“คเณศจตุรถี” เทศกาลเฉลิมฉลองพระคเณศ ขอฝน หรือ วันเกิด?

คเณศจตุรถี เทศกาลเฉลิมฉลองพระคเณศ ขอฝน หรือ วันเกิด?

คเณศจตุรถี เทศกาลเฉลิมฉลองของชาวฮินดูที่นับถือองค์ พระคเณศหรือ พระพิฆเนศเทพพระเศียรช้างที่คนไทยคุ้นเคยดี เทศกาลดังกล่าวจะมีในช่วงเดือน “ภัทรบท” หรือประมาณเดือนสิงหาคม-กันยายน มีลักษณะของพิธี “สมโภช” เพราะมีอีกชื่อหนึ่งว่า คเณศมโหตสวะ โดย “มโหตสวะ” เป็นภาษาสันสกฤตแปลว่า “การสมโภช”

ประเพณีดังกล่าวมีมาแต่สมัยโบราณแล้ว พบได้ทั่วไปในภูมิภาคตะวันตกและทางใต้ของอินเดีย เชื่อว่าเดิมเป็นพิธีเล็ก ๆ ในท้องถิ่น ก่อนกลายเป็นเทศกาลระดับเมืองและรัฐในช่วงที่อินเดียเรียกร้องเอกราชจากอังกฤษ

ผู้ช่วยศาสตราจารย์คมกฤช อุ่ยเต็กเค่งอาจารย์ประจำคณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร วิเคราะห์ถึงที่มาของเทศกาลนี้ว่า “เป็นการบูชา ‘ก่อนการเพาะปลูก’ เพราะเดือนภัทรบทเป็นต้นฤดูฝนในเขตมรสุม พูดง่าย ๆ คือบูชาพระคเณศเพื่อ ‘ขอฝน’…

“ในคัมภีร์ฮินดู เทพเจ้าหลักทั้งห้าองค์ (วิษณุ ศิวะ เทวี สูริยะ คเณศ-ปัญจายนตเทวดา) พระคเณศนั้นครอง ‘ธาตุน้ำ’ (คณปติมฺชีวนมฺ ชีวะ หรือชีวิต หมายถึง น้ำ) อีกทั้งน่าจะบูชาเพื่อไม่ให้มี ‘อุปสรรค’ ต่อการเพาะปลูก เช่น ‘หนู’ ที่เป็นศัตรูพืช พระองค์จึงนั่งหนู หรือมีหนูเป็นบริวารรอบกายอยู่ไม่ห่าง

“…พระองค์สัมพันธ์กับ ‘ดวงอาทิตย์’ หรือ ‘แสงสว่าง’ (บางทีวาดพระวรกายขาวพระเศียรแดง ซึ่งหมายถึงดวงอาทิตย์ หรือมีพระวรกายแดง-ส้ม) ดวงอาทิตย์นั้นสำคัญต่อการเกษตรแน่ อีกทั้งพระอาทิตย์คือผู้กลั่นน้ำ (เปล่งแสง) จากแผ่นดินผืนน้ำให้ระเหยไปรวมกันเป็นเมฆฝน”

ความเกี่ยวโยงระหว่าง พระคเณศ กับการขอฝนเพื่อเริ่มฤดูเพาะปลูก ยังพบได้ในรัฐมหาราษฏระ ซึ่งเป็นพื้นที่ของการจัดงาน คเณศจตุรถี อย่างยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่ง

หลังจบเทศกาลของพระคเณศแล้ว ชาวฮินดูที่นั่นจะเริ่มเทศกาลบูชาเทวีแห่งธัญญาหารและพืชพันธุ์ คือ พระแม่เคารี ต่อทันที แฝงแนวคิดว่า เมื่อขอให้ฝนตกตามฤดูกาลพร้อมเพาะปลูกแล้ว ลำดับต่อไปคือการบูชาเทวีแห่งพืชพรรณธัญญาหารเพื่อความเจริญงอกงามนั่นเอง

ส่วนรัฐทมิฬนาฑูมีเทศกาลคล้าย ๆ กันชื่อว่า ปิลไลยาร์จตุรถี แต่จัดในเดือน “อาวณิ” ซึ่งเหลื่อมกับเดือนภัทรบทประมาณ 15 วัน คำว่า “ปิลไลยาร์” แปลว่า ลูกช้าง (หมายถึง “ลูก” ของช้างจริง ๆ) ทั้งเป็นนามของพระคเณศในภาษาทมิฬด้วย

คเณศจตุรถี กับคเณศชยันตี?

เทศกาลคเณศจตุรถีถูกจำสับสนกับอีกเทศกาลหนึ่ง ซึ่งเป็นงานเฉลิมฉลองแด่องค์พระคเณศเช่นกัน นั่นคือ“คเณศชยันตี”

คเณศชยันตี มีช่วงต้นปี โดยชาวฮินดูที่รัฐมหาราษฏระถือเป็นงานฉลอง “วันเกิด” ของพระคเณศ ตามคัมภีร์มุทคลปุราณะ ที่ระบุวันประสูติของพระคเณศไว้ว่า ตรงกับ“ศุทธ มาฆจตุรถี”คือวันขึ้น 4 ค่ำ ในเดือน “มาฆะ” ตามปฏิทินฮินดู หรือราวกลางเดือนมกราคมถึงกลางกุมภาพันธ์ ในช่วงนี้ของปีจึงมีเทศกาลคเณศชยันตี โดยคำว่า “ชยันตี” แปลว่า “ฉลองชัย” หรืองานเฉลิมฉลองวันเกิดนั่นเอง

อันที่จริง ชาวฮินดูและผู้นับถือพระคเณศจำนวนไม่น้อยถือว่าเทศกาล คเณศจตุรถี เป็นงานฉลองวันประสูติของพระคเณศด้วยเช่นกัน นำไปสู่คำถามว่า แท้จริงแล้วเทศกาลดังกล่าวเป็นทั้งการ “ขอฝน” และการฉลองวันประสูติหรือไม่ ถ้าหากเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงมีวัน คเณศชยันตี ในเดือนมาฆะ หรือเทพองค์นี้เกิด 2 วัน?

