พลิกหน้ากระดาษหาที่มาที่ไป สำรวจเรื่องราวและมุมมองของร้านหนังสือมือสอง
หนังสือมือสองคือหนึ่งในสิ่งของที่ขายได้ทุกยุคสมัย การเป็นวัตถุที่จับต้องได้ทำให้นอกจากจะมีไว้อ่าน หนังสือหนึ่งเล่มยังเป็นของสะสม ของแทนความทรงจำของใครหลายคน หากลองเข้าไปในร้านหนังสือมือสองหรือตามแหล่งขายหนังสือมือสอง เราจะเห็นว่ามีทั้งหนังสือที่เพิ่งออกมาไม่กี่เดือน และหนังสือที่ผ่านกาลเวลามาแล้วหลายสิบปี ยังไม่นับเอกลักษณ์เฉพาะตัวของแต่ละร้านที่แตกต่างกันไป ถือเป็นเสน่ห์ที่หลายคนหลงใหล เราจะขอพาไปสัมผัสเรื่องราวและเรื่องเล่าของเหล่าหนังสือมือสอง ผ่านมุมมองของเจ้าของร้านหนังสือมือสองอย่าง 55 Bookstall, Dasa Book Café และ Get Bookie
55 Bookstall จากท้องสนามหลวง สู่ร้านหนังสือมือสองแห่งสวนจตุจักร
ริมสุดของตลาดนัดสวนจตุจักร ติดกับรถไฟฟ้าใต้ดินสถานีกำแพงเพชร ทางเดินใต้ร่มเงาที่ดวงอาทิตย์ถูกจำกัดแสงสว่างและอุณหภูมิลงบางส่วนคือที่ตั้งของ 55 Bookstall ร้านหนังสือมือสองที่มีประวัติความเป็นมายาวนาน หนึ่งในหมุดหมายของนักอ่านทุกรุ่น
40 ปี คือระยะเวลาที่ พี่นุ้ย-ทัศนียา วรวัฒน์ อยู่กับการขายหนังสือมือสอง เริ่มต้นจากการช่วยครอบครัวขายหนังสือมือสองที่ตลาดนัดสนามหลวง ก่อนจะมีการโยกย้ายร้านมาที่ตลาดนัดสวนจตุจักร ในยุคสมัยที่พลตรีจำลอง ศรีเมือง เป็นผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร (พ.ศ. 2528)
การโยกย้ายในครั้งนั้นทำให้พี่นุ้ยต้องปรับวิธีขายใหม่ เพิ่มความหลากหลายด้วยการนำหนังสือต่างประเทศเข้ามาเสริม โดยเน้นไปที่หนังสือ Remainder คือหนังสือที่ตีพิมพ์ออกมาแล้วอย่างน้อย 1 ปี ซึ่งมีต้นทุนต่ำกว่า ทำให้นำมาขายให้กับนักอ่านได้ในราคาพิเศษ
“บางทีเด็ก ๆ เขาไม่มีเงินซื้อ เราก็บอกว่าโอเค เอาไปก่อน ผ่อนชำระได้ แล้วจะมาจ่ายก็จ่าย ไม่จ่ายก็ไม่จ่าย แต่ต้องบอกว่าถ้าไม่จ่ายก็ให้เป็นเล่มสุดท้าย คุณจะไม่สามารถมาซื้อกับเราได้อีก แต่ถ้าคุณจ่าย คุณก็ต่อยอดไปได้เรื่อย ๆ ผ่อนเล่มนี้จบแล้วก็ผ่อนเล่มต่อไปได้อีก ถ้าจะไม่จ่ายจริง ๆ ให้ไปไม่จ่ายเล่มสุดท้ายนู่น”
