มุมมองผลไม้ผ่านงานศิลปะ ตัวแทนของชีวิตและจิตวิญญาณที่เป็นมากกว่าความอร่อย

เบื้องหลังทุกเรื่องราวนอกจากความสวยงามภายนอกแล้ว มักจะมีอะไรซ่อนอยู่ให้ผู้ชมได้ขบคิดอยู่เสมอ แม้แต่ในวงการศิลปะเองก็ตาม ศิลปินได้ใส่สุนทรียภาพผ่านวัตถุต่าง ๆ ซึ่งล้วนอยู่รอบตัวเราในชีวิตประจำวัน แต่กลับเล่าทุกอย่างที่อาจคาดไม่ถึง ผ่านวัตถุและองค์ประกอบมากมายที่เราคุ้นชิน ไม่ว่าจะเป็นภาพทิวทัศน์ธรรมชาติ คน สัตว์ สิ่งของหรือแม้แต่ “อาหาร” ก็ยังถูกใช้เป็นเครื่องมือขับเคลื่อนสังคมอยู่เสมอ

ถ้าหากย้อนในไปประวัติศาสตร์ศิลปะ หนึ่งในบรรดาหุ่นนิ่งหรือ Still life ที่ศิลปินนิยมวาดและทำได้อย่างดีจนประสบความสำเร็จเป็นที่จดจำนั่นก็คือ "ผลไม้" เรามักจะเห็นผลไม้ผ่านภาพวาดบ่อยครั้ง ไม่ว่าจะเป็นชุดตะกร้าผลไม้ คนกับผลไม้ หรือสวนผลไม้ต่าง ๆ และนี่ไม่ได้เป็นแค่ทักษะในการฝึกวาดเพื่อสังเกตรูปทรงเพียงเท่านั้น แต่ผลไม้มักจะใช้เพื่อเปิดเผยสิ่งอื่นที่เป็นมากกว่าความสวยงาม นั่นคือการสะท้อนถึงชีวิต จิตวิญญาณ สถานะหรือแม้กระทั่งเพศ

Virgin and Child (1525) โดย Joos van Cleve
metmuseum.org

ถึงจะเป็นภาษาภาพที่สมบูรณ์แบบแต่ก็ไม่จีรังเสมอไป
ผลไม้เป็นหนึ่งในวัตถุดิบที่ศิลปินเลือกใช้ในการวาดภาพแนว Still life เพราะมีสีสันที่โดดเด่นและรูปร่างที่หลากหลาย ซึ่งตามความหมายในอุดมคติแล้ว ผลไม้มักหมายถึงความอุดมสมบูรณ์ มีชีวิตชีวา และเยาว์วัย แต่กลับกันก็ถูกใช้สื่อนัยเพิ่มเติมเกี่ยวกับสภาวะที่ไม่จีรังของชีวิต ที่สุดท้ายธรรมชาติก็ต้องเน่าเปื่อยไปตามกาลเวลา ดังนั้นผลไม้จึงยังหมายถึงความตายที่หลีกเลี่ยงไม่ได้และไม่อาจปฏิเสธได้ว่าเราเคยมีชีวิตอยู่บนโลกใบนี้

แนวคิดนี้มีความสำคัญสำหรับวัฒนธรรมโลกหลังความตายของยุคอียิปต์โบราณ หากย้อนไปสักราว ๆ 3,000 ปี สมัยนั้นการวาดภาพผลไม้ในงานศิลปะเป็นที่นิยม สามารถพบได้ในสุสานส่วนใหญ่ของอียิปต์ ความเชื่อทั่วไปของยุคนั้นคือ อาหารหรือผลไม้เป็นตัวแทนทางศิลปะที่จับต้องได้ในชีวิตหลังความตายโดยวิญญาณจะสามารถมีอาหารไว้กินได้ภายในโลกหน้า ผลไม้ที่ปรากฏอยู่ในรูปวาดส่วนใหญ่จะเป็นมะเดื่อฝรั่ง อินทผลัม เมลอน และองุ่น ซึ่งผลไม้เหล่านี้ยังสื่อไปถึงสถานะของชนชั้นสูง ว่ามีอาหารการกินที่อุดมสมบูรณ์กว่าชนชั้นล่างอย่างไร

