เลือกตั้งไทยในยุค “ตลาดกระจุก”: เมื่อกฎสามรายเริ่มครองเกมการเมือง

เวลาคนจะซื้อของชิ้นใหญ่ ๆ เรามักนึกออกแค่ไม่กี่ยี่ห้อก่อนเสมอ - มือถือก็มีไม่กี่แบรนด์ที่ติด “ชอร์ตลิสต์” รถยนต์ก็เช่นกัน การเมืองไทยช่วงหลังเริ่มมีหน้าตาคล้าย ๆ แบบนั้น: คนจำนวนมากตัดสินใจจาก “ตัวเลือกหลัก” ไม่กี่พรรค แล้วปล่อยให้พรรคอื่น ๆ ไปแย่งพื้นที่เฉพาะทางกันเอง
เลนส์หนึ่งที่ช่วยอธิบายภาพนี้ได้คม คือ “Rule of Three” หรือ “กฎสามราย” ของ Jagdish Sheth และ Rajendra Sisodia ซึ่งเสนอว่า ในตลาดที่แข่งขันจัดและเริ่มโตเต็มที่ มักเหลือผู้เล่นสายกว้าง 3 รายครองส่วนใหญ่ของตลาด ส่วนรายอื่นจะอยู่ได้ด้วยการเป็นรายเฉพาะทาง ไม่จำเป็นต้อง “ตายหมด” แต่ต้องรู้บทบาทของตัวเองให้ชัด
คำถามคือ…ถ้านำเลนส์นี้มาส่อง “ผลเลือกตั้งไทย” เราจะเห็นอะไร?
Rule of Three คืออะไร (แบบไม่วิชาการ)
แก่นของกฎนี้สรุปได้ 3 ข้อ:
1) ตลาดที่แข่งขันสูงและสุกงอม มักเหลือผู้เล่น “สายกว้าง” (generalists) 3 รายที่ยึดพื้นที่หลักของตลาด
2) ผู้เล่นที่เหลือจะไปอยู่ฝั่ง “เฉพาะทาง” (specialists) คือเล็กแต่ชัด - เชี่ยวชาญบางหมวด บางกลุ่มลูกค้า หรือบางพื้นที่
3) กลุ่มที่เสี่ยงที่สุดคือ “รายกลาง” ที่ไม่ติด Top 3 และก็ยังไม่ยอมเล็กให้ชัด เพราะจะถูกบีบทั้งจากผู้เล่นใหญ่ (สเกล งบ และการถูกพูดถึง) และผู้เล่นนิช (ความเฉพาะและความภักดีของฐานลูกค้า)
แปลงเป็นภาษาเลือกตั้ง: พรรค = แบรนด์ / คะแนน = ส่วนแบ่งตลาด
สนามเลือกตั้งก็เป็น “ตลาดความสนใจ” แบบหนึ่ง พรรคการเมืองต้องแข่งกันทั้งการรับรู้ (คนเห็น-คนจำ) และการแปลงเป็นคะแนน/ที่นั่ง (คนเลือกจริง)
พอการแข่งขันเข้มขึ้น คนจำนวนมากจะตัดสินใจจาก “ตัวเลือกหลัก” ไม่กี่ตัว เพราะเวลาและข้อมูลจำกัด คล้ายพฤติกรรมผู้บริโภคที่นึกแบรนด์หลัก ๆ ออกไม่กี่แบรนด์ก่อนเสมอ
ผลคือพื้นที่สื่อ กระแส และการคุยกันของสังคม จะเริ่มหมุนรอบ “สามเหลี่ยม” ของพรรคหลัก ขณะที่พรรคอื่นต้องดิ้นรนหาจุดยืนเฉพาะให้สังคมจำได้
ภาพจากผลเลือกตั้ง: Top 3 กินพื้นที่สภามากขึ้น
ถ้ามองเชิงโครงสร้าง “ที่นั่ง” จะเห็นภาพการกระจุกตัวชัดขึ้น
ในการเลือกตั้งวันที่ 8 กุมภาพันธ์ 2569 (ผลไม่เป็นทางการ ณ ช่วงที่นับได้ราว 94% ของหน่วยเลือกตั้ง) สามพรรคที่ได้ที่นั่งมากสุดคือ ภูมิใจไทย 193 ที่นั่ง, พรรคประชาชน 118 ที่นั่ง และเพื่อไทย 74 ที่นั่ง รวมกัน 385 จาก 500 ที่นั่ง หรือประมาณ 77% ของสภา ขณะเดียวกันมีรายงานอัตราผู้มาใช้สิทธิราว 65%
ย้อนกลับไปเลือกตั้งปี 2566 ก็เห็นรูปแบบคล้ายกัน: สามพรรคที่ได้ที่นั่งมากสุดรวมกันราว 73% ของสภา
นั่นหมายความว่า “พื้นที่ชั้นวาง” ในสภาเริ่มถูกยึดโดยตัวเลือกหลักไม่กี่พรรคมากขึ้นเรื่อย ๆ
ทำไมการเมืองถึงเข้าสู่ยุคตลาดกระจุก
อย่างน้อยมี 3 แรงส่งที่มักทำให้การแข่งขันกระจุกตัว:
• กติกาและโครงสร้างการเลือกตั้ง: การมีทั้งเขตและบัญชีรายชื่อทำให้ “เครื่องจักรพื้นที่” และ “แบรนด์ระดับชาติ” สำคัญพร้อมกัน พรรคที่ทำได้ครบจะได้เปรียบ
• ต้นทุนการแข่งขัน: ผู้สมัคร เครือข่าย งบหาเสียง ทีมสื่อสาร และความสามารถในการเล่าเรื่องใหญ่ของประเทศ ต้องใช้สเกลและทรัพยากร
• การโหวตเชิงยุทธศาสตร์: เมื่อคนเชื่อว่ามีไม่กี่พรรคที่ลุ้นได้จริง คะแนนของพรรคอื่นยิ่งไหลออก และยิ่งทำให้ Top 3 แข็งแรงขึ้น