ด้วยเอกลักษณ์ของตลาดนัดสวนจตุจักร โซนหนังสือมือสองจึงดูคล้ายกับดินแดนหนังสือ ที่นี่มีหนังสือมือสองทุกประเภทเท่าที่จะนึกออก เป็นราวกับขุมทรัพย์ของนักอ่าน ขณะเดียวกันก็ไม่อาจลบความจริงที่ว่าทุกเล่มล้วนเป็นสิ่งไม่จำเป็นต่อเจ้าของเดิม ทั้งเหตุผลที่มาจากการไม่มีพื้นที่เก็บ การดูแลรักษา การขนย้าย ความสนใจที่เปลี่ยนไป รวมถึงผลกระทบทางเศรษฐกิจ
พี่นุ้ยเล่าว่าตั้งแต่สมัยก่อนแหล่งที่มาของหนังสือมือสองก็คือสำนักพิมพ์ที่ตัดล็อตมาให้ หรืออาจเป็นห้างสรรพสินค้าที่ซื้อหนังสือใหม่มาขายแล้วขายไม่ได้ก็ตัดหัวปกกลับมาเป็นหนังสือมือสอง อีกกรณีไม่ใกล้ไม่ไกลคือรถซาเล้งรับซื้อหนังสือเก่าเอามาขายต่อให้อีกทอดหนึ่ง นอกจากนั้นจะเป็นนักอ่านหรือนักสะสมที่เลิกสะสมนี่แหละที่นำมาขาย ซึ่งหนังสือมือสองที่ขายดีที่สุดตลอดกาลก็คือหนังสือนิยาย แม้พักหลังนี้จะเริ่มชะลอตัวจากสภาวะเศรษฐกิจและการผลิตหนังสือนิยายออกมามากเกินไป ส่วนที่ขายยากเห็นจะเป็นหนังสือสอนโปรแกรมกราฟิกและดีไซน์ต่าง ๆ ที่มาไวไปไวตามเวอร์ชั่นออกใหม่
“ปัจจุบันเหมือนกับว่าคนเราขาดอะไรบางอย่าง นิยายเป็นสิ่งหนึ่งที่สามารถเติมเต็มในส่วนที่ขาดไป นักอ่านบางคนจะบอกว่าไม่เอาแล้วนะเรื่องเศร้า พระเอกนางเอกเสียชีวิตไม่ได้นะ เอาที่อ่านแล้วสบายใจ ขอแบบแฮปปี้เอ็นดิ้ง
“ร้านพี่ไม่ได้รับซื้อหนังสือมือสองทุกเล่ม แต่เป็นการคัดให้คะแนนแต่ละเล่ม เล่มนี้คะแนนความน่าสนใจเท่าไร เราควรซื้อจากลูกค้าเท่าไร ไล่ไปจนถึงเล่มที่คะแนนน้อยที่สุด สำหรับหนังสือที่ไม่ได้รับซื้อหรือขายไม่ได้จริง ๆ ก็จะไปสู่การบริจาค และปลายทางสุดท้ายก็คือโรงหลอมทำลาย”
พี่นุ้ยกล่าวว่า สุดท้ายแล้วคุณค่าของหนังสือมือสองขึ้นอยู่กับว่าอยู่ในมือของใคร และใครคนนั้นนำหนังสือมือสองไปใช้อย่างไร
“โลกปัจจุบันมีวิธีคิดที่เปลี่ยนไปจากอดีต หนังสือมือสองเป็นเหมือนการย้อนมองรากเหง้าของมนุษย์ อย่างนักเขียนหรือศิลปินที่เสียชีวิตไปแล้ว ใครจะเขียนหรือวาดให้เราดู แนวนั้นอาจยังมีอยู่ แต่จะมีวิธีคิดเหมือนท่านเหล่านั้นหรือเปล่า”
Dasa Book Café พื้นที่มีไว้เพื่อพบ ระหว่างนักอ่านกับหนังสือมือสองบนถนนสุขุมวิท
