ผลไม้ไร้เมล็ด...ความสุขกินได้แบบไม่ติดขัด

ต้นไม้ที่ออกลูกออกผลมานั้น เราเรียกผลของมันว่า "ผลไม้" ซึ่งแต่ละประเทศทั่วโลกต่างก็ต่างก็อุดมไปด้วยผลไม้ที่แตกต่างชนิดกัน และเมืองไทยก็เป็นหนึ่งในประเทศที่อุดมสมบูรณ์ไปด้วยผลหมากรากหมากรากไม้มากมายตลอดปี ไม่ว่าใครก็ชื่นชอบรับประทานผลไม้ เพราะนอกจากจะมีรสอร่อยทั้งหวานฉ่ำและเปรี้ยวจี๊ดตามรสชาติของผลไม้แต่ละชนิดแล้ว ก็ยังมีประโยชน์ และช่วยความเพิ่มความสดชื่นได้ดี ถึงอย่างนั้นก็ปฏิเสธไม่ได้ว่า ผลไม้บางชนิดที่มีเมล็ดมากเกินไปก็อาจเป็นตัวการที่สร้างความลำบากในการรับประทานผลไม้อยู่ไม่น้อยเลยทีเดียว

และเคยไหมที่เคยได้ยินคนตั้งคำถามต่าง ๆ นานาที่อยากไขข้อสงสัยเกี่ยวกับผลไม้ไร้เมล็ด เช่น

ถ้ากินเมล็ดผลไม้เข้าไป ผลไม้ลูกใหม่จะงอกและเติบโตในท้องไหม? แล้วผลไม้ไร้เมล็ด…ถ้าไม่มีเมล็ด มันจะขยายพันธุ์ต่อได้อย่างไร?

ทว่า…สำหรับผลไม้แล้ว “เมล็ด” นั้นนิยมนำมาใช้เพาะทำพันธุ์หรือขยายพันธุ์พืชผล เพื่อเพิ่มความหลากหลายทางพันธุกรรมในชนิดผลไม้นั้น ๆ ต่อได้ แต่ในทางกลับกัน เมล็ดก็สามารถสร้างความลำบากจากการกระจายอยู่ทั่วบริเวณเนื้อผลไม้ที่เราอาจเผลอไปกัดและเคี้ยวเมล็ดแข็ง ๆ เหล่านั้นได้โดยไม่รู้ตัว การจะได้ลิ้มลองรสชาติผลไม้แสนหวานฉ่ำและเปรี้ยวสะใจจากการกัดคำโต ๆ เคี้ยวเพลิน ๆ แบบที่ไม่ต้องเผลอกัดเมล็ดผลไม้แข็ง ๆ หรือเผลอกลืนลงคอไป คงจะเป็นไปได้จากการกิน “ผลไม้ไร้เมล็ด” เท่านั้น

Creative Thailand ขอพามาไขข้อสงสัยของ “ผลไม้ไร้เมล็ด” ว่าเกิดขึ้นได้อย่างไร และถ้าไม่มีเมล็ด ผลไม้พวกนี้จะขยายพันธุ์ได้ด้วยวิธีใดบ้าง รวมถึงความเชื่อในวัยเด็กที่ว่า “ถ้ากินเมล็ดผลไม้เข้าไป ผลไม้ลูกใหม่จะงอกในท้องไหม?” จะเป็นจริงหรือไม่ มาดูกัน

ไขข้อสงสัยกับผลไม้ไร้เมล็ด
ในปัจจุบันผลไม้สายพันธุ์พิเศษที่มาในรูปแบบ “ไร้เมล็ด" เป็นหนึ่งในทางเลือกที่จะทำให้คุณดื่มด่ำกับความอร่อยและหลีกเลี่ยงความลำบากเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ต้องคายเมล็ดออกมาตลอดเวลา

