พื้นที่สร้างสรรค์: ลมหายใจใหม่ของผู้คนในเมืองที่ไม่เคยหยุดนิ่ง

แรงกดดันจากค่าครองชีพที่พุ่งสูงขึ้นในเมืองใหญ่ กำลังเบียดขับให้ศิลปินและพื้นที่สร้างสรรค์หายไปอย่างน่าใจหาย ซิดนีย์สูญเสียพื้นที่ทางวัฒนธรรมเทียบเท่าโรงละครโอเปร่า 3 แห่งในทศวรรษที่ผ่านมา จำนวนศิลปินท้องถิ่นลดลงถึง 11% และค่าเช่าในเมืองกลายเป็นค่าใช้จ่ายส่วนมากถึง 62% ของรายได้เฉลี่ยศิลปินแต่ละคน

แต่ท่ามกลางความท้าทายนี้ แนวคิด 'Creative Land Trusts' กำลังเป็นความหวังใหม่ที่เริ่มได้รับการนำมาใช้ จากซานฟรานซิสโกสู่ลอนดอน และล่าสุดที่ซิดนีย์ ด้วยหลักการง่าย ๆ คือการสร้างองค์กรไม่แสวงหากำไรที่ทำหน้าที่ซื้อหรือเช่าอาคารระยะยาว แล้วให้ศิลปิน “เช่าต่อ” ในราคาที่เป็นมิตร

“คิด” ชวนสำรวจปรากฏการณ์นี้ที่กำลังเกิดขึ้นทั่วโลก ไม่ว่าจะเป็น East Bank ในลอนดอน โครงการ Seoul Outdoor Library ในโซล และโครงการล่าสุดที่ซิดนีย์ ออสเตรเลีย เพื่อเข้าใจว่า ทำไมการปกป้องพื้นที่สร้างสรรค์จึงสำคัญต่อหัวใจของเมืองและอนาคตทางวัฒนธรรมของเรา

(Toa Heftiba / Unsplash)

ความเปลี่ยนแปลงและการขยายตัวของเมือง : รากของปัญหา
การขยายตัวของเมืองเป็นปรากฏการณ์ที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ทั่วโลก ทั้งในประเทศกำลังพัฒนาและประเทศที่พัฒนาแล้ว แต่การพัฒนาเหล่านี้มักมาพร้อมกับต้นทุนที่มองไม่เห็น ไม่ว่าจะเป็นการคุกคามพื้นที่ทางวัฒนธรรมอย่างเงียบ ๆ ค่าเช่าที่พุ่งสูงขึ้นในพื้นที่บางแห่ง ทั้งยังกัดกร่อนมรดกทางวัฒนธรรมอันเป็นหัวใจสำคัญของเมืองอย่างไม่อาจเรียกคืน โดยเฉพาะเมื่อเมืองเปลี่ยนแปลงโดยไม่มีการวางแผนรองรับมิติทางวัฒนธรรม สิ่งที่สูญเสียไปจึงมักเป็นสิ่งที่ไม่สามารถสร้างขึ้นใหม่ได้อีก

ด้วยความตระหนักในภัยคุกคามนี้ เมืองต่าง ๆ ทั่วโลกจึงเริ่มพัฒนานโยบายเพื่อปกป้องและสร้างพื้นที่ทางวัฒนธรรม ตั้งแต่ระดับรากหญ้าและระดับชุมชน ไปจนถึงการสร้างโครงการขนาดใหญ่ต่าง ๆ ในฐานะพื้นที่สร้างสรรค์ และในปี 2025 นี้ เมืองผู้นำทางวัฒนธรรมทั่วโลกกำลังส่งสัญญาณว่า พื้นที่ทางวัฒนธรรมไม่ใช่เพียง "สิ่งเสริมความงาม" แต่เป็น "โครงสร้างพื้นฐานทางสังคม" ที่จำเป็นต่อความเป็นอยู่ที่ดีของประชาชนเช่นเดียวกับถนนหนทางหรือสาธารณูปโภคอื่นๆ

