Public Domain ทางลัดไอเดียใหม่ ลดต้นทุน เร่งสปีดงานสร้างสรรค์

Public Domain หรือ สาธารณสมบัติ ตามแนวคิดเรื่องทรัพย์สินทางปัญญา (IP) คืองานที่พ้นหรือเรียกได้ว่าหมดอายุการคุ้มครองตามกฎหมายของทรัพย์สินทางปัญญาแล้ว ไม่ว่าจะเป็นงานสร้างสรรค์ที่เป็นลิขสิทธิ์ หรืองานประดิษฐ์ที่อยู่ในรูปแบบของสิทธิบัตร ซึ่งหมายถึง “ใครจะเอาไปใช้ก็ได้ ไม่ต้องขออนุญาตใครอีก” หรือเป็นของฟรีนั่นเอง แต่งานเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงของฟรีที่ไม่มีค่า แต่กลับเป็นวัตถุดิบชั้นเยี่ยมที่รอการต่อยอดสร้างสรรค์และยังเป็นวัตถุดิบที่ทรงพลังอย่างยิ่งในโลกที่เต็มไปด้วย Content และโลกที่ AI มีบทบาทสำคัญมากยิ่งขึ้นโดยเฉพาะกับการสร้างงานสร้างสรรค์ การทำความเข้าใจเรื่อง Public Domain จึงเป็นหนึ่งในเครื่องมือสำคัญสำหรับครีเอเตอร์และผู้ประกอบการในอนาคต

(Mickey Mouse Steamboat Willie /Wikimedia commons)

ปรากฎการณ์หนึ่งที่น่าสนใจและเป็นกรณีศึกษาสำคัญและทุกคนคงเคยได้ยิน คือ กรณีของ มิกกี้ เมาส์ (Mickey Mouse) ในเวอร์ชั่น Steamboat Willie ที่สร้างขึ้นในปี ค.ศ.1928 ซึ่งเป็นผลงานการ์ตูนสั้น โดยมีมิกกี้ เมาส์ ที่มีตาเป็นเพียงแค่จุดสีดำ ไม่มีถุงมือ ลิขสิทธิ์ของงานดังกล่าวได้หมดอายุลงแล้ว และกลายเป็น Public Domain ในสหรัฐอเมริกา (อายุของลิขสิทธิ์ในแต่ละประเทศไม่เท่ากัน) อย่างเป็นทางการหลังจากที่ได้รับการคุ้มครองภายใต้กฎหมายลิขสิทธิ์มายาวนานถึง 95 ปี ทันทีที่อายุการคุ้มครองมิกกี้ เมาส์ในเวอร์ชั่นดังกล่าวได้สิ้นสุดลง ก็เกิดงานสร้างสรรค์ที่พัฒนาต่อยอดขึ้นใหม่ทันที ไม่ว่าจะเป็นหนังสยองขวัญ The Mouse Trap หรือเกมอินดี้แนวสยองขวัญ Infestation: Origins ที่ได้มิกกี้ เมาส์ version 1928 มารับบทเป็นตัวร้ายอย่างเป็นทางการ บางคนอาจจะมองว่าเป็นแค่การล้อเลียนและเป็นแค่เรื่องขำขัน แต่ที่จริงแล้วการต่อยอดงานดังกล่าวเป็นการแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนผ่านจาก IP ที่ถูกผูกขาดไว้โดยองค์กรขนาดใหญ่ ไปสู่การเป็นของสาธารณะและโอกาสใหม่ๆ ในการสร้างสรรค์ผลงานจากนักสร้างสรรค์ที่มองเห็นโอกาส

The Snow Queen, illustrations to Hans Christian Andersen, drawing, Franz Wacik (MET, 1974.509.15)