“เพราะกรุงเทพฯ ยังไม่มีร้านหนังสือมือสองเหมือนเมืองนอก ร้านที่เป็นระเบียบหมวดหมู่ มีระบบการจัดการที่ค้นหาหนังสือได้ง่าย ลูกค้าสามารถดูรายชื่อหนังสือทั้งหมดได้ทางเว็บไซต์และสั่งซื้อได้ทางเมล ในยุคที่การซื้อขายออนไลน์ยังมีไม่มากนัก เรามองว่ายังไม่มีร้านหนังสือมือสองแบบนี้อยู่ใจกลางเมือง”
Dasa Book Café คือร้านหนังสือมือสองบนถนนสุขุมวิทที่เปิดให้บริการมาแล้ว 20 ปี โดยคุณกวีวุฒิ วุฒิวิภูและคุณโดนัลด์ กิลลิแลนด์ (หุ้นส่วนชาวอเมริกัน) ทั้งสองเป็นอดีตเพื่อนร่วมงานที่เคยทำงานอยู่ร้านขายซีดีเพลงชั้นนำอย่าง Tower Records ก่อนจะปิดตัวลงไปตามความซบเซาของซีดี หลังจากนั้นคุณโดนัลด์เดินทางไปอาศัยที่ประเทศกัมพูชาและเปิดร้านหนังสือมือสองขึ้นที่นั่น กระทั่งคุณโดนัลด์ย้ายกลับมาประเทศไทยอีกครั้ง คราวนี้ทั้งคู่จึงชักชวนกันเปิดร้านหนังสือมือสอง และตั้งใจว่าต้องเป็นร้านในกรุงเทพฯ
เป็นอย่างที่คุณกวีกล่าว บรรยากาศภายใน Dasa Book Café ให้ความรู้สึกต่างออกไปจากร้านหนังสือมือสองที่คุ้นเคย คลับคล้ายฉากในภาพยนตร์สักเรื่องหนึ่ง แสงไฟที่ให้ความสว่างไม่มากไม่น้อยจนเกินไป บรรดาหนังสือมากมายนอนเอนกายซ้อนกันอยู่ทั้งบนชั้นวาง บนพื้นทางเดิน ไปจนถึงตามขั้นบันไดที่จะพานักอ่านเดินขึ้นลงทั้งสามชั้นจนลืมเวลา แน่นอนว่าหนังสือมือสองทั้งหมดเป็นหนังสือต่างประเทศ
เริ่มแรกหนังสือในร้านมาจากการหาซื้อหนังสือมือสองตามแหล่งต่าง ๆ หรือรับซื้อจากเพื่อนฝูง และหนังสือที่คุณโดนัลด์นำกลับมาจากประเทศกัมพูชา หลังจากนั้นทางร้านก็รับซื้อหนังสือจากลูกค้าทั่วไป ทั้งจากที่เป็นของลูกค้าเองและจากที่ซื้อไปจากร้าน ซึ่งหนังสือที่ซื้อไปจากร้าน ลูกค้าสามารถนำมาขายคืนได้ครึ่งหนึ่งของราคาที่ซื้อไป รวมถึงหนังสือจากรถซาเล้งที่รับมาจากบ้านหรือคอนโดในย่านสุขุมวิท
“ผมคิดว่าหนังสือมือสองก็ไม่ต่างจากสินค้ามือสองอื่น ๆ สิ่งของที่ไม่เป็นที่ต้องการแล้วของคนหนึ่ง ก็อาจเป็นสิ่งของมีค่าสำหรับอีกคนหนึ่ง เรื่องราคาก็มีส่วน การซื้อของใหม่ย่อมมีราคาแพง หนังสือมือสองช่วยประหยัดเงินได้เยอะ บางทีเจ้าของเดิมอ่านแล้วไม่ได้รู้สึกอยากเก็บไว้ แต่กลับเป็นเล่มที่บางคนกำลังตามหาอยู่”
