การปลูกข้าวไร่ตามแบบดั้งเดิมของชาวอำเภอบ้านแฮด จ.ขอนแก่น

ข้าวไร่ เป็นพืชที่ต้องการน้ำน้อย ปลูกได้ในในสภาพพื้นที่ราบ ที่ดอน และที่สูง โดยไม่จำเป็นต้องมีน้ำท่วมขัง หรือสามารถปลูกแซมกับพืชชนิดอื่นได้อย่างไม่เป็นอุปสรรค เป็นข้าวที่จำเป็นต้องอาศัยน้ำฝนตามธรรมชาติเป็นหลัก แต่ทว่าผลผลิตมักจะไม่เพียงพอต่อการบริโภค เนื่องจากต้องอาศัยปัจจัยหลายๆ อย่างในการเจริญเติบโต

เตรียมดินด้วยการไถ 3 ครั้ง โดยในครั้งแรกให้ทำการไถพรวน และตามด้วยการไถแปร

นายดวงเด่น ลีรัตนปัญญา ประธานศูนย์ข้าวชุมชนฯ และเป็นเกษตรกรผู้ปลูกข้าวไร่บ้านวังหว้า ม.11 ต.บ้านแฮด อ.บ้านแฮด จ.ขอนแก่น อธิบายถึงวิถีชีวิตชาวไร่ชาวนาบนพื้นที่ดอน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ไม่เหมาะแก่การทำนา แต่เกษตรกรชาวบ้านวังหว้าก็ได้ฟันฝ่าอุปสรรคดังกล่าวไปได้ด้วยดีจากการปลูกข้าวไร่สลับกับการปลูกพืชไร่อื่นๆ โดยเลือกใช้พันธุ์ข้าวไร่ 2 สายพันธุ์ ได้แก่ ซิวแม่จัน และสกลนคร ซึ่งเป็นข้าวเหนียวพื้นบ้านที่มีกลิ่นหอม ให้ผลผลิตได้ดีแม้อยู่ในสภาวะขาดแคลนน้ำ โดยคุณดวงเด่น ได้ให้คำแนะนำวิธีการปลูกข้าวไร่ตามแบบฉบับของชาวนาอำเภอบ้านแฮด ดังนี้

การเตรียมเมล็ดพันธุ์ : ใช้เมล็ดพันธุ์ที่มีความสมบูรณ์แข็งแรง เมล็ดเต่ง ไม่มีเชื้อโรค มีอัตราการงอกมากกว่า 80% เกษตรกรจะใช้วิธีการคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ข้าวแบบวิถีโบราณ โดยนำเมล็ดพันธุ์ข้าวไปฝัดด้วยกระด้งเพื่อให้เมล็ดพันธุ์ที่ไม่สมบูรณ์ ข้าวไม่เต็มเมล็ด พันธุ์ข้าวปน หรือเมล็ดหญ้าปลิวกระจายออกไป แล้วเลือกคัดเมล็ดพันธุ์ด้วยตาเปล่าอีกเป็นครั้งสุดท้าย
การเตรียมดิน : ไถดิน 3 ครั้ง โดยในครั้งแรกให้ทำการไถพรวน และตามด้วยการไถแปรไปตามความลาดชันของพื้นที่ แล้วทำการตากแดดทิ้งไว้ประมาณ 1 สัปดาห์เพื่อฆ่าเชื้อโรคและกำจัดวัชพืชในดิน ส่วนครั้งสุดท้ายจะเป็นการไถคราดเอาเศษวัชพืชและเศษวัสดุที่เหลือตกค้างในแปลงนา
การปลูก : ปลูกแบบหยอดหลุม โดยใช้รถไถนาเดินตามแหวกเป็นร่องเล็กๆ ความลึกประมาณ 3-5 เซนติเมตร ไปตามแนวขวางของทางลาดชัด เพื่อป้องกันการชะล้างของหน้าดิน ทำเป็นแปลงระยะห่างประมาณ 35-40 เซนติเมตร ส่วนความยาวของแปลงก็ปรับเปลี่ยนไปตามขนาดของพื้นที่ แล้วหยอดเมล็ดพันธุ์ข้าวลงไปในหลุม 5-8 เมล็ด ระยะห่างระหว่างหลุมประมาณ 25-30 เซนติเมตร แล้วกลบด้วยดินบางๆ ซึ่งการปลูกวิธีนี้จะใช้เมล็ดพันธุ์เพียง 6-8 กิโลกรัม/ไร่ เท่านั้น
การใส่ปุ๋ย : เกษตรกรชาวอำเภอบ้านแฮดจะนิยมใส่ปุ๋ยไปพร้อมกับการหยอดเมล็ดพันธุ์ข้าวเพื่อลดความเสียหายจากการชะล้างของน้ำฝน
ใส่ปุ๋ยครั้งที่ 1 ใช้ปุ๋ยสูตร 16-16-8 อัตรา 10-15 กิโลกรัม/ไร่ โดยคลุกเคล้ากับเมล็ดพันธุ์ข้าวใส่ไปในระหว่างการหยอดเมล็ดพันธุ์
ใส่ปุ๋ยครั้งที่ 2 ใช้ปุ๋ยสูตร 15-15-15 อัตรา 20-25 กิโลกรัม/ไร่ ภายหลังจากข้าวงอกแล้วประมาณ 25 วัน เพื่อเร่งการแตกกอ
การกำจัดหญ้าวัชพืช : เนื่องจากเกษตรกรจะเว้นระยะห่างระหว่างแถวได้มากพอที่แรงงานคนจะเข้าไปดำเนินการกำจัดหญ้าวัชพืชได้ง่าย โดยใช้แรงงานคนถอนด้วยมือ หรือขุดด้วยจอบหรือเสียม แล้วนำออกไปเป็นอาหารสัตว์ โดยไม่ต้องใช้สารเคมีในการควบคุมและกำจัด เพราะสารเคมีจะส่งผลให้ต้นข้าวใบเหลืองหรือชะงักการเจริญเติบโตได้

การเก็บเกี่ยว : ข้าวไร่ของชาวอำเภอบ้านแฮดจะเริ่มเก็บเกี่ยวประมาณกลางเดือนตุลาคมของทุกปี ระยะการเก็บเกี่ยว ประมาณ 30 วัน โดยนับจากภายหลังที่ข้าวออกดอกแล้ว ชาวบ้านที่นี่ส่วนใหญ่จะเก็บเกี่ยวข้าวด้วยมือ และมัดฟ่อนตากบนตอซังตามแบบฉบับวิถีโบราณ ซึ่งวิธีการดังกล่าวจะช่วยให้เกษตรกรสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ข้าวให้ได้มากที่สุด โดยไม่มีเมล็ดพันธ์หญ้า หรือเมล็ดข้าวชนิดอื่นเจือปน
ข้าวซิวแม่จัน ผลผลิตเฉลี่ย 450 กก./ไร่
ข้าวสกลนคร ผลผลิตเฉลี่ย 400 กก./ไร่

เตรียมดินพร้อมแล้วก็หยอดเมล็ดพันธุ์ข้าวได้ทันที