ผลไม้ไร้เมล็ดไม่ได้เพิ่งมีเมื่อไม่นานมานี้ แต่มีมานานและแพร่หลายจนเป็นที่รู้จักในวงกว้าง คำว่า “ผลไม้ไร้เมล็ด” (seedless fruit) เป็นผลไม้ที่พัฒนาเป็นผลสมบูรณ์ได้โดยปราศจากเมล็ดที่สามารถเกิดขึ้นได้เองทั้งตามธรรมชาติและด้วยฝีมือมนุษย์ โดยการผลิตและพัฒนาตามธรรมชาติของผลไม้ไร้เมล็ดนั้น มาจากกระบวนการผลิตที่ไม่มีการปฏิสนธิหรือไม่มีการผสมระหว่างเชื้อสืบพันธุ์เพศผู้และเพศเมียเกิดขึ้น เรียกกระบวนการเช่นนี้ว่า Parthenocarpy ซึ่งเป็นกระบวนการผลิตผลไม้ไร้เมล็ดด้วยด้วยการทำให้เป็นหมันของเชื้อสืบพันธุ์เพศผู้หรือเพศเมีย การผสมพันธุ์เดียวกันไม่ติด และการผสมพันธุ์ที่พืชผลมีจำนวนโครโมโซมมากกว่า 2 ชุด โดยส่วนใหญ่จะเกิดจากการมีจำนวนโครโมโซม 3 ชุดที่ที่เรียกว่า Triploid ซึ่งเป็นจำนวนชุดโคโมโซมจำนวนเลขคี่ที่ทำให้เชื้อสืบพันธ์นั้นไม่สมบูรณ์หรือเป็นหมันจนไม่มีวันพัฒนาเมล็ดออกมาได้

นอกจากนี้ ผลไม้ไร้เมล็ดยังเกิดจากการกระบวนการผลิตที่มีการผสมระหว่างเชื้อสืบพันธุ์เพศผู้และเพศเมียอย่างสมบูรณ์ แต่เกิดการแท้งก่อนการพัฒนาไปเป็นเมล็ดที่สมบูรณ์ ซึ่งเรียกว่า Stenospermocarpy เป็นรูปแบบที่พบได้ค่อนข้างน้อยในไม้ผล และอาจยังคงพบเห็นเมล็ดไม่สมบูรณ์หรือมีเมล็ดหลงเหลืออยู่บ้างภายในผล ซึ่งเป็นร่องรอยของเมล็ดเหล่านั้น

ส่วนการผลิตและพัฒนาผลไม้ไร้เมล็ดด้วยฝีมือมนุษย์จะเป็นการพัฒนาจากผลไม้ที่มีเมล็ดปกติทั่วไป ซึ่งนำมาตัดแต่งปรับปรุงพันธุ์พืชและเติมสารอาหารจำนวนหนึ่งเข้าไปยังผลนั้น ๆ ก่อนนำมาปลูกลงบนพื้นดิน เพื่อให้ต้นไม้ไร้เมล็ดงอกและเจริญเติบโตขึ้นมา

กระบวนการผลิตดังกล่าว ทำให้ผลไม้หลายชนิดมีสายพันธุ์พิเศษที่มาในรูปแบบไร้เมล็ด ซึ่งผลไม้ไร้เมล็ดถือเป็นไม้ผลที่เป็นที่ต้องการของทั้งผู้บริโภค ผู้ขาย พ่อค้าแม่ค้า และเกษตรกร เนื่องจากให้ความสะดวกในการรับประทานและมีส่วนเนื้อผลที่รับประทานได้มากกว่าพันธุ์ผลไม้ที่มีเมล็ดทั่วไป ถึงแม้ว่าราคาของพันธุ์ไร้เมล็ดนั้นจะมีราคาแพงกว่าเท่าตัวก็ตาม ทั้งยังให้ให้ความสวยงามของเนื้อผลมากขึ้น ปราศจากการปิดบังด้วยเมล็ดแข็งจำนวนมาก รวมถึงยังมักมีอายุการเก็บรักษาได้นานกว่าพันธุ์ทั่วไป ทำให้ขายได้ในราคาที่แพงกว่า ด้วยเหตุผลนี้จึงทำให้ผลไม้ไร้เมล็ดกลายเป็นที่ต้องการของตลาดทั้งผู้ขาย พ่อค้าแม่ค้า เกษตรกร และกลุ่มผู้บริโภค และกลุ่มผู้บริโภค

ส่องชนิดผลไม้ที่ต้องการความพิเศษแบบไร้เมล็ด
พันธุ์ไร้เมล็ดนั้นไม่ได้เป็นที่ต้องการสำหรับผลไม้ทุกชนิด โดยลักษณะชนิดผลไม้ที่ต้องการความพิเศษแบบไร้เมล็ดจะมีเพียงชนิดผลไม้ที่มีเมล็ดจำนวนมากและเมล็ดมีความแข็ง โดยตัวอย่างชนิดผลไม้ที่ต้องการลักษณะไร้เมล็ดและมีวางขายตามท้องตลาดทั่วไปในระดับสากลซึ่งมีชื่อเรียกที่คุ้นหูใครหลายคน ก็มีอยู่ดังนี้