การเข้ามามีบทบาทสำคัญของโลกออนไลน์ สำหรับร้านหนังสือแล้ว คุณกวียอมรับว่าในช่วงแรกมีความกังวลอยู่บ้าง แต่เมื่อเวลาผ่านไปกลับไม่ได้มีผลกระทบกับร้านเลย ตรงกันข้ามกลับส่งเสริมกันด้วยซ้ำ คนที่อ่าน E-book ก็ยังอ่านหนังสือรูปเล่มอยู่ นอกจากนี้ยังมีเรื่องความรู้สึกของการเป็นเจ้าของที่จับต้องได้ ขณะที่ E-book มีราคาพอ ๆ กับหนังสือรูปเล่ม แต่ขายต่อไม่ได้ หรือขายต่อได้ยาก
“ช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา เราเห็นคนรุ่นใหม่อ่านหนังสือเล่มกันเยอะขึ้น ที่ร้านตอนนี้ก็ขายซีดีด้วย มีคนเคยพูดว่าซีดีตายไปแล้ว เหมือนที่พูดว่าคาสเซ็ทตายไปแล้ว แผ่นเสียงตายไปแล้ว แต่กลายเป็นว่าทุกอย่างกลับมาขายได้ อย่างคาสเซ็ทนี่ ขายได้แบบแพงหูฉี่”
ในร้านหนังสือมือสองที่มีหนังสือจำนวนมาก เป็นธรรมดาที่จะต้องมีหนังสือที่ขายไม่ได้ คุณกวีกล่าวถึงเรื่องนี้ว่า เราอาจเคยอ่านหนังสือบางเล่มแล้วรู้สึกว่าเป็นหนังสือที่ดีมาก แต่คนอื่นอาจไม่ได้เห็นคุณค่าเหมือนกับเรา เมื่อมีหนังสือเล่มหนึ่งอยู่ในร้านเป็นเวลานานมากแต่ยังขายไม่ได้ เอามาลดราคาก็ขายไม่ได้ สุดท้ายถ้าไม่บริจาค ปลายทางของมันก็ต้องกลายเป็นขยะ หรือไปอยู่ในที่ใดสักที่ซึ่งไม่มีใครมองเห็น
แม้จะมีหนังสือที่ขายไม่ได้ แต่ในความเป็นจริงของร้านหนังสือที่ยังเปิดอยู่ ย่อมมีหนังสือที่ขายได้มากกว่าหนังสือที่ขายไม่ได้ พูดไปแล้วการหาหนังสือมือสองสักเล่มในร้านก็อาจมีเรื่องของโชคชะตาเข้ามาเกี่ยวข้อง ทั้งโชคชะตาของนักอ่านและของตัวหนังสือเอง สำหรับใครหลายคนสิ่งนี้ถือเป็นเสน่ห์ของร้านหนังสือมือสองที่หาไม่ได้จากร้านหนังสือใหม่ในห้างสรรพสินค้า บางครั้งนำไปสู่เรื่องราว ความทรงจำ ความผูกพันระหว่างนักอ่านกับร้านหนังสือ เหมือนกับเรื่องราวความประทับใจที่เกิดขึ้นกับคุณกวี
“ภรรยาที่แต่งงานกันก็เป็นลูกค้าคนแรก ๆ ตอนนั้นเขายังเรียนอยู่ ด้วยความที่ลูกค้าในช่วงแรกจะเป็นชาวต่างชาติ ผมเลยสงสัยว่ามีนักศึกษามารู้จักร้านได้ยังไง เมื่อถามและได้ความว่าออฟฟิศของพ่อเขาอยู่ตรงข้ามกับร้านผม หลังจากนั้นก็เริ่มพูดคุยกัน พอเวลาผ่านไปก็ค่อย ๆ พัฒนาความสัมพันธ์ จนวันนี้ลูกสองคนแล้ว
“สำหรับผม หนังสือมือสองเป็นการเข้าถึงความรู้ในราคาถูก บางครั้งเป็นข้อมูลที่หาจากหนังสือใหม่ไม่ได้ มีหนังสือหลายเล่มที่เดินทางมาจากสถานที่ต่าง ๆ ในโลกพร้อมกับเจ้าของเดิม ก่อนจะมาอยู่ในร้านของเรา บางเล่มก็เข้ามาแค่ครั้งเดียวแล้วไม่เคยเห็นอีกเลย จะว่าเป็นโชคชะตาก็คงมีส่วน”
