เปิดประสบการณ์นอนคุกซักคืน! ชมนิทรรศการสุดสร้างสรรค์ “โฮสเทลคุก” สื่อสารประวัติศาสตร์เรือนจำกับความสัมพันธ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่นในไต้หวัน

หากพูดถึง “คุก หรือ เรือนจำ” หลายคนอาจนึกถึงห้องขังเก่า ๆ ที่มีไว้สำหรับขังนักโทษกับผู้ที่กระทำความผิดเกี่ยวกับอาชญากรรม แต่เรือนจำแห่งหนึ่งในเมืองเจียอี้ ที่ตั้งอยู่ทางตอนใต้ของไต้หวันกลับถูกออกแบบและปรับโฉมใหม่ เพื่อเปลี่ยนจากคุกธรรมดา ๆ ให้กลายเป็น “Jail Hostel” หรือ “โฮสเทลคุก” สำหรับจัดแสดงนิทรรศการสุดสร้างสรรค์ในไต้หวัน พร้อมเปิดให้บุคคลทั่วไปเข้าชมได้อย่างอิสระอีกด้วย โดยเหล่าผู้มาเยี่ยมชมจะได้ดื่มด่ำและสัมผัสกับบรรยากาศของเรือนจำที่มีอายุมากกว่าร้อยปีในรูปแบบนิทรรศการ ที่มีการออกแบบอย่างมีรายละเอียดและเต็มด้วยเอกลักษณ์

ภาพภายนอกเรือนจำเก่าในเมือง เจียอี้ (Concentric Production)

เรือนจำเก่าเจียอี้เป็นหนึ่งในสองเรือนจำสไตล์ Pennsylvania ที่ยังหลงเหลืออยู่ ซึ่งมีลักษณะเรือนจำแบบ "การขังเดี่ยว" ในตัวเรือนจำถูกออกแบบให้มีอาคารคุมขังหลัก และมีสามปีกแบบแกนเส้นตรง แบ่งเป็นโซนแยกออกไปจากส่วนกลาง ในปี 2021 มหกรรมการออกแบบขนาดใหญ่ประจำปี “Taiwan Design Expo” ได้จัดขึ้นที่เจียอี้ ภายใต้ธีม "เจียอี้ - เมืองเสมือนบ้าน" ซึ่งเป็นการเล่นคำพ้องเสียง ระหว่าง “เจียอี้” (嘉義) ที่เป็นชื่อเมือง กับ “เจียอี้” (家意) ที่แปลว่า บ้าน เพื่อเชื่อมโยงชื่อสถานที่ของเมืองเจียอี้ให้เข้ากับความเป็นบ้าน โดยตั้งใจให้เป็นที่พักอันแสนอบอุ่นสำหรับผู้มาเยือน พร้อมจุดประกายพลังความคิดสร้างสรรค์ของการออกแบบที่เชื่อมโยงเข้ากับวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ท้องถิ่น

แม้ว่าทุกวันนี้ เรือนจำเก่าเจียอี้จะเป็นเพียงอนุสรณ์สถานแห่งชาติที่ไม่ได้ใช้งานเพื่อจำคุกผู้คุมขังอีกต่อไปแล้ว แต่ก็ยังคงเป็นพื้นที่ที่มีบรรยากาศน่ากลัวและน่าอึดอัด นี่จึงเป็นเหตุผลหลักที่ทางทีมนิทรรศการตั้งใจจัดงาน “Jail Hostel” เพื่อเปิดพื้นที่ที่เคยอยู่ในเงามือสู่สาธารณะและขจัดความกลัวของผู้คนออกไป

แผนที่ Jail Hostel (Concentric Production)

เพื่อเปลี่ยนทัศนคติด้านลบของสาธารณชนที่มีต่อเรือนจำเก่าเจียอี้ องค์กร Taiwan Field School จึงได้ร่วมมือกับ Concentric Production จัดนิทรรศการที่หลอมรวมประวัติศาสตร์ของเรือนจำเข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น “Jail Hostel” จึงเกิดขึ้นภายใต้การผสมผสานระหว่างชีวิตในเรือนจำ บรรยากาศความเป็นชุมชนของเมืองเจียอี้ และลักษณะของความเป็นโฮสเทล โดยภัณฑารักษ์ร่วมของ Concentric Production อย่างคุณจาง อีเจิน (Yi-Tseng Chang) ได้อธิบายไว้ว่า “เราออกแบบสถานที่แห่งนี้ให้เป็นโฮสเทล ที่ที่มีการพบปะพูดคุยของผู้คนหลากหลาย โดยหวังว่าเมื่อเยี่ยมชมจนครบถ้วนแล้ว จะกระตุ้นให้ผู้มาเยือนตั้งคำถามในใจว่า ‘น่าจะลองนอนค้างที่นี่กันซักคืน?” ซึ่งงานนิทรรศการครั้งนี้ประสบความสำเร็จเป็นอย่างมากในการเชื่อมโยงผู้คนทุกเพศทุกวัยให้เข้ามาเยี่ยมชมและแลกเปลี่ยนบทสนทนาระหว่างกัน

