง ๆ ประโยชน์ของการดูเมฆที่ผมมักพูดถึงมีอยู่ 3 นิยาม เมฆคือความจริง เมฆคือความงาม และเมฆคือชีวิต ที่บอกว่าเมฆคือความจริง เพราะเรามองเห็นได้ สัมผัสได้ และเมฆคือความงาม เพราะเมฆจะลอยอยู่บนท้องฟ้า เหมือนเป็นงานศิลปะให้ชื่นชมได้ไม่ซ้ำแบบกัน ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับว่าจิตใจของเราตอนที่มองดูเมฆเป็นอย่างไรด้วย ส่วนเมฆคือชีวิต นั่นก็เพราะว่าเมฆคือกลุ่มของหยดน้ำหรือผลึกน้ำแข็ง เมื่อตกลงมาเป็นฝนและทำให้โลกชุ่มฉ่ำ ผมมองว่าสามนิยามนี้น่าจะครอบคลุมมิติของเมฆได้เยอะมาก

ในฐานะคนตั้งต้น อยากเห็นชมรมคนรักมวลเมฆเดินไปในทิศทางไหน
ผมอยากให้คนที่เข้ามาในชมรมช่างสังเกตธรรมชาติมากขึ้น รับรู้ว่าในธรรมชาติมีความรื่นรมย์อยู่ จากการมองท้องฟ้า มองเมฆ มองรุ้งกินน้ำ มองอาทิตย์ทรงกลด มองปรากฏการณ์ต่าง ๆ และได้รู้จักอะไรแปลกใหม่ที่ไม่เคยรู้จักมาก่อน อย่างบางคนบอกว่า พอมาเป็นสมาชิกชมรมนี้ถึงเพิ่งรู้ว่ามีรุ้งเผือกด้วย (รุ้งสีขาว) นอกจากนี้สิ่งที่ผมทำมาตลอดคือการให้ความรู้เรื่องฟ้าผ่า จนสามารถพูดได้ว่า ผมช่วยชีวิตคนทางอ้อมไว้ได้หลายคนจากการถูกฟ้าผ่า แค่นี้ผมก็ดีใจมากแล้วที่ชมรมนี้ได้มอบคุณค่าให้กับสังคมหรือคนไทยจำนวนหนึ่ง ซึ่งตอนนี้หากไปถามคนในชมรมว่า ทำไมถึงมาอยู่ชมรมนี้ เขาจะบอกว่า อยู่เพราะมีความสุข ชมรมนี้ปลอดมลพิษ เข้ามาแล้วไม่มีเรื่องให้ปวดหัว มีแต่ความสบาย นั่นคือสิ่งที่ผมพอใจแล้ว

รุ้งเผือก
บัญชา ธนบุญสมบัติ / ชมรมคนรักมวลเมฆ

ดูเมฆมานานนับสิบปี ชอบเมฆแบบไหนมากที่สุด
เมฆจานบินที่รูปร่างเหมือนจานบินเลย ซึ่งโดยปกติเมฆแบบนี้จะเกิดขึ้นใกล้ ๆ ภูเขา แต่วันหนึ่งเมื่อ 3 ปีก่อน อยู่ ๆ ลูกสาวก็วิ่งมาบอก “พ่อมาดูท้องฟ้าเร็ว” โอ้โห! เมฆจานบินมาเต็มฟ้าที่บ้านในนนทบุรี ผมเข้าใจว่าเป็นเพราะลมหนาวที่มาแรงในวันนั้น มีส่วนทำให้เกิดมีเมฆจานบินขึ้นในเมือง เพราะเท่าที่ค้นข้อมูลดู มีโอกาสน้อยมากที่จะมีเมฆแบบนี้ในพื้นที่ราบอย่างเมืองและไม่มีภูเขา

เมฆจานบิน
บัญชา ธนบุญสมบัติ / ชมรมคนรักมวลเมฆ

ทุกวันนี้ถ่ายรูปเมฆบ่อยแค่ไหน
ก็ยังคงถ่ายรูปท้องฟ้าอยู่เรื่อย ๆ และเชื่อว่าสมาชิกชมรมคงถ่ายภาพก้อนเมฆอยู่ตลอดเหมือนกัน จนมีเพื่อนคนรักมวลเมฆหลายคนเคยบอกว่า โทรศัพท์มือถือเขาไม่ค่อยมีภาพตัวเองเลย มีแต่ภาพท้องฟ้า บางคนถึงขนาดที่ว่าไปเที่ยวกับเพื่อนแล้วเห็นเมฆสวยต้องขอถ่ายรูปท้องฟ้าก่อนถ่ายรูปเพื่อน เพราะเพื่อนรอได้ แต่เมฆรอไม่ได้ ถ้าไม่ถ่ายตอนนี้ไม่รู้ว่าจะเปลี่ยนหรือหายไปตอนไหน