Get Bookie ร้านหนังสือมือสองที่เคยย้ายหน้าร้านหลายครั้ง สู่การเป็นร้านหนังสือมือสองออนไลน์เต็มรูปแบบ
“เราเป็นคนชอบรูปลักษณ์ของหนังสือ ชอบอยู่กับหนังสือ เห็นแล้วต้องหยิบจับ พอได้ไปร้านหนังสือมือสอง เรารู้สึกว่ามันมีเสน่ห์จังเลย”
จากความหลงใหล คุณกวางทอง - ภรภัค บำรุงกิจ เริ่มต้นรับหนังสือมือสองมาขายตั้งแต่ยังเรียนมหาวิทยาลัย เรียนไปขายไป พอใกล้เรียนจบก็ทำวิทยานิพนธ์เกี่ยวกับหนังสือมือสอง ซึ่งพอมองเห็นช่องทางการตลาดมากขึ้น การขายหนังสือมือสองก็ค่อย ๆ จริงจังขึ้นตามไปด้วย จากจุดนั้นจนกระทั่งวันนี้ Get Bookie คือร้านหนังสือมือสองที่กำลังเดินหน้าสู่ปีที่ 10
“ตอนเรียนปี 4 เราเก็บหนังสือไว้ที่บ้าน พอเยอะมากขึ้น เราก็คิดว่าลองหาเช่าเป็นหน้าร้านแล้วขายจริงจังเลยดีกว่า เปิดร้านครั้งแรกอยู่แถวสะพานใหม่ ก่อนจะย้ายมาที่ซอยเซนต์หลุยส์ และย้ายอีกครั้งมาที่ถนนเดโช ตอนอยู่ที่ถนนเดโช เราใช้ชั้นล่างเปิดเป็นร้านบอร์ดเกม เปลี่ยนการขายหนังสือมือสองเป็นรูปแบบออนไลน์ กระทั่งเจอโควิด ชั้นล่างก็ไม่สามารถเล่นบอร์ดเกมได้ บวกกับการต้องปิด ๆ เปิด ๆ จนสุดท้ายร้านบอร์ดเกมก็ปิดตัวลง ล่าสุดย้ายมาอยู่ทุ่งครุ เรียกได้ว่าจากโควิดนี่แหละ ที่ทำให้เปลี่ยนมาขายทางออนไลน์เต็มตัว”
บางคนอาจนึกภาพเจ้าของร้านหนังสือว่าต้องเป็นชีวิตที่น่าอิจฉา นั่งอ่านหนังสือพลางจิบกาแฟ กระนั้น ในความเป็นจริงการขายหนังสือก็เหมือนกับการงานอื่น ๆ ที่พอทำเป็นอาชีพกลับไม่ได้เหมือนเมื่อครั้งทำเป็นงานอดิเรก
“พอเป็นธุรกิจแล้วมันกลายเป็นอีกเรื่องเลย เราแทบไม่ได้อ่านหนังสือ อาจเพราะเราอยู่กับสิ่งนี้ตลอดเวลา ต้องคิดว่าจะขายยังไง มันมีเรื่องเงินเข้ามาเกี่ยวข้อง
“โดยภาพรวม หนังสือของร้านที่ขายดีจะเป็นหนังสือจิตวิทยา ธุรกิจ พวกการเงินการลงทุน และหนังสือประวัติศาสตร์ แต่ถ้าเป็นประเภทหนังสือที่ไว้อ่านผ่อนคลายก็หนีไม่พ้นนิยายที่ขายดีมาตลอด อย่างที่นิยมในปัจจุบันจะเป็นนิยายวาย นิยายผี หรือนิยายสืบสวน”