ภาพถ่ายทีมจัดงาน Jail Hostel (Taiwan Field School)

สิ่งที่ต้องทำเป็นอันดับแรกเพื่อทำลายภาพจำอันน่าหดหู่ของเรือนจำทั่วไป คือการสร้างอัตลักษณ์ทางภาพที่มีความสดใสและมีชีวิตชีวาให้กับนิทรรศการ องค์ประกอบการออกแบบงานหลัก ๆ จึงประกอบด้วย พระจันทร์ในเวลากลางคืน และ สัญลักษณ์มือ “OK” ที่มีทั้งท่าทางขี้เล่น และเปรียบเหมือนภาพรัศมีความสว่างไสว สะท้อนมุมมองที่คนในเรือนจำมีต่อโลกภายนอก โดยมีสัญลักษณ์ดวงจันทร์และดวงดาวประกอบการสะท้อนภาพความโหยหาอิสรภาพ และความหวังที่มีในชีวิตหลังออกจากคุก

Key Visual ของงานนิทรรศการ (Concentric Production)

Key Visual ของงานนิทรรศการ (Concentric Production)

ณ ทางเข้า Jail Hostel เหล่าผู้เยี่ยมชมจะต้องเดินผ่านทางเข้าขนาดใหญ่และสูงสองชั้น ซึ่งแตกต่างจากทางเข้าเรือนจำจริงที่ต้องก้มตัวต่ำเพื่อผ่านทางเข้าประตูอันคับแคบ โดยจุดแรกที่จะพบคือ ห้องผู้คุมเรือนจำ ที่ผู้เยี่ยมชมต้องทำการเช็กอินโดยการเลือกกุญแจขึ้นมาจากสัญลักษณ์ที่ชื่นชอบ 6 สัญลักษณ์ เพื่อใช้เป็นคู่มือการเยี่ยมชมโฮสเทลต่อไป นอกจากนี้ ผู้ชมยังสามารถเปิดอ่าน ‘zine’ ที่เกี่ยวข้องกับการใช้ชีวิตประจำวันของคนทั่วไปเมื่อเทียบกับนักโทษสมัยก่อนได้ โดยทีมภัณฑารักษ์ได้พยายามชักชวนให้ผู้ชมนึกถึงแนวคิดว่า “เรือนจำไม่ได้จำกัดอยู่แต่เพียงสภาพพื้นที่ แต่ยังรวมถึงสภาพของจิตใจ เมื่อใดที่คุณไม่อยากติดต่อสื่อสารกับคนภายนอก จิตใจย่อมเหมือนกับถูกขังอยู่ในคุก” โดยได้ปูทางให้ผู้เยี่ยมชมได้พิจารณาว่า การถูกเฝ้าคุมเกิดขึ้นได้อย่างไรในยุคโมเดิร์น ซึ่งเปรียบแล้วคงคล้าย ๆ กับการที่เราถูกสอดส่องตลอดเวลาจากการติดกล้องวงจรปิดหรือถูกติดตามโดยโซเชียลมีเดียที่ใช้กันในปัจจุบัน

ภาพทางเข้า Jail Hostel (Golden Pin Design Award)

ภาพกุญแจของนิทรรศการ และภาพองค์ประกอบของคู่มือเยี่ยมชม Jail Hostel ที่แสดงถ้อยคำต่าง ๆ เช่น ชักชวนให้ส่องเข้ามาดู (PEEK) หรือโอกาสในการกลับตัว (U-TURN) (Concentric Production)

ภาพกุญแจของนิทรรศการ และภาพองค์ประกอบของคู่มือเยี่ยมชม Jail Hostel ที่แสดงถ้อยคำต่าง ๆ เช่น ชักชวนให้ส่องเข้ามาดู (PEEK) หรือโอกาสในการกลับตัว (U-TURN) (Concentric Production)