พื้นที่สร้างสรรค์ : โซลูชันที่กำลังแบ่งบานทั่วโลก
ท่ามกลางสถานการณ์คับขันของพื้นที่วัฒนธรรมในเมืองใหญ่ ความพยายามในการสร้าง "พื้นที่สร้างสรรค์" (Creative Space) กำลังผลิบานเป็นปรากฏการณ์ระดับโลก ตัวอย่างที่โดดเด่นคือ East Bank ย่านวัฒนธรรมแห่งใหม่ของลอนดอน ที่ตั้งอยู่ในสวนโอลิมปิกควีนอลิซาเบธ ซึ่งได้รับการออกแบบให้เป็นพื้นที่อเนกประสงค์ที่ผสานทั้งความบันเทิง แรงบันดาลใจ และการค้นพบสิ่งใหม่ ๆ เข้าด้วยกัน East Bank ไม่เพียงเป็นพื้นที่ทำงาน แต่ยังเป็นพื้นที่แห่งโอกาสที่นักสร้างสรรค์สามารถปลดปล่อยจินตนาการได้อย่างเต็มที่ โดยไม่ถูกจำกัดด้วยข้อกังวลเรื่องค่าเช่าที่สูงลิ่ว

บทบาทพื้นที่ทางวัฒนธรรมเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า วัฒนธรรมเป็นสถาบันทางสังคมที่มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชน เช่น ห้องสมุดกลางแจ้งในโซล หรือ “Seoul Outdoor Library” ที่ผสมผสานแนวทางการสร้างห้องสมุดเข้ากับพื้นที่สาธารณะกลางเจ้ง เพื่อเชื่อมโยงผู้คนเข้ามาสัมผัสกับธรรมชาติและตระหนักรู้ถึงคุณค่าของสิ่งแวดล้อม พื้นที่แห่งนี้ได้รับการออกแบบให้เป็นพื้นที่ที่มีชีวิตชีวา เปิดให้ประชาชนทั่วไปสามารถเข้ามาอ่านหนังสือ ร่วมกิจกรรมทางวัฒนธรรม และใช้เป็นพื้นที่ทำงานร่วมกัน แสดงให้เห็นว่าพื้นที่สร้างสรรค์ที่ดีสามารถตอบโจทย์ได้ทั้งศิลปินและประชาชนทั่วไปในคราวเดียวกัน

(Google DeepMind / Unsplash)

รู้จัก Creative Land Trusts โมเดลที่กำลังปฏิวัติพื้นที่ศิลปะในซิดนีย์
ซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย กำลังเดินหน้าแก้ไขวิกฤติด้านพื้นที่สร้างสรรค์อย่างเป็นรูปธรรม ด้วยการเปิดตัวกลยุทธ์ทางวัฒนธรรมใหม่ที่เรียกว่า “Creative Land Trusts” โดยนายกเทศมนตรีแห่งเมืองซิดนีย์ โคลเวอร์ มัวร์ (Clover Moore AO) เพื่อส่งเสริมพื้นที่การทำงานให้กับศิลปินในราคาที่เป็นมิตร และมุ่งฟื้นฟูระบบนิเวศทางศิลปะของเมืองที่กำลังสั่นคลอน รูปแบบของ Creative Land Trusts ถูกริเริ่มมาจากซานฟรานซิสโกและขยายสู่เมืองสร้างสรรค์อื่นทั่วโลก เพื่อตอบสนองความต้องการในการหาพื้นที่ทำงานสร้างสรรค์ของศิลปินและนักสร้างสรรค์จำนวนมากที่ต้องต่อสู้กับปัญหาค่าครองชีพและค่าเช่าที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ผ่านหลักการทำงานที่ตรงไปตรงมาอย่างการจัดตั้งองค์กรไม่แสวงหากำไร เพื่อเข้าซื้อหรือเช่าอาคารระยะยาว แล้วให้ศิลปินเช่าต่อในราคาที่เป็นธรรม โดยอาศัยความร่วมมือจากผู้ใจบุญ นักลงทุน และหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง

ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา เมืองใหญ่อย่างซิดนีย์ต้องพบกับตัวเลขที่น่าตกใจ โดยโครงสร้างพื้นฐานด้านวัฒนธรรมของเมืองหดหายไปเทียบเท่ากับโรงละครโอเปร่าซิดนีย์ถึง 3 แห่ง จำนวนศิลปินท้องถิ่นลดลงอย่างเห็นได้ชัดถึง 11 % และค่าเช่าในเมืองเฉลี่ยต่อสัปดาห์คิดเป็น 62% ของรายได้เฉลี่ยของศิลปิน ส่งผลให้หลายคนต้องอพยพย้ายออกจากเมือง