North Side of the West Wall of Nakht's Offering Chapel
metmuseum.org

ไม่ว่าจะยังไงผลไม้ก็ยัง Still life ในชนชั้นสังคม
ในศตวรรษที่17 เรียกได้ว่าเป็นยุคทองของชาวดัตช์จากการเดินเรือส่งออกสินค้ารอบโลกจนทำให้ร่ำรวย ดังนั้นเพื่อบ่งบอกถึงความมั่งคั่งและมีอำนาจ การวาดรูป Still life กับอาหาร สัตว์ที่ล่ามา ดอกไม้และผลไม้ จึงได้รับความนิยมอย่างมาก และเรียกภาพวาดหุ่นนิ่งสไตล์นี้ว่า “Pronkstilleven” ซึ่งในภาษาดัตช์แปลว่าหรูหราหรือโอ้อวด โดยสไตล์งานพัฒนามาจากปี 1640 ณ เมืองแอนต์เวิร์ป ที่ศิลปินชาวเฟลมิช อย่าง ฟรานส์ สไนเดอร์ส (Frans Snyders) และ อาเดรียน ฟาน อูเทร็คท์ (Adriaen van Utrecht) เริ่มวาดภาพสิ่งมีชีวิตที่เน้นความอุดมสมบูรณ์โดยแสดงความหลากหลายของวัตถุ จากนั้นไม่นานสไตล์นี้ก็ถูกนำไปใช้โดยศิลปินจากสาธารณรัฐดัตช์ อย่าง แยน ดาบิดส์ เด เฮม (Jan Davidsz de Heem) ที่หนึ่งในผลงาน “Still life with a Glass and Oysters” จะสังเกตได้ว่า เปลือกเลมอนที่ปลอกแล้วค่อนข้างโดดเด่น ซึ่งมีนัยสื่อถึงช่วงเวลาและสะท้อนความสามารถของชาวดัตช์ว่าเก่งเรื่องส่งออกสินค้าข้ามทะเลได้

Still life with a Glass and Oysters (1640) โดย Jan Davidsz de Heem
metmuseum.org

สุดท้ายไม่ว่าจะ Still life แค่ไหน แต่สไตล์งาน Pronkstilleven ก็ยังคงถูกตีความเรื่องของชีวิตที่ไม่จีรังอยู่ดี โดยสื่อถึงบทเรียนทางศีลธรรม วัตถุต่าง ๆ ในภาพทำหน้าที่เป็นเสมือนสัญลักษณ์เตือนสติหรือให้บทเรียนชีวิต แสดงความว่างเปล่าของความมั่งคั่งและทรัพย์สิน ตลอดจนการสูญสิ้นชีวิตทางโลกในที่สุด

Sexuality เรื่องลับ ๆ กับเสน่ห์ของผลไม้
ถึงแม้ผลไม้จะถูกใช้เล่าเรื่องต่าง ๆ มากมายของชีวิต แต่อีกแง่หนึ่งศิลปินก็ได้ทิ้งลูกเล่นบางอย่างให้ผลไม้เปิดเผยความรู้สึกอีโรติกทั้งในแง่บวกและลบเช่นกัน