Public Domain ในงานสร้างสรรค์อย่างงานลิขสิทธิ์ เมื่อหมดอายุลง ใครก็สามารถนำงานนั้นไปใช้ได้ (ใช้ได้ฟรีไม่มีค่าใช้จ่าย) สิ่งสำคัญคือต้องนำไปใช้อย่างถูกต้อง ซึ่งโดยปกติคนส่วนใหญ่จะมองว่าของฟรีนั้นมักไม่ค่อยมีค่าเท่าไหร่ แต่หากเข้าใจเจตนารมณ์เรื่อง IP ซึ่งมีจุดมุ่งหมายในการสร้างสมดุลระหว่างการปกป้องสิทธิ์เพื่อเป็นรางวัลให้กับเจ้าของผลงาน กับ การให้สังคมได้ใช้ประโยชน์จากความคิดใดๆ ที่เกิดขึ้นบนโลก ทำให้ IP จำเป็นต้องมีวันหมดอายุ (ยกเว้น เครื่องหมายทางการค้า หรือ ความลับทางการค้า) เพื่อให้งานเหล่านั้นเป็นวัตถุดิบและเป็นรากฐานของการต่อยอดงานในอนาคตหรือสร้างประโยชน์ให้กับสาธารณชนได้ในวงกว้าง หาก IP ไม่มีวันหมดอายุหรือให้ใครเพียงคนใดคนหนึ่งครอบครองไว้ตลอดกาล อาจทำให้วัฒนธรรม ความสร้างสรรค์ และเทคโนโลยีไม่มีการต่อยอดอีกต่อไปและต้องตายไปในที่สุด การนำงานที่เป็น Public Domain มาใช้ประโยชน์จึงเอื้อให้การสร้างผลงาน โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากศูนย์และยังลดต้นทุนการขออนุญาตใช้สิทธิ (Licensing) ลงอย่างมหาศาล ในกรณีของ Disney เองก็สร้างผลงานมากมายบนฐานของ Public Domain ไม่ว่าจะเป็น Lion King ที่มาจากโครงเรื่องของ Hamlet (เปลี่ยนเรื่องของคนให้เป็นสิงโต) หรือ Frozen ที่ได้แรงบันดาลใจจากนิทาน The Snow Queen (1844) ที่หยิบธีมหิมะและพลังน้ำแข็งมาใช้งาน

(Falco Negenman/Unsplash)

นอกจาก Disney เรายังเห็นการนำผลงานวรรณกรรมคลาสสิคมากมายที่ถูกนำมาดัดแปลงเป็นภาพยนต์ บทละคร ซี่รี่ย์ หรือตัวอย่างการนำผลงานของ Van Gogh มาแปลงเป็น สตรีทแวร์ เป็นการเปลี่ยนงานศิลปะที่อยู่แค่เพียงในกรอบรูปให้จับต้องได้ โดยร่วมมือกับแบรนด์ Vans ซึ่งนำศิลปะของ Van Gogh มาอยู่บนรองเท้า หรือการร่วมมือกับ Daily Paper ที่นำภาพอย่าง Sun Flower และ Stary Night มาอยู่บนคอลเลคชั่นเสื้อผ้า เป็นตัวอย่างการเปลี่ยนงานศิลปะที่เป็น Public Domain ให้มาเป็นส่วนหนึ่งของไลฟ์สไตล์ นอกจากงานศิลปะและ วรรณกรรม ในอุตสาหกรรมดนตรีก็เป็นอีกวงการหนึ่งที่มีการนำ Public Domain มาใช้อย่างกว้างขวาง เช่น การนำเพลงคลาสสิคมา Sampling เพื่อสร้างผลงานเพลงใหม่ อย่างเพลง Shut Down ของ Blackpink ที่ใช้ La Companella ของ Niccolò Paganini มาใช้ในเพลง จะเห็นว่าการนำ Public Domain มาใช้ประโยชน์นั้นไม่ได้ทำลายคุณค่าของงานต้นฉบับ แต่กลับถูกนำมาต่อลมหายใจให้มีความร่วมสมัย และทำให้งานสร้างสรรค์นั้นถูกต่อยอดได้อย่างไร้ข้อจำกัด กลายเป็นโอกาสหนึ่งของนักสร้างสรรค์ที่สามารถจะนำงานเหล่านี้ที่กลายเป็น Public Domain มาผสมผสานและตีความใหม่ได้อย่างมีอิสระ