นอกจากนี้ รูปแบบวัฒนธรรมท้องถิ่นเองก็ถูกนำเข้ามาผสมผสานในการจัดนิทรรศการด้วย โดยในห้องอาคารกลาง ผู้เยี่ยมชมจะเห็นสกรีนหน้าจอใหญ่ที่จำลองการแสดงปฏิสัมพันธ์ระหว่างชาวเมืองท้องถิ่นเจียอี้และบรรดานักท่องเที่ยวตามริมถนน แสดงถึงบรรยากาศสบาย ๆ เหมือนคนกำลังพูดคุยกันอยู่ที่ห้องล็อบบี้ของโฮสเทล ประกอบกับการจัดแสดงให้เห็นร่องรอยทางประวัติศาสตร์ เช่น แท่นสักการะบนชั้นลอยของเพดานที่สร้างขึ้นในสมัยอาณานิคมญี่ปุ่น เพื่อทำให้ผู้มาเยือนได้เชื่อมโยงถึงความสัมพันธ์ของวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของคุกเก่าในเมืองเจียอี้ได้เป็นอย่างดี

การปฏิสัมพันธ์ของชาวเมืองและนักท่องเที่ยวระหว่างหน้าจอที่ห้องควบคุมกลาง (Concentric Production)

แท่นสักการะบนชั้นลอยของเพดานที่สร้างขึ้นในสมัยอาณานิคมญี่ปุ่น (Hsien-Tzu Wang)

หลังจากเยี่ยมชมส่วนอาคารกลางครบถ้วนแล้ว บรรดานักท่องเที่ยวยังสามารถเดินเยี่ยมชมสามทางแยกที่เป็นปีกไปสู่โซนต่าง ๆ ได้ ซึ่งทางแยกแต่ละทางจะเป็นทางไปสู่ห้องขัง ซึ่งมีทั้งแบบห้องขังเดี่ยวและห้องขังรวม โดยจะมีการตกแต่งเรือนจำอันน่ากลัวในอดีตให้งดงามแปลกตา ด้วยลูกโป่งและแท่งโฟมสีสันสดใส ภายในเรือนจำเองยังขับเน้นให้เห็นความทุ่มเทระหว่างผู้คนและองค์กรต่าง ๆ ที่มีต่อการพัฒนาเมืองเจียอี้

ระเบียงทางเดินในเรือนจำ (Concentric Production)

ห้องขังเดี่ยวที่จัดแสดงภาพของผู้สนับสนุนงานอาสาเมืองเจียอี้ และห้องขังเดี่ยวที่สามารถจองเข้าพักได้เป็นเวลา 30 นาที (Golden Pin Design Award)

ห้องขังเดี่ยวที่จัดแสดงภาพของผู้สนับสนุนงานอาสาเมืองเจียอี้ และห้องขังเดี่ยวที่สามารถจองเข้าพักได้เป็นเวลา 30 นาที (Golden Pin Design Award)

เมื่อชมนิทรรศการเสร็จแล้ว ผู้ชมยังสามารถเพลิดเพลินไปกับเครื่องดื่มสุดพิเศษของคุกโฮสเทลแห่งนี้ได้ที่ “J Bar” ที่ซึ่งเคยเป็นห้องพยาบาลคอยรักษาคนเจ็บของเรือนจำในอดีต อีกทั้งยังสามารถดื่มด่ำไปกับวิวสวนด้านนอกของเรือนจำที่ถูกเปลี่ยนให้เป็นพื้นที่จัดกิจกรรมหรือเป็นตลาดชุมชนที่มีชีวิตชีวา ซึ่งจะช่วยให้ผู้ชมรู้สึกถึงจิตวิญญาณของเมืองเจียอี้ในยุคร่วมสมัย

ห้องพยาบาลเก่าถูกดัดแปลงเป็น J Bar (Golden Pin Design Award)