ยังคงแหงนหน้ามองท้องฟ้าทุกวันหรือเปล่า
แน่นอนครับ และไม่ใช่แค่ผมคนเดียว คนรักเมฆทุกคนต่างก็แหงนมองท้องฟ้ากันตลอด บางคนขับรถอยู่ พอเห็นเมฆสวยที่ฝั่งตรงข้ามของถนน ถึงขนาดต้องวกรถกลับไปเก็บภาพกันเลยก็มี ตัวผมเองถ้าเห็นท้องฟ้าตอนเย็นมีเมฆสีส้มสวย ๆ แล้วรู้สึกรำคาญสายไฟที่ยุ่งเหยิงของกรุงเทพฯ ก็จะดั้นด้นขับรถขึ้นไปบนลานจอดรถชั้นสูงสุดของห้างสรรพสินค้าเพื่อเก็บภาพ และที่จำได้ดีคือมีเพื่อนสมาชิกคนหนึ่งทำงานบริการสาธารณะที่แทบจะไม่มีเวลาส่วนตัว ในวันเกิดที่ปลีกตัวไปฉลองกับใครไม่ได้ เขาก็เลือกที่จะเอาเค้กขึ้นไปบนดาดฟ้าเพื่อฉลองกับเมฆแทน ตลอดระยะเวลาสิบกว่าปีที่ผ่านมาผมได้ฟังเรื่องเล่าประมาณนี้เยอะมาก ซึ่งถ้าไม่ใช่คนรักเมฆ อาจจะสงสัยว่าทำเรื่องแบบนี้กันจริง ๆ เหรอ แต่ด้วยความที่เราเป็นคนรักเมฆเหมือนกันก็เลยเข้าใจ เพราะตัวเราเองก็ทำอะไรแบบนี้เหมือนกัน

สำหรับนักดูเมฆมือใหม่ มีข้อแนะนำอะไรบ้าง
ให้หมั่นมองท้องฟ้า แล้วคุณจะเจอสิ่งที่ชอบ ง่าย ๆ เริ่มจากใช้จินตนาการก่อนก็ได้ว่าเมฆที่เห็นเหมือนอะไร ก้อนนั้นเหมือนพุดเดิ้ล ก้อนนี้เหมือนกระต่าย การดูเมฆไม่มีข้อจำกัด เด็กดูได้ ผู้ใหญ่ก็ดูได้ ไม่จำเป็นต้องท่องชื่อยาก ๆ แค่ใช้จินตนาการและแรงบันดาลใจจากก้อนเมฆ จะแค่มองเป็นรูปร่างต่าง ๆ ถ่ายรูป วาดรูป หรือแต่งเรื่อง แต่งกาพย์กลอน ก็ตามแต่ความถนัด สำหรับคนที่อยากศึกษาเรื่องเมฆ แนะนำให้ลองอ่านหนังสือ “All About Clouds เล่มนี้มีเมฆมาก” ซึ่งผมตกผลึกจากความรู้ที่สะสมมา ถ่ายทอดเป็นเนื้อหาเกี่ยวกับเมฆที่คนไทยอยากรู้ จะช่วยให้ดูเมฆได้สนุกขึ้นครับ

Creative Ingredients
ประสบการณ์สร้างแรงบันดาลใจ
คุณอรสม สุทธิสาคร เคยชวนไปให้ความรู้เรื่องเมฆในเรือนจำบางขวาง ซึ่งนับเป็นช่วงเวลาหนึ่งที่มีค่ามากในชีวิตผม จากนั้นมีอยู่ท่านหนึ่งที่เคยติดคุกได้เขียนหนังสือแล้วเล่าว่า หลังได้ฟังเรื่องเมฆ ทุกวันเขาจะมองท้องฟ้า เพราะเป็นสิ่งเดียวที่มองออกไปนอกบางขวางได้ นั่นทำให้ผมได้มุมมองใหม่ว่า ท้องฟ้าเป็นสิ่งที่ทุกคนสามารถมองเห็นและสื่อถึงกันได้

ปรากฏการณ์ที่ทำให้ทึ่ง
รุ้งแฝดสาม พบและถ่ายภาพโดย คุณอาทิตย์ บุญสินสุข ที่ดอยหลวงเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ เป็นรุ้งที่มีจุดปลายร่วมกันแต่แตกออกเป็นสามเส้น ซึ่งเกิดยากมาก ผมไปค้นข้อมูลเจอว่าทั้งโลกนี้มีภาพรุ้งสามสายอีกแค่ภาพเดียวอยู่ที่ญี่ปุ่น จึงนับว่าภาพของคุณอาทิตย์เป็นภาพรุ้งแฝดสาม 1 ใน 2 ภาพของโลก

รุ้งแฝดสาม
อาทิตย์ บุญสินสุข / ชมรมคนรักมวลเมฆ

ความสุขเล็ก ๆ ของประธานชมรม
เวลาบอกชื่อเมฆมักจะมีคอมเมนต์ว่ายาวเหมือนชื่อไดโนเสาร์ จำไม่ได้หรอก แต่พอเจอปรากฏการณ์นั้นด้วยตัวเองเขาจะย้อนกลับไปดูว่าสิ่งที่เห็นเรียกว่าอะไร อย่างมีอยู่วันหนึ่งน้องในชมรมโทรมาบอกว่า “ตอนนี้ที่สุวรรณภูมิมีเมฆอันดูเลตัส (undulatus) อยู่ด้วย” ขณะที่เขาตื่นเต้นกับเมฆ แต่เราตื่นเต้นที่เขาเรียกชื่อเมฆเป็นภาษาละตินได้ถูกมากกว่า ปลื้มจนไม่รู้จะพูดยังไง

เมฆลอนคลื่น (undulatus)
ทวี ขนขจี / ชมรมคนรักมวลเมฆ

ความฝันของนักดูเมฆ
สิ่งที่ผมอยากเจอที่สุดแต่ยังไม่เห็นด้วยตาตัวเองสักที คือสิ่งที่เรียกกันว่านาคเล่นน้ำ หรือพายุงวงช้าง เป็นความฝันของผมที่อยากเห็นปรากฏการณ์นี้สักครั้งในชีวิต

สถานที่ : หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ (สวนโมกข์กรุงเทพ)

เรื่อง : สุรางค์รัตน์ แก่นบุบผา