เรื่องพื้นที่เก็บดูจะเป็นหนึ่งในเหตุผลหลักที่ทำให้หนังสือหนึ่งเล่มกลายเป็นหนังสือมือสอง คุณกวางทองเล่าว่า บางคนไม่มีที่เก็บจริง ๆ เขาก็เลือกเอามาขาย ซึ่งดีกว่าเอาไปทิ้งเสียเปล่า บางคนก็ไม่ได้ตั้งใจเก็บสะสม การขายหนังสือที่อ่านจบแล้วเป็นเสมือนต้นทุนในการซื้อหนังสือเล่มต่อไป กระทั่งนักสะสมที่เลิกสะสมแล้ว อาจด้วยอายุที่มากขึ้นหรือเหตุผลอื่นใด การขายต่อเป็นหนังสือมือสองจึงเป็นทางเลือกที่ดีที่สุด
หนังสือมือสองในร้าน Get Bookie เป็นหนังสือที่มาจากลูกค้าโดยตรง ซึ่งทางร้านมีเพจที่ทำไว้เพื่อรับซื้อหนังสือโดยเฉพาะ ลูกค้าเพียงแค่ส่งภาพหนังสือไปทางไลน์ ทางร้านก็จะประเมินราคากลับมาให้
“ครั้งหนึ่งตอนเปิดร้านใหม่ ๆ มีลูกค้าติดต่อมาว่าหนังสือที่ส่งไปฉีกขาดชำรุด พอดีเรามีเล่มที่ซ้ำกันอยู่ เราก็ส่งเล่มใหม่ไปให้เลย โดยที่ไม่ได้ให้เขาส่งเล่มนั้นคืน กลายเป็นว่าเราเสียหนังสือไป 2 เล่ม และเสียค่าส่งอีกรอบหนึ่ง แล้วลูกค้าเขาคงประทับใจ เขาก็เลยเขียนจดหมายมาขอบคุณ ซึ่งเป็นจดหมายที่เขียนด้วยลายมือ เป็นเหมือนจดหมายรักที่นักอ่านส่งถึงร้านหนังสือ”
เมื่อถามถึงการแข่งขันในธุรกิจร้านหนังสือมือสอง คุณกวางทองกล่าวช่วงท้ายว่า ปัจจุบันมีการแข่งขันมากขึ้น เนื่องจากนักอ่านที่เคยเป็นลูกค้าผันตัวมาเป็นคนขายด้วย ทำให้การแข่งขันไม่ได้อยู่แค่ระหว่างร้าน แต่ขยายไปถึงผู้ขายรายย่อย ซึ่งสามารถโพสต์ขายได้เองตามช่องทางออนไลน์ที่เพิ่มมากขึ้น โดยไม่ต้องสนใจเรื่องของต้นทุนมากนัก ต่างจากร้านที่ต้นทุนถือเป็นสิ่งสำคัญ
Get Bookie
จากบทสนทนาของผู้เป็นเจ้าของร้านเหล่านี้ เราคงพอพูดได้ว่าหนังสือมือสองก็เป็นเช่นสิ่งของอื่น ๆ ความเก่าหรือการมีเจ้าของมาก่อนอาจไม่ใช่สาระสำคัญเท่ากับคุณค่าที่ใครคนหนึ่งมอบให้กับสิ่งนั้น มันอาจเป็นได้ทั้งสิ่งของที่ถูกเก็บรักษาผ่านวันเวลานับร้อยปี หรืออาจเป็นสิ่งของในกองขยะ รอคอยการทำลายให้หายไปจากโลกนี้ ไม่ว่าจะเป็นอย่างไร ตราบเท่าที่ยังมีคนอ่านหนังสือเล่ม หรือมีหนังสือไว้เติมเต็มความรู้สึกภายในบางอย่าง ร้านหนังสือมือสองก็จะยังมีลมหายใจต่อไป
และไม่แน่ว่าภายในร้านหนังสือมือสองสักแห่ง บนชั้นวางหรือตามกองตั้งสูง อาจมีหนังสือสักเล่มกำลังรอให้คุณมาเปิดอ่าน
ภาพ : จรณ์ ยวนเจริญ
เรื่อง : จรณ์ ยวนเจริญ