Cover of The Story of the Typewriter, 1873–1923, a book published by the Herkimer County Historical Society in celebration of the machine’s fiftieth anniversary. Source: Houghton Library, Harvard University.

Public Domain เข้าถึงได้ง่ายแต่ต้องใช้อย่างมีสติ

ปัจจุบันด้วยโลกที่ขับเคลื่อนด้วยข้อมูล การเข้าถึง Public Domain นั้นทำได้ง่ายมากยิ่งขึ้น เราสามารถเข้าถึงวรรณกรรมคลาสสิกทั่วโลกได้ผ่าน Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org/) หรือเข้าถึงคลังด้านประวัติศาสตร์และศิลปะจาก The Public Domain Review (https://publicdomainreview.org/) หรือการเข้าถึงภาพถ่ายและวัตถุจากพิพิธภัณฑ์ที่เต็มไปด้วยงานที่หมดอายุแล้วผ่าน Smithsonian Open Access (https://www.si.edu/openaccess)%20%E0%B8%AB%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B8%AD) หรือพิพิธภัณฑ์อื่นๆ อีกมากมาย การเข้าถึงข้อมูลเหล่านี้และนำมาใช้นั้นถือว่าทำได้ง่ายยิ่งขึ้นในปัจจุบัน แต่การใช้ Public Domain ก็ยังมีข้อที่ควรระวังอยู่บ้างเช่นกัน อย่างในกรณีของมิกกี้ เมาส์ (1928) ที่แม้จะกลายเป็น Public Domain แล้วก็ตาม ผู้ที่ต้องการนำไปใช้ต้องระมัดระวังและใช้ให้ถูกเวอร์ชั่น เพราะเวอร์ชั่นอื่นๆ เช่น มิกกี้ เมาส์ ที่มีถุงมือขาว ใส่รองเท้าสีสันสดใส มีตาขาวแล้ว ยังคงมีลิขสิทธิ์อยู่ รวมทั้ง IP เองก็มีความลื่นไหลแม้อายุการคุ้มครองในเรื่องลิขสิทธิ์ของมิกกี้ เมาส์ จะหมดลงแล้วก็ตาม แต่ Disney ก็ยังคงถือครองสิทธิในเครื่องหมายการค้า (Trademark) มิกกี้ เมาส์ ซึ่งต่ออายุทางกฎหมายได้เรื่อยๆ และมีสถานะในการเป็นสัญลักษณ์ของผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ดังนั้นการนำไปใช้ต้องไม่เป็นการสื่อว่าเป็นผลิตภัณฑ์ของ Disney หรือเกี่ยวข้องกับ Disney เพื่อไม่ให้เกิดปัญหาเรื่องของการละเมิดเครื่องหมายการค้า อีกสิ่งที่สำคัญนักสร้างสรรค์ที่จะหยิบวัตถุดิบใดๆ มาใช้ ต้องเข้าใจก่อนว่าอะไรเป็น Public Domain ที่ใช้ได้อย่างมีอิสระเต็มที่ และสิ่งใดเป็น Creative Common ที่เจ้าของผลงานอนุญาตให้เอาไปใช้ได้แต่มีเงื่อนไขจำกัด เพราะฉะนั้นการนำผลงานใดๆ ที่เคยมีผู้ถือครองมาใช้ยังมีสิ่งที่ต้องพิจารณาอยู่บ้างและยังมีเส้นบางๆ ที่แบ่งแยกความเป็นเจ้าของและการใช้ได้อย่างอิสระ นักสร้างสรรค์ที่มองเห็นโอกาสควรต้องพิจารณาในจุดนี้ให้ดีด้วย

