ผ่าประเด็น “ตลาดแรงงานไทย” โจทย์ที่แท้จริงคืออะไร?

สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ได้เผยแพร่บทความ aBRIDGEd ฉบับพิเศษช่วงเดือนเมษายน 2566 พูดถึงประเด็นเชิงนโยบายที่สำคัญต่าง ๆ 16 ประเด็นที่เกี่ยวข้องกับความเป็นอยู่ของคนไทยจากมุมมองนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญในแต่ละด้าน ผ่านการสรุป 3 ส่วน ตั้งแต่ "สิ่งที่เป็น" ในปัจจุบัน เพื่อสะท้อน "ปัญหาที่เห็น" ที่ต้องการการแก้ไข และนำเสนอ "ประเด็นชวนคิด"

ในส่วนของประเด็น "ตลาดแรงงานไทย" โดย นฎา วะสี สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ระบุว่าในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา แม้แรงงานไทยจะมีระดับการศึกษาที่สูงขึ้น และเศรษฐกิจไทยยังพอมีการเจริญเติบโตอยู่บ้าง แต่ค่าจ้างที่แท้จริงนั้นไม่ได้มีการเติบโตมากนัก หากพิจารณาตั้งแต่ปี 2543 เป็นต้นมา ช่วงที่ค่าจ้างปรับตัวเพิ่มขึ้น ก็มักจะมาจากการแทรกแซงทางราคาเป็นหลัก เช่น การเพิ่มอัตราค่าแรงขั้นต่ำเป็น 300 บาทต่อวันทั่วประเทศในปี 2555–56 (เพิ่มขึ้นประมาณ 40%) หรือการปรับเงินเดือนข้าราชการที่จบปริญญาตรีเป็น 15,000 บาทในปีถัดมา

อย่างไรก็ตาม แม้ว่าค่าจ้างเฉลี่ยจะเพิ่มขึ้นตามระดับการศึกษา แต่ก็ใช่ว่าคนจบปริญญาตรีจะมีเงินเดือนสูงกว่าคนการศึกษาระดับต่ำกว่านั้นเกือบทั้งหมดดังเช่นที่เกิดขึ้นในอดีต ในปัจจุบัน คนจบปริญญาตรีบางกลุ่มได้รับค่าจ้างใกล้เคียงกับคนที่จบมัธยมหรืออาชีวศึกษา ส่วนหนึ่งน่าจะเป็นเพราะในช่วงหลังคนจบปริญญาตรีทำงานค่อนข้างหลากหลาย ไม่ได้จำกัดในอาชีพที่ใช้ทักษะสูงเท่านั้น แต่เข้ามาทำอาชีพที่ใช้ทักษะระดับปานกลาง เช่น เป็นพนักงานขายหรือพนักงานบริการ มากขึ้น ส่วนคนที่จบมัธยมหรืออาชีวศึกษา ซึ่งเดิมเคยทำอาชีพเหล่านั้น ก็ถูกผลักให้ไปทำอาชีพที่ใช้ทักษะต่ำเพิ่มขึ้นแทน เช่น งานช่าง งานในโรงงาน (Wasi et al., 2020)

ขณะที่การที่ค่าจ้างของแรงงานส่วนใหญ่ไม่เติบโตนั้น อาจจะเป็นเพราะ

1.นายจ้างมีอำนาจต่อรองมากกว่าลูกจ้าง

2.ธุรกิจไทยหรือแรงงานไทยมีผลิตภาพแท้จริงที่ต่ำและไม่เติบโต หรือ

3.อุปทานของแรงงานส่วนหนึ่งมากเกินความต้องการของตลาด

หรืออาจเกิดจากหลาย ๆ สาเหตุประกอบกัน

การแทรกแซงทางราคา เช่น การกำหนดอัตราค่าแรงหรือเงินเดือนขั้นต่ำ จะช่วยแก้ปัญหาค่าจ้างต่ำ หากสาเหตุของค่าจ้างที่ไม่ค่อยเติบโตมาจากโครงสร้างตลาดแรงงานที่ค่อนข้างผูกขาด โดยนายจ้างมีอำนาจต่อรองสูงกว่าลูกจ้าง จึงสามารถกดค่าจ้างให้ต่ำกว่าผลิตภาพที่แท้จริงของลูกจ้าง