แตงโม เป็นผลไม้ที่มีเมล็ดมากและค่อนข้างแข็ง ทำให้ลำบากต่อการรับประทาน ผู้บริโภคจึงมีความต้องการให้แตงโมมีสายพันธุ์ไร้เมล็ดเป็นอย่างมาก โดยแตงโมเป็นชนิดผลไม้ที่มีการพัฒนาสายพันธุ์อยู่ตลอดมากกว่า 1,200 สายพันธุ์ โดยในปี 1939 กลุ่มนักพันธุศาสตร์ชาวญี่ปุ่นได้คิดค้นสิ่งที่น่ามหัศจรรย์ขึ้นนั่นก็คือ “แตงโมไร้เมล็ด” โดยฮิโตชิ คิฮาระ ได้ปรับปรุงพันธุ์พืช เพื่อเพิ่มจำนวนชุดโครโมโซมได้ด้วยการฉีดสารเพิ่มโครโมโซมในแตงโมตัวเมียเป็น 2 เท่า ก่อนผสมกับเกสรแตงโมตัวผู้ ทำให้ได้แตงโมสายพันธุ์ใหม่ที่มีโครโมโซมเป็นหมัน ก่อนจะนำไปตอนกับแตงโมมีเมล็ดปกติอีกครั้ง เพื่อให้เกิดผลแตงโมไร้เมล็ดได้สำเร็จเป็นครั้งแรก

กล้วย เป็นผลไม้ที่ผู้บริโภคคุ้นเคยกับพันธุ์ไร้เมล็ด ผู้บริโภคจึงไม่ค่อยรู้สึกถึงความแตกต่างระหว่างพันธุ์มีเมล็ดและไร้เมล็ด เพราะหากซื้อกล้วยตามร้านตามตลาดทั่วไปจะไม่ค่อยเจอเมล็ด แต่ถ้าเป็นกล้วยป่าและกล้วยตานี กล้วยเหล่านี้จะมีเมล็ดแข็งสีดำจำนวนมาก แต่ทว่าหากลองสังเกตเวลาหั่นกล้วยหรือกัดกล้วยแล้วนั้นอาจจะเห็นจุดสีดำเล็ก ๆ ซึ่งนั่นคือ "เมล็ดกล้วย" ที่ยังไม่เจริญเติบโตอย่างสมบูรณ์ เพราะถูกดัดแปลงจนทำให้มีโครโมโซม 3 ชุด ทำให้พวกมันยังไม่พัฒนาเป็นเมล็ดให้สมบูรณ์ จึงออกมามีหน้าตาเป็นจุดเล็ก ๆ ตามแนวแกนกลางของผลกล้วย

องุ่น เป็นผลไม้อีกชนิดหนึ่งที่ผู้บริโภคต้องการพันธุ์ไร้เมล็ด โดยองุ่นไร้เมล็ดถูกค้นพบครั้งแรกเมื่อประมาณ 6,000 ปีก่อนคริสตกาลในภูมิภาคเมดิเตอร์เรเนียน และองุ่นยังเป็นผลไม้เพียงชนิดเดียวที่มีกระบวนการผลิต 2 รูปแบบ คือ Parthenocarpic กระบวนการผลิตผลไม้ที่ไม่มีการปฏิสนธิเกิดขึ้น และ Stenospermocarpic กระบวนการผลิตผลไม้ที่เกิดการปฏิสนธิขึ้นจริง แต่เกิดการแท้งของเมล็ดที่ทำให้เมล็ดหยุดเจริญเติบโตและเหลือร่องรอยของเมล็ดอ่อนไว้ในผล โดยผลองุ่นที่เกิดจากกระบวนการ Stenospermocarpic มีข้อได้เปรียบในการทำให้ผลองุ่นมีขนาดโหญ่ ในขณะที่ผลของ Parthenocarpic จะเป็นองุ่นไร้เมล็ดที่มีขนาดเล็กกว่า

