5 วังเจ้านายย่านเทเวศร์ มีวังพระองค์ใดบ้าง?

5 วังเจ้านายย่านเทเวศร์ มีวังพระองค์ใดบ้าง?

เทเวศร์ เป็นย่านเก่าแก่ในกรุงเทพมหานคร ตั้งอยู่บริเวณปากคลองผดุงกรุงเกษมทางทิศเหนือ ทุกวันนี้เต็มไปด้วยของกินแสนอร่อย มีให้เลือกสารพัดทั้งคาวหวาน แต่ในอดีต ที่นี่เป็นย่านสำคัญในประวัติศาสตร์ราชสำนัก และกิจการบ้านเมือง เพราะเป็นที่ตั้งวังเจ้านายถึง 5 พระองค์ ที่ทรงมีบทบาทอย่างมากในการบริหารราชการแผ่นดิน แล้ววังเจ้านายย่านเทเวศร์มีวังพระองค์ใดบ้าง?

พัฒนาการย่านเทเวศร์

แต่เดิมเทเวศร์มีผู้คนอาศัยเบาบาง กระทั่ง พ.ศ. 2394 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) มีการขุดคลองผดุงกรุงเกษม ให้เป็นคูพระนครชั้นนอก เป็นการขยายเขตพระนครจากแนวคลองรอบกรุง ที่ขุดขึ้นตั้งแต่สมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) จึงเริ่มมีชาวไทย และชาวจีน เข้าไปตั้งถิ่นฐานทำการเกษตร ใช้น้ำจากคลองผดุงกรุงเกษมบำรุงเรือกสวนไร่นา ทั้งยังใช้เป็นเส้นทางสัญจร

เข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) บ้านเมืองเริ่มขยายตัว วังต่าง ๆ ใกล้กับพระบรมมหาราชวัง ที่พระมหากษัตริย์รัชกาลก่อน ๆ มีพระราชดำริให้สร้างพระราชทานพระราชโอรส ก็ปรับเปลี่ยนเป็นพื้นที่ใช้สอยสำหรับราชการแผ่นดินไปเกือบหมด

เมื่อพระราชโอรสรุ่นแรกในรัชกาลที่ 5 ที่เสด็จไปทรงศึกษาต่อในประเทศแถบยุโรป จำนวน 4 พระองค์ ได้แก่ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์, พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์, พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม และพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช ใกล้จะเสด็จนิวัติพระนครในเวลาไล่เลี่ยกัน คือ พ.ศ. 2439-2440 รัชกาลที่ 5 จึงมีพระราชดำริให้สร้างวังใหม่ เพื่อพระราชทานพระราชโอรสในกลุ่มนี้

พระองค์ทรงมอบหมายให้กรมโยธาธิการจัดการหาพื้นที่ และออกแบบตำหนักเตรียมไว้ให้พระราชโอรสทั้ง 4 พระองค์ โดยมี 3 พระองค์ ที่ได้รับพระราชทานที่ดินย่านเทเวศร์ พร้อมกันนั้นมีพระราชดำรัสสั่งว่า ให้เริ่มก่อสร้างตำหนักหลังพระราชโอรสแต่ละพระองค์เสด็จกลับจากต่างประเทศแล้ว ด้วยมีพระราชประสงค์ให้พระราชโอรสทรงเลือกแบบวังได้เอง

5 วังเจ้านายย่านเทเวศร์

หนังสือ “เทเวศร์ที่ (ไม่) รู้จัก” เล่าถึงเจ้านาย 5 พระองค์ ที่ทรงมีวังย่านเทเวศร์ ประกอบด้วย

1. พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ) ผู้ทรงพระปรีชาสามารถด้านการคลัง และเศรษฐกิจ ทรงครอง “วังปากคลองผดุงกรุงเกษม”

พระองค์ทรงเป็นเจ้านายพระองค์แรก ที่มีวังในย่านนี้ เนื่องจากพระมารดา คือ เจ้าจอมมารดาอ่วม ถึงแก่อนิจกรรม เมื่อ พ.ศ. 2437 พระองค์จึงต้องเสด็จกลับมาก่อนถึง 2 ปี สมเด็จพระบรมชนกนาถทรงเร่งรัดให้ก่อสร้างวังให้เสร็จโดยเร็ว ที่สุดก็ลุล่วงใน พ.ศ. 2439

วังเจ้านายย่านเทเวศร์แห่งแรก ตั้งอยู่บริเวณปากคลองผดุงกรุงเกษมฝั่งใต้ ติดแม่น้ำเจ้าพระยา ทิศตะวันออกยาวจดพื้นที่วัดนรนาถสุนทริการาม ส่วนทิศใต้ยาวเลียบริมแม่น้ำเจ้าพระยาจดพื้นที่วังเทวะเวสม์ในปัจจุบัน