ในทางกลับกัน หากสาเหตุของค่าจ้างที่ไม่เติบโต เป็นเพราะธุรกิจส่วนใหญ่มีผลิตภาพต่ำ ทำกำไรได้ไม่สูงนัก หรือแรงงานในตลาดมีทักษะไม่ตรงกับความต้องการ การบังคับให้ผู้ประกอบการจ่ายค่าจ้างมากกว่าผลิตภาพของลูกจ้าง ก็ไม่น่าจะเป็นการแก้ปัญหาที่ตรงจุดนัก แม้จะเป็นการบรรเทาปัญหารายได้ไม่เพียงพอเฉพาะหน้าของลูกจ้าง แต่ในที่สุดนายจ้างอาจจะปรับตัวโดยส่งผ่านต้นทุนไปยังตัวลูกจ้างเอง เช่น ลดสิทธิประโยชน์ด้านอื่น ๆ ลดชั่วโมงการทำงาน หรือส่งผ่านต้นทุนไปยังผู้บริโภคโดยเพิ่มราคาสินค้าและบริการก็ได้

หากสาเหตุคือผลิตภาพของธุรกิจต่ำ การแก้ปัญหาที่ตรงจุดน่าจะเป็นการยกระดับผลิตภาพของธุรกิจ อย่างไรก็ตาม ทุนอย่างหนึ่งของธุรกิจ ก็คือ ทุนมนุษย์ ผู้บริหารธุรกิจ ก็คือ “คน” นวัตกรรมที่จะลดต้นทุนได้ ก็ต้องคิดมาจาก “คน” รวมถึงการที่บริษัทต่างชาติจะเลือกไปลงทุนในประเทศใด ก็อาจจะขึ้นกับทักษะของ “คน” ในประเทศนั้น ๆ ด้วย ดังนั้น ปัญหาผลิตภาพของธุรกิจและทักษะของแรงงาน จึงมีความเชื่อมโยงกัน

หากสาเหตุ คือ ทักษะแรงงานที่ไม่ตรงกับความต้องการของตลาด การแก้ปัญหาที่ตรงจุด น่าจะเป็นการสร้างแรงจูงใจให้สถานศึกษามีส่วนร่วมรับผิดชอบในการผลิตแรงงานให้ตรงกับความต้องการของตลาดด้วย รวมถึงต้องผลิตคนที่พร้อมจะเรียนรู้และปรับตัวได้ตลอดเวลา เพราะความต้องการของตลาดอาจจะเปลี่ยนไปอย่างรวดเร็วในอนาคต

นอกจากนี้การที่ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัย ทำให้เริ่มมีการพูดถึงการขยายอายุเกษียณหรือการสร้างแรงจูงใจให้นายจ้างเพิ่มการจ้างแรงงานสูงอายุมากขึ้น เพื่อให้องค์กรและธุรกิจต่าง ๆ ไม่ขาดแรงงาน และคนที่ยังสามารถทำงานได้ก็ไม่กลายเป็นผู้พึ่งพิงเร็วเกินไป อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาจากข้อมูลจริง แรงงานไทยไม่ได้ออกจากระบบเมื่อครบอายุเกษียณเหมือนกรณีของต่างประเทศ โดยแรงงานไทยจำนวนไม่น้อยค่อย ๆ ทยอยออกไปเป็นแรงงานนอกระบบตั้งแต่อายุ 30 ปีกว่า ๆ แล้ว (Poonpolkul et al., 2022) ในปัจจุบัน งานนอกระบบส่วนใหญ่มีรายได้ต่ำกว่างานในระบบและมีความคุ้มครองทางสังคมน้อยกว่า หากเราสามารถดึงคนกลุ่มนี้กลับเข้ามาในระบบได้ ก็น่าจะช่วยบรรเทาปัญหาเรื่องการขาดแคลนแรงงาน เพราะคนกลุ่มนี้ก็น่าจะยังมีผลิตภาพที่ดีหากเทียบกับกลุ่มแรงงานสูงอายุ รวมถึงช่วยให้แรงงานได้รับความคุ้มครองทางสังคมอย่างต่อเนื่อง (Wasi et al., 2021)

สำหรับประเด็นชวนคิดนั้น มีอยู่ 3 ประการดังนี้

- ทำไมค่าจ้างที่แท้จริงของแรงงานไทยจึงไม่ค่อยเติบโต ทั้ง ๆ ที่แรงงานไทยมีระดับการศึกษาสูงขึ้น

- ทำอย่างไร สถานศึกษาจะมีแรงจูงใจให้ผลิตแรงงานให้ได้ตรงกับความต้องการของตลาด

- แรงงานวัยกลางคนส่วนหนึ่งออกจากระบบเร็วเพราะเหตุใด เป็นเพราะขาดทักษะ หรือเพราะขาดโอกาสที่จะกลับเข้ามาในระบบ เช่น นายจ้างมีการกีดกันทางเพศหรืออายุ หรือเพราะชอบงานที่มีความยืดหยุ่นมากกว่า