ส้ม นับเป็นผลไม้อีกหนึ่งชนิดที่มีเมล็ดแข็งและรสขมจำนวนมาก ทำให้เป็นอุปสรรคและสร้างความลำบากในการรับประทานทั้งแบบสด ๆ และการนำมาแปรรูป โดยส้มไร้เมล็ดที่พบอยู่จำนวนมากทุกวันนี้ มักเป็นต้นส้มไร้เมล็ดจากการที่เกษตรกรค้นพบในสวนส้มนาเวลของประเทศบราซิลในปี 1872 ซึ่งพวกเขาได้มีการส่งตัวอย่างต้นไม้ไปยัง USDA (U.S. Department of Agriculture) หรือกระทรวงเกษตรแห่งแห่งสหรัฐอเมริกา เพื่อทำการขยายพันธุ์ต้นไม้ผ่านการต่อกิ่งและการปลูกราก ทำให้ต้นส้มนาเวลไร้เมล็ดแพร่หลายจนเป็นที่รู้จักของสหรัฐอเมริกาและทั่วโลกและทั่วโลกในเวลาต่อมา

จริงหรือมั่ว? ไม่มีเมล็ดก็ขยายพันธุ์ต่อได้
แล้วผลไม้ไร้เมล็ดเหล่านี้มีวิธีอื่นในการเพิ่มจำนวนพืชโดยไม่ต้องใช้เมล็ดได้อย่างไร?

โดยทั่วไปแล้วการขยายพันธุ์ผลไม้ไร้เมล็ดนั้นเกิดขึ้นด้วยฝีมือมนุษย์ด้วยการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศแบบต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการติดตา เสียบกิ่ง ปักชำ ตอนกิ่ง และทาบกิ่ง ซึ่งการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศนั้นจะทำให้ได้ทุกต้นมีพันธุกรรมเหมือนกันกับพันธุ์เดิมทุกประการ นอกจากนี้ ยังสามารถคงสภาพทางพันธุกรรมไว้ได้อย่างต่อเนื่องไม่ว่าจะขยายพันธุ์กี่ครั้งก็ตาม ส่วนการขยายพันธุ์แบบอาศัยเพศหรือขยายพันธุ์โดยเมล็ดเพื่อผลิตต้นพันธุ์นั้นไม่เป็นที่นิยม เนื่องจากจะทำให้ได้ต้นพันธุ์ที่มีพันธุกรรมแตกต่างไปจากเดิม และการขยายพันธุ์โดยเมล็ดนั้นจะกระทำในไม้ผลบางชนิดที่ไม่สามารถขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศได้หรือได้ แต่ประสบความสำเร็จค่อนข้างต่ำ เช่น แตงโม เป็นต้น

การขยายพันธุ์ผลไม้ไร้เมล็ดนั้นหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะต้องขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศด้วยวิธีการใดวิธีการหนึ่งซึ่งขึ้นอยู่กับชนิดของผลไม้นั้น ๆ โดยแต่ละชนิดจะขยายพันธุ์สำเร็จและมีความเหมาะสมกับวิธีการขยายพันธุ์แตกต่างกัน ซึ่งถือเป็นข้อดีที่คงไว้ซึ่งพันธุกรรมที่ไม่มีเมล็ด

สำหรับผลไม้ที่ต้องขยายพันธุ์ไร้เมล็ดด้วยเมล็ด มีเพียงแตงโมเท่านั้น ถึงแม้จะเป็นพันธุ์ไร้เมล็ดแต่มีความจำเป็นต้องขยายพันธุ์จากเมล็ด ซึ่งทำได้โดยการผลิตเมล็ดพันธุ์ที่มีโครโมโซม 3 ชุด เพื่อนำไปเพาะให้ได้ต้นแตงโมที่ไม่ไม่สามารถสร้างเซลล์สืบพันธุ์ที่สมบูรณ์ได้เพื่อให้ได้ผลแตงโมไร้เมล็ดขึ้นมา ซึ่งถือเป็นวิธีการที่ยุ่งยากและสลับซับซ้อนกว่าการขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ

ท้าพิสูจน์ความเชื่อ ถ้ากินเมล็ดผลไม้เข้าไป ผลไม้ลูกใหม่จะงอกในท้องไหม?
เชื่อว่าหลายคนเติบโตมากับความเชื่อที่เคยถูกบอกกันมาบอกกันมาว่า “ถ้ากลืนเมล็ดของผลไม้เข้าไปในร่างกาย เมล็ดนั้นจะไปงอกและเติบโตภายในท้องได้” และด้วยความเป็นเด็ก หลายคนก็อาจจะเชื่อไปโดยปริยาย แต่เมื่อวันวานได้ผ่านพ้นไป ความเชื่อในวัยเด็กก็ถูกลืมเลือนไปในที่สุด แต่แท้จริงแล้วความเชื่อนี้มีเปอร์เซ็นต์ความจริงมากน้อยแค่ไหนกัน?