แอปเปิล มักปรากฏในเรื่องราวของพระคัมภีร์ต่าง ๆ นิทานสโนว์ไวท์ หรือตำนานขึ้นชื่อของอาดัมกับอีฟที่ล่อลวงให้มนุษย์เข้าสู่การล่มสลาย เพราะแอปเปิลมีความสัมพันธ์ทางโลกที่เชื่อมศาสนากับเพศเข้าไว้ด้วยกัน ที่น่าสนใจคือแอปเปิลในภาษาละตินคือคำว่า มาลุม (malum) ยังหมายถึงความชั่วร้ายได้อีกด้วย ดังนั้นผลไม้นี้จึงถูกมองได้สองมุม ทั้งเป็นสัญลักษณ์ของการล่อลวง อยากรู้หรือต้องห้าม เช่น เมื่ออดัมและอีฟถือลูกแอปเปิล จะกลายเป็นสัญลักษณ์ของความบาป แต่เมื่อพระเยซูและพระแม่มารีย์ถือลูกแอปเปิล ในความหมายแง่บวกจะชี้ไปที่ผลแห่งความอยู่รอด

Adam and Eve (1507) โดย Albrecht Dürer
fruitpunchmag.wordpress.com

ทับทิม เป็นสัญลักษณ์ที่เกี่ยวกับความอุดมสมบูรณ์ของเพศหญิง ถือเป็นผลไม้ศักดิ์สิทธิ์ตามตำนานกรีกของ เพอร์เซโฟนี (Proserpine) เทพธิดาแห่งความอุดมสมบูรณ์ ฤดูใบไม้ผลิ และการเกิดใหม่ อย่างไรก็ตาม ทับทิมยังถูกใช้ในสัญลักษณ์ของการล่อลวงด้วยเช่นกัน เช่น ภาพวาดของ“Proserpine” โดย ดันเต้ กาเบรียล รอสเซ็ตติ (Dante Gabriel Rossetti) ที่เธอถูกลักพาตัวไปยังยมโลกโดยฮาเดส เพื่อไม่ให้กลับไปยังโลกเดิมได้แบบถาวร เธอจึงถูกล่อลวงให้กินเมล็ดทับทิม ดังนั้นทับทิมจึงมีบทบาทสำคัญในชีวิตของเพอร์เซโฟนีและโลกทั้งใบ

Proserpine (1874) โดย Dante Gabriel Rossetti
wikipedia.org

มะเดื่อฝรั่ง ผลไม้ชนิดนี้มีเรื่องราวเช่นเดียวกันกับแอปเปิล โดยเฉพาะใบของมะเดื่อมีความหมายแฝงทางศาสนาที่ชัดเจนเป็นสัญลักษณ์ของความรู้และการสูญเสียความบริสุทธิ์ จากตำนานของอาดัมกับอีฟที่ตระหนักได้ถึงการเปลือยกายและเริ่มใช้ใบของมะเดื่อมาปกปิด นอกจากนี้ รูปทรงของใบยังเกี่ยวข้องกับเพศหญิงโดยตรง จนนำไปสู่การตั้งคำถามของศิลปินถึงความสุภาพเรียบร้อย และมองว่ามีอำนาจปิตาธิปไตยแฝงอยู่ ในขณะที่รูปวาดหรือรูปปั้นผู้ชายสามารถเปลือยเปล่าได้อย่างอิสระแต่ผู้หญิงกลับต้องคอยปกปิดเสมอ เพื่อสร้างพลังที่แตกต่าง ศิลปินร่วมสมัยจึงนำมันกลับมาใช้ใหม่เพื่อเป็นสัญลักษณ์ของการเซ็นเซอร์และการถูกปกปิดต่าง ๆ

La Feuille de vigne (1922) โดย Francis Picabia
fruitpunchmag.wordpress.com

องุ่น ตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์และความอยู่รอด ซึ่งสำคัญสำหรับชาวคริสต์อยู่ไม่น้อย บ่อยครั้งที่องุ่นถูกใช้ในงานศิลปะและพิธีกรรมทางศาสนา โดยเปรียบเสมือนเป็นพระโลหิตของพระเยซู นอกจากนี้ยังเป็นเหตุของความมึนเมาผ่าน แบคคัส (Bacchus) เทพเจ้าแห่งกรีกที่ชวนให้ทุกคนรู้จักการทำไวน์เป็นครั้งแรกอีกด้วย