ประเด็นนี้ ศรีเวทชนนีทาสผู้เชี่ยวชาญภาษาสันสกฤตและเจ้าของเพจ “ไวทิกทรฺศน – वैदिकदर्शन”ได้ยกหลักฐานมายืนยันว่า คเณศจตุรถี ถือเป็น “วันเกิด” พระคเณศด้วยเช่นกัน

เพราะในคัมภีร์ศิวมหาปุราณะระบุว่าพระคเณศเกิดในวันแรม 4 ค่ำ เดือนภัทรบท ต่างกับช่วงเทศกาลที่ฉลองกันทั่วไป 15 วัน หรือคนละ “ปักษ์” แต่ใกล้เคียงกว่าเดือนมาฆะมาก ส่วนคัมภีร์สกันทะปุราณะและคเณศปุราณะ ระบุว่าพระคเณศเกิดในวันขึ้น 4 ค่ำ ของเดือนภัทรบท ซึ่งตรงกับ คเณศจตุรถี พอดี

สรุปคือ คัมภีร์มุทคลปุราณะเป็นแหล่งเดียว (เท่าที่ทราบ) ที่ระบุวันประสูติของพระคเณศตรงกับช่วง คเณศชยันตี ขณะที่คัมภีร์อื่นระบุเป็น คเณศจตุรถี หรือใกล้เคียงกับช่วงคเณศจตุรถี

อาจารย์คมกฤชอธิบายความเข้าใจที่ทับซ้อนกันนี้จากการสอบถามชาวฮินดูที่รัฐมหาราษฏระ พบว่าคนจำนวนไม่น้อยถือเอา คเณศชยันตี ช่วงต้นปีเป็นการฉลองวันประสูติของพระคเณศมากกว่า คเณศจตุรถี ค่อนข้างชัดเจน สันนิษฐานว่าเป็นเพราะเชื่อตามคัมภีร์มุทคลปุราณะที่ถูกประพันธ์ขึ้นในดินแดนแถบนั้นตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16-17 โดยปราชญ์นิกาย คณปัตยะซึ่งเป็นลัทธิที่นับถือพระคเณศเป็นหลัก

อาจารย์คมกฤชวิเคราะห์ว่า “…ท่าน โมรยาโคสาวี (โมรยาโคสวามี)นักบุญคนสำคัญที่สุดของนิกายคาณปัตยะในแคว้นมหาราษฎร์ มีชีวิตอยู่ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 14 มีวันเกิดในวันคเณศชยันตีพอดี

คนมาราฐี (คนรัฐมหาราษฏระ – ผู้เขียน) มีความเชื่อที่พิเศษอันหนึ่ง คือเชื่อกันว่าท่านโมรยาโคสาวีเป็นอวตารของพระคเณศ พระมยุเรศวรได้มาบังเกิดเป็นท่าน ท่านจึงได้ชื่อ ‘โมรยา’ อีกทั้งทายาททั้งเจ็ดรุ่นของท่านต่างเป็นอวตารของพระคเณศทั้งแปดองค์ (อัษฏวินายก)”

เป็นเหตุให้ คเณศชยันตี กลายให้เป็นวันประสูติของพระคเณศตามวันเกิดของโมรยาโคสาวี ขณะที่ คเณศจตุรถี ถูกสังคมเกษตรกรรมที่ถวิลหาความอุดมสมบูรณ์เสริมนัยของการ “ขอฝน” จนเด่นชัดกว่าการ “ฉลองวันเกิด” ไปในที่สุด แม้คัมภีร์ปุราณะฉบับอื่น ๆ จะบอกชัดเจนว่า คเณศจตุรถี นั่นแหละวันประสูติของพระคเณศ!

สรุปให้ชัดอีกที คเณศจตุรถี เป็นทั้งการ “ขอฝน” และการเฉลิมฉลอง “วันเกิด” ของพระคเณศด้วย

อ่านเพิ่มเติม :

• “พระคเณศ” ไม่ใช่ “เทพศิลปะ” รัชกาลที่ 6 ทรงทำให้เป็นเทพศิลปะ
• หรือว่า ‘พระคเณศ’ เป็นครูช้างพราหมณ์สยาม? นัยของเรื่องนี้สะท้อนอะไรบ้าง?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง. (2560). ภารตะ-สยาม? ผี พราหมณ์ พุทธ?. กรุงเทพฯ : มติชน.

คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง, มติชนสุดสัปดาห์ (22 กันยายน พ.ศ. 2559) : “ ‘คเณศจตุรถี’ ไม่ใช่วันเกิดพระคเณศ!”. <https://www.matichonweekly.com/column/article_8652>

คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง, มติชนสุดสัปดาห์ (30 กันยายน พ.ศ. 2564) : “คเณศจตุรถี เป็นวันเกิดของพระพิฆเนศวร์?”. <https://www.matichonweekly.com/religion/article_470274>

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 9 มีนาคม 2566

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “คเณศจตุรถี” เทศกาลเฉลิมฉลองพระคเณศ ขอฝน หรือ วันเกิด?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com