คำตอบก็คือ ไม่เป็นความจริง แต่ก็อย่าชะล่าใจไป เพราะการกลืนเมล็ดผลไม้เหล่านั้นลงไปก็ไม่ได้ส่งผลดีต่อร่างกายเลยแม้แต่น้อย ทั้งยังอาจเป็นอันตรายต่อระบบทางเดินหายใจ หลอดอาหาร และอาจถึงขั้นเสียชีวิตได้เนื่องจากเมล็ดผลไม้อาจไปปิดกั้นทางเดินหายใจ หรือเมล็ดที่มีขนาดใหญ่และแหลมอาจไปขวางทางหลอดอาหารทำให้เกิดอาการอวัยวะภายในทะลุได้

หากมีอาการและเริ่มหายใจติดขัดหลังจากกลืนเมล็ดผลไม้แล้วนั้น ควรรีบไปพบแพทย์ทันทีโดยไม่ต้องรอดูอาการ เพราะอาจมีความเสี่ยงสูงที่จะเป็นอันตรายได้และการได้รับการตรวจวินิจฉัยตั้งแต่เนิ่น ๆ นั้นย่อมช่วยลดความเสี่ยงได้มากกว่า

ผลไม้ไร้เมล็ด ถือว่าประสบความสำเร็จในท้องตลาดเป็นอย่างมาก เนื่องจากผู้บริโภคไม่ต้องเสียเวลาจัดการกับเมล็ดเวลารับประทาน ทั้งมีผลต่อแนวพฤติกรรมการเลือกซื้อผลไม้บางชนิดกับผู้บริโภคบริโภคจำนวนไม่น้อย ถึงจะต้องแลกมากับราคาที่ที่สูงกว่าผลไม้สายพันธุ์ทั่วไป ถึงอย่างนั้นการจะเลือกกินผลไม้แบบใดก็ย่อมขึ้นอยู่กับความชอบและและความสบายใจของแต่ละบุคคล หากแต่ถ้าคุณอยากได้ความเพลินเพลินกับการลิ้มรสผลไม้โดยไม้ต้องกังวลกับ “ความเมล็ดเยอะ” การเลือกกินผลไม้ไร้เมล็ดก็อาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ไม่เสียหายถ้าจะลองดู

ที่มา : บทความ “ผลไม้ไร้เมล็ด เปี่ยมคุณค่า” โดย เกรียงศักดิ์ ไทยพงษ์ จาก ag2.kku.ac.th
บทความ “How do plants with seedless fruit reproduce?” โดย Amanda Heidt จาก livescience.com
บทความ “Seedless fruit” โดย Wikipedia จาก en.wikipedia.org
บทความ “The Story Of Seedless Fruit” โดย Mr. Fothergill 's จาก mrfothergills.com.au
บทความ “กว่าจะเป็นแตงโมแสนอร่อย” โดย Museum Core Writer จาก museumsiam.org
บทความ “How seedless fruits changed the way consumers eat” โดย PATRICIA BIANCA TACULAO จาก mb.com.ph
บทความ “How to Grow Bananas From Seed” โดย SIENNA HEATH จาก thespruce.com
บทความ “Seedless Fruits and Vegetables. How Does That Happen?” โดย Ralph Morini จาก piedmontmastergardeners.org
บทความ “How are Seedless Fruits and Vegetables Grown?” โดย Mary McMahon จาก allthingsnature.org
บทความ “How Can Seedless Fruit be Fruitful and Multiply?” โดย Laura Helmuth จาก smithsonianmag.com
บทความ “Seedless fruit is not something new” โดย Ronald Goldy จาก canr.msu.edu
วิดีโอ “How Do Farmers Make Seedless Fruit?” โดย Seeker

เรื่อง : ณัฐธิดา คำทำนอง