ภายในมีตำหนักใหญ่ ตำหนักชั่วคราว ตำหนักน้ำ และอาคารประกอบของฝ่ายหน้า และฝ่ายใน อีกหลายหลัง รัชกาลที่ 5 พระราชทานกรรมสิทธิ์ทั้งที่ดิน และสิ่งปลูกสร้าง มีหนังสือกรรมสิทธิ์ชี้แจงรายละเอียดว่า

“…ที่ตำบลบางขุนพรหมปากคลองผดุงกรุงเกษมฝั่งใต้ริมลำน้ำเจ้าพระยา ข้าพเจ้าได้ให้กระทรวงนครบาลไปจัดซื้อไว้ด้วยเงินพระคลังข้างที่ตามราคาที่ราษฎรซื้อขายกันคือ ที่บ้านพระยาวิเศษสัจตดา ราย ๑ ที่ขุนอภัยพิมล (แสง) ราย ๑ ที่นายสุดหมื่นพินิจอักษร ราย ๑ ที่นายแตง ราย ๑ ที่นายเปลี่ยนลุง อำแดงหลาน ๒ ราย ที่นายผิว ราย ๑ ที่อำแดงนวนบุตรหมื่นเสน่ห์ ๓ ราย ที่อำแดงหนู ๒ ราย ที่จีนเฉย ราย ๑ ที่จีนกลิ่น ๒ ราย รวมเปน ๑๖ ราย รวมเปนเงิน ๔๒๘ ชั่ง ๖๗ บาท ๔๖ อัฐ

กับที่พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ที่หนึ่งซึ่งติดต่ออยู่ในที่ซึ่งได้จัดซื้อไว้แล้วนี้ เปนเนื้อที่ยาวด้านตะวันตก/ออก ๑ เส้น ๔ วา ๒ ศอก กว้างด้านเหนือ ๑๔ วา ๒ ศอก ด้านใต้ ๑๒ วา เมื่อพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ยังมีพระชนม์อยู่ ได้มีความประสงค์จะถวายที่นี้ไม่คิดราคา ครั้นเมื่อพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์สิ้นพระชนม์แล้ว ท้าวสุรขัติการภักดีได้แจ้งต่อกระทรวงนครบาลขอยอมถวายที่นี้ไว้ตามความประสงค์ของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ไม่ขอคิดเอาราคา จึงรวมเปนที่ตำบลนี้ ๑๗ รายด้วยกัน”

2. พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์) ผู้ทรงมีบทบาทด้านการปฏิรูปศาล และกฎหมายไทย ทรงครอง “วังรพีพัฒน์” หรือ “วังราชบุรี”

หลังจากทรงสำเร็จการศึกษาด้านกฎหมายจากอังกฤษ และเสด็จนิวัติพระนครใน พ.ศ. 2439 แล้ว ปีต่อมา รัชกาลที่ 5 พระราชทานที่ดินบริเวณตำบลบางขุนพรหม ริมคลองผดุงกรุงเกษมฝั่งเหนือ ตรงข้ามวังของกรมพระจันทบุรีนฤนาถ ทิศตะวันออกติดถนนสามเสน ทิศตะวันตกติดพื้นที่วัดเทวราชกุญชร ให้พระราชโอรสพระองค์นี้ และเสด็จพระราชดำเนินมาทรงวางศิลาฤกษ์สร้างตำหนักในวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2442 การก่อสร้างแล้วเสร็จในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2443 มีการประกาศพระราชทานกรรมสิทธิ์ที่ดิน ความว่า

“…ข้าพเจ้าได้ให้กระทรวงนครบาลจัดซื้อที่ตำบลบางขุนพรหม ริมคลองผดุงกรุงเกษมไว้ด้วยเงินพระคลังข้างที่ ตามราคาที่ราษฎรซื้อขายกัน คือ ที่หลวงศิริสมบัติรายหนึ่ง ที่นายจิตรรายหนึ่ง ที่อำแดงจันพี่ นายปานน้องรายหนึ่ง ที่นายร้อยตรีนายซุงรายหนึ่ง ที่อำแดงตลับรายหนึ่ง ที่นายแจ้งรายหนึ่ง ที่นายนิ่มรายหนึ่ง ที่อำแดงพุ่มรายหนึ่ง ที่นายอุ่นรายหนึ่ง ที่นายปานรายหนึ่ง รวม ๑๐ ราย เป็นเงิน ๒๙๖ ชั่ง ๓๖ บาท กับที่พระยานรฤทธิราชหัถถวายไม่คิดราคาอีกรายหนึ่ง รวมเป็นที่ ๑๑ รายด้วยกัน…”