(Wikimedia Commons)

Public Domain กับโลก AI และโอกาสของครีเอเตอร์ไทย

ไทยมีสินทรัพย์ทางศิลปะและวัฒนธรรมที่สูงมาก และจำนวนมากก็ได้กลายเป็น Public Domain ไปแล้ว ไม่ว่าจะเป็นผลงานของกวีเอกอย่างสุนทรภู่ ตั้งแต่พระอภัยมณี นิราศภูเขาทอง หรืองานลิขสิทธิ์หลายงานก็ได้พ้นจากการคุ้มครองไปนานมากแล้ว ทั้งวรรณคดีไทยอย่างขุนช้างขุนแผน, อิเหนา, สังข์ทอง ซึ่งตัวบทดั้งเดิมนั้นได้กลายเป็น Public Domain แล้ว (ไม่รวมถึงงานที่ถูกนำมาดัดแปลงใหม่ทั้งในรูปแบบของภาพประกอบหรือการเรียบเรียงใหม่ซึ่งยังมีลิขสิทธิ์ของคนใหม่หรือผู้ดัดแปลงอยู่) นอกจากงานวรรณกรรมแล้ว เรายังมีงานในรูปแบบอื่นๆ อีกมากมาย เช่น จิตรกรรมฝาผนังและภาพวาดโบราณ, ภาพถ่ายทางประวัติศาสตร์, ประติมากรรม, ดนตรีไทยหรือเพลงไทยเดิม รวมถึงลวดลายไทยบางลายที่มีที่มาตั้งแต่สมัยอยุธยาหรือรัตนโกสินทร์ตอนต้น หากเรายังติดกับดับความเชื่อว่าของดั้งเดิมเป็นของสูง ไม่ควรแตะต้องหรือดัดแปลง ต้องนำเสนอในรูปแบบเดิมๆเท่านั้น ทรัพย์สินเหล่านี้ก็อาจเลือนหายไปตามกาลเวลาได้ หากนำ Public Domain เหล่านี้มาดัดแปลง เปลี่ยนโฉม ผสานกับสินค้าไลฟ์สไตล์แบบร่วมสมัย หรือตีความใหม่ ผลงานเหล่านี้ของประเทศไทยอาจเป็นอีกโอกาสที่จะพาแบรนด์หรือครีเอเตอร์ไทยไปเดิบโตในเวทีโลกก็ได้

“Better Sharing With AI” by Creative Commons was generated by the DALL-E 2 AI platform with the text prompt “A surrealist painting in the style of Salvador Dali of a robot giving a gift to a person playing a cello.” CC dedicates any rights it holds to the image to the public domain via CC0.