Bacchus (1638) โดย Peter Paul Rubens
en.wikipedia.org

พีช เป็นสัญลักษณ์ของชีวิตที่ยืนยาวแต่ก็มีความหมายที่แตกต่างกันไปในแต่ละวัฒนธรรม ตามความเชื่อของกรีก พีช หมายถึงความบริสุทธิ์ เยาว์วัย แต่ทางกลับกันรูปทรงและสีผิวของมันมักจะถูกนำไปเกี่ยวพันถึงเรื่องเพศอยู่ไม่น้อย มีข้อสังเกตมากมายเกี่ยวกับภาพวาด “Boy with a Basket of Fruit” โดย คาราวัจโจ (Caravaggio) ที่นอกจากความสวยงามและดูสมจริงแล้วนั้น การแสดงออกทางสีหน้าของเด็กชายและสีผิวที่ชมพูระเรื่อคล้ายกับลูกพีชในตะกร้า ก็ถูกแสดงออกมาให้มีความน่าหลงใหลเป็นพิเศษ

Boy with a Basket of Fruit (1593) โดย Caravaggio
fruitpunchmag.wordpress.com

ผลงานสุดไอคอนิกที่เล่าผ่านแนวคิดของผลไม้
ในอดีตปฏิเสธไม่ได้เลยว่า ที่ผ่านมาภาพวาดหุ่นนิ่งผลไม้แบบ Still life ค่อนข้างเป็นที่นิยมและมีอยู่เป็นจำนวนมาก แต่ในขณะเดียวกันยุคสมัยที่เปลี่ยนไป การสรรหาความแปลกใหม่เพื่อบอกเล่าแนวคิดผ่านผลไม้ให้มีมิติมากขึ้นของศิลปิน ก็ทำให้มีผลงานสุดไอคอนิกให้ได้ชมกันอยู่เสมอ

• “Vertumnus” (1591) หนึ่งในผลงานสุดสร้างสรรค์ที่มีความเป็นไอคอนิกสูง โดยศิลปินชาวอิตาเลียนอย่าง จูเซปเป้ อาร์ซิมโบลโด (Giuseppe Arcimboldo) ที่นำผลไม้ ผัก และดอกไม้นานาชนิดมาจัดวางสร้างภาพให้เหมือนบุคคล คือจักรพรรดิรูดอล์ฟที่ 2 แห่งโรมัน มีนักวิจารณ์สมัยนั้นมองว่าภาพนี้อาจจะสร้างขึ้นเพื่อความสนุกหรือตลกขบขัน แต่อันที่จริงความตั้งใจของจูเซปเป้คือการเชื่อมโยงผู้ปกครองกับ เวอร์ทูมโน (Vertumno) ซึ่งเป็นเทพเจ้าแห่งฤดูกาลและความเปลี่ยนแปลงตามตำนานของโรมัน และยังแสดงถึงพลังของการก้าวขึ้นสู่อำนาจอีกด้วย

Vertumnus (1591) โดย Giuseppe Arcimboldo
en.wikipedia.org

• “Still life with Apples, Pears, Lemons, and Grapes” (1887) นี่เป็นภาพแบบ Still life ที่ไม่ธรรมดา แต่เป็น “Violent Still lifes ” ของ วินเซนต์ แวน โก๊ะ (Vincent van Gogh) ศิลปินผู้โด่งดังกับสไตล์การลงสีและฝีแปรงที่ไม่เหมือนใคร นับได้ว่าเป็นภาพที่ยังโด่งดังอยู่เสมอ จากการจัดวางผลไม้ที่มีเอกลักษณ์มาก ๆ มีสีสันโดดเด่นไปกับเท็กเจอร์ที่ตัดกันจนเห็นวัตถุแบบชัดเจน และภาพนี้ยังแสดงให้เห็นถึงวิสัยทัศน์ของแวนโก๊ะที่มีต่อ เอมิล เบอร์นาร์ด (Emile Bernard) เพื่อนของเขาว่าเธอได้ให้แรงบันดาลใจจนออกมาเป็นภาพนี้ได้อย่างไร