แม้ว่า Jail Hostel จะถูกออกแบบให้เป็นนิทรรศการที่มีชีวิตชีวา แต่ตัวงานเองก็ยังตั้งใจสะท้อนร่องรอยทางประวัติศาสตร์ของชีวิตผู้ต้องขังในอดีตไว้อย่างครบถ้วน เช่น บริเวณพื้นที่อ่าน zine ผู้เยี่ยมชมจะสามารถเห็นจดหมายเขียนมือที่ส่งมาจากครอบครัวของบรรดานักโทษที่ติดอยู่บนผนัง อีกทั้งยังมีไฟแจ้งเหตุฉุกเฉินซึ่งเป็นระบบเตือนแบบเก่าที่จะแสดงให้ผู้คุมเห็นว่าห้องขังใดมีปัญหา รวมถึงมีการจัดแสดงภาพห้องขังเดี่ยวในอดีตที่ให้ความรู้สึกคับแคบและน่าขนลุก ซึ่งมีเพียงแค่พื้นที่กับห้องน้ำเล็ก ๆ เพียงพอสำหรับบรรจุคนได้เพียงคนเดียวเท่านั้น และหากใครที่อยากลองประสบการณ์ “ขังเดี่ยว” ก็สามารถจองห้องนอนคุกนี้ได้เป็นเวลา 30 นาทีด้วย

ไฟแจ้งเหตุฉุกเฉินที่บริเวณห้องควบคุมกลาง (Hsien-Tzu Wang)

ภาพจดหมายเขียนมือจากครอบครัวของนักโทษในอดีต (Hsien-Tzu Wang)

ภาพทางเดินในห้องขังที่ติดตั้งหัวฉีดน้ำเพื่อใช้ในเหตุฉุกเฉิน (Hsien-Tzu Wang)

ห้องขังเดี่ยวในเรือนจำเก่าเจียอี้ (Hsien-Tzu Wang)

ห้องขังเดี่ยวในเรือนจำเก่าเจียอี้ (Hsien-Tzu Wang)

คุณเย่ เจ๋อ เยว่ (Che-Yueh Yeh) หนึ่งในภัณฑารักษ์จากองค์กร Taiwan Field School พูดในทำนองติดตลกให้ฟังว่า "คุณต้องไปเยี่ยมชมเรือนจำเก่าเจียอี้ซักครั้งในชีวิต เพราะมันเป็นหนึ่งในเรือนจำไม่กี่แห่งในไต้หวันที่คุณสามารถเข้าไปได้โดยไม่ก่ออาชญากรรม" ดังนั้นนับตั้งแต่ถูกเปลี่ยนเป็นอนุสรณ์สถานแห่งชาติในปี 2005 เรือนจำแห่งนี้จึงกลายเป็นสถานที่สำคัญในการส่งเสริมประวัติศาสตร์และการศึกษาด้านวัฒนธรรมของไต้หวัน ซึ่งทั้งหมดนี้เกิดขึ้นได้ด้วยความพยายามในระยะยาวขององค์กรท้องถิ่น ที่ทำให้ประวัติศาสตร์ของเรือนจำและการเผยแพร่วัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของเมืองเจียอี้ประสบความสำเร็จอย่างมากจากการจัดแสดงนิทรรศการ โดยดึงดูดผู้เข้าชมได้ถึง 50,000 คนในเวลาเพียง 10 วัน และสามารถกวาดรางวัลระดับนานาชาติในสาขาการดูแลจัดการและการออกแบบไปอย่างมากมาย รวมถึงรางวัล Golden Pin Design Award และ รางวัลการออกแบบ Red Dot ของเยอรมนีด้วย

ภาพมุมสูงขณะจัดงานนิทรรศการ (Taiwan Field School)

ความสำเร็จของนิทรรศการนี้ไม่ได้ส่งผลกระทบแค่ในระยะสั้นเท่านั้น เนื่องจาก Taiwan Field School ยังคงร่วมมือกับชุมชนท้องถิ่น เพื่อส่งเสริมการฟื้นฟูเมืองหรือพื้นที่รกร้างบริเวณเรือนจำเก่าเมืองเจียอี้ที่ผู้คนหลีกเลี่ยง ให้ได้กลับมามีชีวิตชีวาและใช้งานได้จริงในยุคปัจจุบันอีกครั้ง พร้อมให้เป็นพื้นที่ที่น่าอยู่และเป็นอัตลักษณ์ของเมืองได้ต่อไป

ผู้ที่สนใจท่านใดต้องการเยี่ยมชมเรือนจำเก่าเจียอี้ สามารถค้นหา "เรือนจำเก่าเจียอี้" บน Google Maps (https://maps.app.goo.gl/4a1hSS4UpByiuyzP6) หรือติดตามเพจเฟซบุ๊กของ Taiwan Field School (https://www.facebook.com/free.the.chiayiprison) เพื่ออัพเดตกิจกรรมใหม่ ๆ ได้

ที่มา : MOT TIMES, Sunrise News