อีกประเด็นที่สำคัญในปัจจุบันคือเรื่องของการสร้างสรรค์ผลงานด้วย AI ซึ่งปัจจุบันกลายเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสร้างสวรรค์งานศิลปะในโลกปัจจุบันและทำให้การเริ่มต้นทำทุกอย่างจากศูนย์อาจไม่ใช่ตัวเลือกแรกเสมอไป อย่างไรก็ตามการสร้าง AI ที่ฉลาดจำเป็นจะต้องใช้ข้อมูลปริมาณมาก การใช้ข้อมูลเหล่านี้หลายครั้งเกิดการทับซ้อนของการนำผลงานที่มีลิขสิทธิ์มาใช้ในการฝึกฝนโมเดล AI ทำให้เกิดข้อพิพาทตามมา ปัจจุบัน AI หลายตัวจึงถูกฝึกให้ใช้ Public Domain หรือผลงานแบบ Creative Commons เท่านั้น แต่อย่างไรก็ตาม AI ก็ยังไม่ได้เข้าใจบริบทหรือคุณค่าทางวัฒนธรรมเชิงลึก (ณ เวลานี้) แบบที่มนุษย์จะทำหรือสื่อสารมันออกมาได้ รวมทั้งการสร้างงานจาก AI ยังถือว่าไม่ได้มีสิทธิในลิขสิทธิ์ โดยเหตุผลหลักตามกฎหมายส่วนใหญ่ที่กำหนดให้ลิขสิทธิ์ต้องเกิดจากมนุษย์ การใช้ AI ในการสร้างผลงานและต้องการให้งานนั้นมีลิขสิทธิ์ ผู้ใช้จำเป็นจะต้องพิสูจน์ว่าได้ใช้ “ความวิริยะอุตสาหะ” ในการสร้างผลงานนั้นขึ้นมาด้วย กล่าวคือไม่ได้สร้างโดยคำสั่งที่ง่ายๆ แต่ต้องมีกระบวนการคิดและลงมือทำที่เพียงพอจะให้งานนั้นมีลิขสิทธิ์ ในฐานะของครีเอเตอร์หรือนักสร้างสรรค์จึงจำเป็นต้องคัดเลือกวัตถุดิบจาก Public Domain และกำกับทิศทางให้กับ AI ด้วยความตั้งใจและใช้ความคิดสร้างสรรค์ของตนเอง เพื่อให้งานนั้นมีสิทธิ์ในลิขสิทธิ์ ในฐานะที่เป็นงานสร้างสรรค์ของมนุษย์ และสื่อสารออกมาในมุมมองของมนุษย์ที่เข้าใจคุณค่าทางศิลปะและวัฒนธรรม รวมทั้ง AI ยังถือเป็นเครื่องมือชั้นเลิศในการผสมผสานสิ่งต่างๆ หากผสาน Public Domain จากหลายแหล่งโดยครีเอเตอร์ที่มีความเข้าใจและเป็นนักคัดสรรที่ดี อาจทำให้เกิดงานสร้างสรรค์ใหม่ที่ไม่เคยมีมาก่อนหรือค้นพบคุณค่าที่ยังซ่อนอยู่จาก Public Domain ก็ได้

Public Domain ไม่ใช่แค่อดีตที่ผ่านไปแล้ว แต่อาจเป็นทางเลือกใหม่ของการสร้างอนาคต

ในโลกที่เราเข้าถึง Public Domain ได้ง่าย และมี Content เกิดใหม่จนล้นตลาด การใช้ Public Domain อาจเป็นตัวเลือกสำคัญให้นักสร้างสรรค์ไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นทุกอย่างจากความว่างเปล่า ด้วยข้อมูลและเครื่องมือปัจจุบันอาจทำให้นักสร้างสรรค์กลายเป็นนักผสมผสานที่ต่อยอดงานได้ หรือสามารถเปลี่ยนของเก่าด้วยเรื่องเล่าที่สดใหม่ อย่างไรก็ตามการเข้าใจบริบทและคุณค่าของงานสร้างสรรค์ก็ยังเป็นเรื่องที่ขาดไม่ได้ และแม้กฎหมายไม่ได้มีข้อบังคับใดๆ กับงานที่เป็น Public Domain แต่ความเคารพในผลงานและให้เกียรติแก่ผู้สร้างสรรค์ดั้งเดิมก็เป็นเรื่องสำคัญที่จะช่วยส่งเสริมความยั่งยืนให้ผลงานใหม่ได้ เราอาจต้องเริ่มตั้งคำถามแล้วว่ามีของเก่าอะไรอยู่ในมือบ้าง งานเหล่านี้จะเป็นกุญแจสำคัญสู่อนาคตได้หรือไม่ ? การหยิบอดีตเหล่านี้มาใช้อาจเป็นเพียงทางเดียวก็ได้ที่ยังคงทำให้ความคิดสร้างสรรค์เหล่านี้มีลมหายใจต่อไป