Still life with Apples, Pears, Lemons, and Grapes (1887) โดย Vincent van Gogh
artfilemagazine.com

• “The Son of Man” (1964) ภาพชายสวมชุดสูทดำ ผูกเนกไทสีแดง และใส่หมวกที่แสดงถึงความเป็นชนชั้นกลาง แถมยังรู้สึกน่าสงสัยภายใต้แอปเปิลเขียวที่บดบังใบหน้าพอจะให้เห็นตาของชายที่อยู่เบื้องหลังนิด ๆ นี้ เป็นภาพเหมือนพอร์เทรตสุดไอคอนิกของเรอเน่ มากริต (René Magritte) ศิลปินชาวเบลเยียมกับสไตล์งานแบบเซอร์เรียลิสต์ ที่ถูกพูดถึงมากที่สุดในยุคหนึ่งจนถึงปัจจุบัน มีนักวิจารณ์หลายคนค้นหาความหมายของแอปเปิลในภาพนี้มากมายแม้จะดูคลุมเครือ ซึ่งนัยหนึ่งของแอปเปิลหมายถึงการล่อลวง เลยเป็นไปได้ว่าอาจจะสื่อถึงมนุษย์ในโลกสมัยใหม่ที่หลงไปกับสภาพสังคมแค่เปลือกนอก ทั้ง ๆ ที่ข้างในอาจไม่มีอะไรจริง แม้แต่เรอเน่เองยังกล่าวไว้ว่า “อย่างน้อยมันก็ซ่อนใบหน้าบางส่วนได้ดี ทุกสิ่งที่เราเห็นมักจะซ่อนสิ่งหนึ่งไว้และมีความสนใจในสิ่งที่ซ่อนอยู่”

The Son of Man (1964) โดย Rene Magritte
wikiart.org

สุดท้ายแล้ว ผลไม้ได้ให้อะไรมากกว่ารสชาติหรือความอร่อย แต่ยังได้มอบประสบการณ์บางอย่างผ่านงานศิลปะให้ผู้รับชม ได้ลองตระหนักและคิดถึงบางสิ่งของชีวิตเพื่อเตือนใจอยู่ทุกยุคสมัย

ปัจจุบันยังมีผลงานของเหล่าศิลปินมากมายที่ใช้ผลไม้ถ่ายทอดไอเดียสร้างสรรค์ตามมุมมองของสังคม และคอยเป็นพลังขับเคลื่อนให้ผู้คนมองเห็นคุณค่าต่อเพื่อนมนุษย์มากขึ้นต่อไป

ที่มา : บทความ “The Symbolism Of Fruit In Art” โดย Mark Mitchell จาก markmitchellpaintings.com
บทความ “Sex, sensuality and sin: fruit symbolism in art” โดย Hanna Yusuf จาก fruitpunchmag.wordpress.com
บทความ “Food in Art มากกว่าความแซ่บคือความหมายที่ซ่อนอยู่” โดย ฉัตรชนก ชัยวงค์ จาก groundcontrolth.com/blogs/symbolism-food
บทความ “Fruit Paintings to Contemplate the Transience of Life” โดย widewalls จาก widewalls.ch/magazine/fruit-paintings
บทความ “Famous Fruit Paintings – Take a Look at the Best Paintings of Fruit” โดย artfilemagazine จาก artfilemagazine.com/famous-fruit-paintings
บทความ “10 Most Famous Fruit Paintings” โดย artst จาก artst.org/famous-fruit-paintings/
บทความ “Pronkstilleven” โดย Wikipedia จาก wikipedia.org
บทความ “What do peaches symbolize in art?” โดย John Burgess จาก quora.com
บทความ “ภาพวาดที่มีชื่อเรื่องและคำอธิบาย ภาพวาด The Son of Man” โดย thestrip จาก thestrip.ru
บทความ “The Son of Man” โดย Wikipedia จากwikipedia.org

เรื่อง : กาญจณี สุคะมะโน