อย่างไรก็ตาม ในงานเสวนา “การสร้างพื้นที่สำหรับวัฒนธรรม : อนาคตเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของซิดนีย์” (Making space for culture – the future of Sydney’s creative economy) โดย จัสติน ไซมอนส์ (Justine Simons OBE) รองนายกเทศมนตรีฝ่ายวัฒนธรรมและอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ ผู้ก่อตั้งและประธานของ World Cities Culture Forum ประธานเทศกาลภาพยนตร์ซิดนีย์ และผู้นำทางด้านวัฒนธรรมท่านอื่น ๆ ได้เข้าร่วมหารือถึงแนวทางการแก้ไขเพื่อสนับสนุนและรักษาอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ของซิดนีย์ท่ามกลางความท้าทายต่าง ๆ โดยได้เน้นย้ำว่า "เศรษฐกิจสร้างสรรค์เปรียบเสมือนระบบนิเวศ หากต้องการนิทรรศการระดับโลกในหอศิลป์อย่าง Tate Gallery หรือพิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยในซิดนีย์ ศิลปินต้องมีพื้นที่ทำงานเสียก่อน

Creative Land Trusts ในซิดนีย์ได้รับแรงบันดาลใจจากโมเดลที่ประสบความสำเร็จอย่าง Community Arts Stabilization Trust (CAST) ในซานฟรานซิสโก และ Creative Land Trust ในลอนดอน ซึ่งได้มอบพื้นที่ทำงานสร้างสรรค์ราคาไม่แพงให้กับศิลปินในระยะยาว ผ่านกลไกการระดมทุนที่เป็นนวัตกรรมและความร่วมมือจากทุกฝ่ายนี้ กำลังได้รับการขยายผลทั้งในออสตินและเมลเบิร์น ทั้งยังสร้างแรงบันดาลใจให้เมืองอื่น ๆ รวมถึงนิวยอร์กและอัมสเตอร์ดัม

“การสูญเสียพื้นที่สร้างสรรค์มีขนาดใหญ่เกินกว่าที่เราจะรับมือได้เพียงลำพัง” นายกเทศมนตรีเมืองซิดนีย์กล่าว “รัฐบาลทุกระดับจึงต้องร่วมมือกันอย่างเร่งด่วน เพื่อรักษา สร้าง และฟื้นฟูพื้นที่สร้างสรรค์ให้ใกล้กับที่อยู่อาศัยในราคาประหยัด”

(Charlota Blunarova / Unsplash)

เมื่อพื้นที่สร้างสรรค์คือลมหายใจของเมืองที่มีชีวิต
การปกป้องพื้นที่ทางวัฒนธรรมไม่ใช่เพียงการอุ้มชูศิลปิน แต่เป็นการรักษาหัวใจของเมือง โมเดลอย่าง Creative Land Trusts จึงไม่ใช่เพียงทางออก แต่เป็นการปฏิวัติความคิดเรื่องพื้นที่เมืองที่ซึ่งคุณค่าไม่ได้วัดกันที่ราคาต่อตารางเมตร แต่วัดที่พลังสร้างสรรค์ที่แบ่งบานในนั้น

เพราะเมืองที่ไร้นักสร้างสรรค์ก็คือเมืองที่ไร้จิตวิญญาณ หากเราต้องการเมืองที่มีชีวิตชีวา หลากหลาย และเปี่ยมด้วยนวัตกรรม พื้นที่สร้างสรรค์ก็ไม่ใช่ความฟุ่มเฟือย แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น ที่ซึ่งผู้คนจะได้มาพบปะ แลกเปลี่ยน และจุดประกายความคิดที่จะเปลี่ยนแปลงโลกให้ดีขึ้นต่อไป เพื่อให้พื้นที่เหล่านี้ได้เป็นบ้านของทุกคน รวมถึงผู้ที่มีความฝันและร่วมกันสร้างสรรค์สิ่งที่ทำให้ชีวิตเรามีความหมาย

ที่มา : รายงาน “WORLD CITIES CULTURE TRENDS 2025” จาก World Cities Culture Forum
บทความ “Sydney launches cultural strategy with plans for a new Creative Land Trust to boost affordable artist workspace” โดย Katherine Thornton
บทความ “‘Seoul Outdoor Library’ Gains Global Recognition as an Innovative Public Service Model” จาก Seoul Metropolitan Government
บทความ “Seoul Outdoor Library” จาก Seoul Metropolitan Government
บทความ “East Bank” จาก london.gov.uk

เรื่อง : ณัฐนิธิ ประเสริฐแท่น