แม้วังจะตั้งติดคลองผดุงกรุงเกษม แต่ก็หันหน้าออกสู่ถนนสามเสน ที่สร้างเสร็จพร้อมสะพานเทเวศรนฤมิตร เมื่อ พ.ศ. 2442 สะท้อนถึงการคมนาคมยุคนั้น ที่มีการสร้างถนน และสะพานหลายแห่ง เป็นตัวเปลี่ยนวิถีการสัญจรทางน้ำไปสู่การสัญจรทางบกมากขึ้น

3. พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี) วังของพระองค์ตั้งอยู่ตรงข้ามวังของกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ มีถนนสามเสนกั้น ยาวเลียบไปตามลำคลองผดุงกรุงเกษมฝั่งเหนือ ไปจนติดพื้นที่วังของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์

รัชกาลที่ 5 พระราชทานกรรมสิทธิ์ในที่ดินแก่กรมหลวงปราจิณกิติบดี เมื่อวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2441 จากนั้นอีกราว 2 ปีการก่อสร้างก็แล้วเสร็จ ไล่กับวังของกรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์

ต่อมา มีการออกประกาศพระบรมราชโองการกำหนดกรรมสิทธิ์พื้นที่วังกรมหลวงปราจิณกิติบดีขึ้นใหม่ เมื่อวันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2445 เนื่องจากรัชกาลที่ 5 ทรงตัดพื้นที่บางส่วนไปเป็นพื้นที่พระราชวังสวนดุสิต และอีกส่วนหนึ่งนำไปตัดเป็นถนนคอเสื้อ ผ่านวังกรมหลวงปราจิณกิติบดีทางทิศเหนือ

4. พระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร (สมเด็จฯ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์) ผู้ทรงมีบทบาทในการบริหารปกครองหัวเมืองทางใต้ ทรงครอง “วังลดาวัลย์” อยู่ถัดจากวังของกรมหลวงปราจิณกิติบดีไปทางทิศตะวันออก เลียบคลองผดุงกรุงเกษม สร้างเมื่อ พ.ศ. 2449 ตำหนักหันหน้าไปทางทิศเหนือ คือ ถนนพิษณุโลก และสร้างทางเข้าออกวังด้านทิศตะวันออก ติดกับถนนดวงดาว

5. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ทรงครอง “วังเทวะเวสม์” พระองค์ทรงเป็นพระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ทรงรับราชการด้านกิจการต่างประเทศในตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงต่างประเทศด้วยความเอาพระทัยใส่อย่างยิ่งเป็นเวลาหลายทศวรรษ

ล่วงเข้าสู่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างวังพระราชทานสมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ เมื่อ พ.ศ. 2461

วังเทวะเวสม์อยู่ถัดจากวังของกรมพระจันทบุรีนฤนาถไปทางทิศใต้ตามลำน้ำเจ้าพระยา ตำหนักใหญ่ออกแบบโดยนายเอ็ดเวิร์ด ฮีลีย์ (Edward Healey) สถาปนิกชาวอังกฤษ ส่วนเรือนบริวารออกแบบโดยนายเอมิลิโอ โจวันนี กอลโล (Emilio Giovanni Gallo) วิศวกรชาวอิตาเลียน

วังเจ้านายย่านเทเวศร์ 5 แห่ง สร้างขึ้นในระยะเวลาเพียง 2 ทศวรรษนิด ๆ เท่านั้น แสดงถึงความสำคัญของพื้นที่เทเวศร์ ที่ไม่เพียงเป็นแหล่งชุมชนดั้งเดิม สังเกตได้จากผู้ขาย และผู้ถวายที่ดิน เพื่อสร้างวัง ซึ่งมีทั้งเจ้านาย ขุนนาง ข้าราชการ และชาวบ้านไทยจีน แต่ยังเป็นพื้นที่ใกล้กับพระราชวังสวนดุสิต ที่รัชกาลที่ 5 มีพระราชดำริให้สร้างขึ้นหลังเสด็จประพาสยุโรปครั้งที่ 1

อ่านเพิ่มเติม :

• “16 มหาสาขา” จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ มีราชสกุลใดบ้าง พระองค์ใดเป็นต้นราชสกุล?
• นามเมืองในพระนามทรงกรม ธรรมเนียมใหม่สมัยรัชกาลที่ 5
• “กรมพระจันทบุรีนฤนาถ” ต้นราชสกุลกิติยากร สิ้นพระชนม์เพราะสาเหตุใด?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

เอกลักษณ์ ลอยศักดิ์. (2567). “วัง” กับความเปลี่ยนแปลงของย่านเทเวศร์. ใน บัณฑิต ลิ่วชัยชาญ (บก.), เทเวศร์ที่ (ไม่) รู้จัก (น. 109-141). กรมศิลปากร.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : 5 วังเจ้านายย่านเทเวศร์ มีวังพระองค์ใดบ้าง?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com