เปิด‘การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่’ ‘มด’ ฟันเฟืองสำคัญในระบบนิเวศ

การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่มีขึ้นอย่างต่อเนื่องทั่วโลก ประเทศไทยที่ผ่านมามีรายงานมีข่าวคราวการค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลกต่อเนื่องเช่นกัน โดยช่วงส่งท้ายปี 2568 ก็ได้มีการประกาศรายชื่อ “43 สิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ของโลก” ที่ค้นพบโดยนักวิจัยไทยจากหลายสถาบัน และได้รับพระราชทานชื่อวิทยาศาสตร์จากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี และได้รับการตีพิมพ์ในวารสารนานาชาติในปี 2568

การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ในประเทศไทย นอกจากบ่งบอกถึงความหลากหลายทางชีวภาพของพื้นที่ ยังเชื่อมโยงส่งต่อความรู้ความเข้าใจธรรมชาติ สิ่งแวดล้อมและสิ่งมีชีวิต สร้างความตระหนักการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ รวมถึงสร้างเครือข่ายความร่วมมืองานด้านอนุกรมวิธาน การศึกษาวิจัยที่แข็งแกร่งยิ่งขึ้น

นำเรื่องน่ารู้การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ชวนตามรอยนักวิจัยผู้ค้นพบมดชนิดใหม่ ที่ได้รับการประกาศราชชื่อที่ผ่านมา โดยดร.วียะวัฒน์ ใจตรง นักอนุกรมวิธานมด นักวิชาการชำนาญการพิเศษ กองวิชาการสัตววิทยา สำนักวิชาการพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา และ ทัศนัย จีนทอง นักวิชาการชำนาญการพิเศษ กองวิชาการสัตววิทยา สำนักวิชาการพิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยา องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติซึ่งร่วมเขียนบทความมดให้ความรู้ โดยดร.วียะวัฒน์ชี้ถึงความสำคัญการศึกษาวิจัย การสำรวจค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ว่า “ประโยชน์ของการศึกษามีหลายมิติ นอกจากทำให้เห็นถึงความหลากหลายของทรัพยากรธรรมชาติไม่ว่าจะเป็นพืช หรือสัตว์ฯลฯ เห็นสิ่งที่มีมาในอดีตและปัจจุบัน การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ยังส่งต่อความรู้ จุดประกายการศึกษา และการค้นคว้าต่อเนื่องต่อไปอีกหลากหลายมิติ เป็นเรื่องที่น่าสนใจที่ทำให้เรามีฐานข้อมูลใหม่ๆ เพิ่มขึ้น”

นักวิชาการชำนาญการพิเศษ นักอนุกรมวิธานมด ดร.วียะวัฒน์ อธิบายอีกว่า การค้นพบ การศึกษาสิ่งมีชีวิตใหม่ยังเป็นจุดเริ่มต้นนำไปสู่การศึกษาที่ต่อยอดต่อไปอีกมากมาย อย่างที่ผ่านมานักวิจัย นักอนุกรมวิธารทุกสาขาได้ร่วมกันนำเสนอผลงาน New Species จัดทำหนังสือฯ ได้ตีพิมพ์ผลงานร่วมกัน

สำหรับการศึกษา “มด” ในประเทศไทยเริ่มขึ้นในปี 1893 จากนั้นชาวต่างชาติทั้งยุโรป อเมริกา และญี่ปุ่นเข้ามาศึกษา จวบถึงปี 2010 ได้ตีพิมพ์ New Species ครั้งแรกด้วยคนไทย ซึ่งนับแต่แรกเริ่มการศึกษาได้แสดงให้เห็นถึงการให้ความสำคัญต่อการศึกษาความหลากหลายของทรัพยากรธรรมชาติ

“ประเทศไทยศึกษามดมายาวนาน จากที่กล่าวเริ่มขึ้นในปี 1893 ซึ่งก็พบชนิดต่างๆ แต่เมื่อเราศึกษา สำรวจเพิ่มขึ้นก็พบ New Species ทำให้รู้ว่าทรัพยากรเรามีอะไร นำมาใช้ประโยชน์อะไรได้บ้าง New Species ยังเป็นสิ่งหนึ่งที่บอกว่าเรายังมีการศึกษาเรื่องความหลากหลายทางชีวภาพ ซึ่งยังคงสามารถค้นพบได้อีกเรื่อยๆ

New Species ยังทำให้สามารถบริหารจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ได้อย่างเหมาะสม ใช้ได้ทันที ทั้งนี้มักจะมีคำถามว่า วิจัยทำแล้วขึ้นหิ้ง มีประโยชน์อย่างไร อยากชวนมองว่า ถ้าวันหนึ่งหิ้งของเราเต็มไปด้วยทรัพยากรก็จะสร้างประโยชน์ได้อย่างมากมาย สามารถหยิบข้อมูลจากหิ้ง นำมาใช้ประโยชน์ได้ในทันที”

สำหรับบทบาทของมดต่อระบบนิเวศ สองนักวิชาการให้มุมมองร่วมกันอีกว่า ดังที่ทราบ มดเป็นผู้ควบคุมศัตรูพืช มดหลายชนิดเป็นนักล่า กินแมลงขนาดเล็ก แมลงศัตรูพืช และตัวอ่อนของแมลงบางชนิด ทำให้เกิดสมดุลของประชากรแมลงในธรรมชาติ ไม่มากจนเกินไป เหมาะสมที่ต้นไม้ในธรรมชาติเจริญเติบโต

มดเป็น ผู้กระจายเมล็ดพันธุ์ โดยมดมีพฤติกรรมเก็บและขนส่งเมล็ดพืช ทำให้เมล็ดพันธุ์กระจายไปในพื้นที่ใหม่ๆ จากที่หนึ่งไปอีกที่หนึ่งได้โดยฝีมือของมด ในธรรมชาติมดอยู่ในดิน อยู่ในขอนไม้ ถ้าอยู่ในดินจะลึกลงไปประมาณสิบเซนติเมตร ช่วยให้ดินโปร่ง มีรูพรุน ทำให้น้ำ ออกซิเจนซึมผ่านลงไป โดยพืชบางชนิดขึ้นอยู่บริเวณนี้ก็จะเจริญเติบโตได้ดี

ทั้งยังเป็น ผู้ย่อยสลายและเป็นอาหารของสิ่งมีชีวิตชนิดอื่น เช่นเป็นอาหารของคางคก อาหารของนก ฯลฯ เป็นหนึ่งในดัชนีชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาระบบนิเวศ โดยหากทราบว่ามีมดอยู่ที่ใด ซึ่งแต่ละสปีชีมีที่อยู่อาศัยอย่างชัดเจน หากทำลายระบบนิเวศส่วนนั้นไป มดก็จะหายไป การศึกษามีฐานข้อมูลจึงมีความสำคัญ

ดร.วียะวัฒน์ให้ข้อมูลอีกว่า มดในประเทศไทยมีอยู่ประมาณ 1200 ชนิด ถ้าหากมีข้อมูลเกี่ยวกับมด ก็จะมีการจัดการกับสิ่งที่จะเกิดโทษ รวมถึงประโยชน์จากมดได้อย่างเหมาะสม ดังนั้นอะไรก็ตามที่ศึกษาและศึกษาอย่างรอบด้านก็สามารถเป็นจิ๊กซอว์ให้กับสิ่งต่างๆที่ตามมาได้อีกมากมาย

“ในมิติผู้ศึกษามดมาอย่างยาวนาน อยากให้มองมดด้วยความเข้าใจในสิ่งที่เค้าเป็น ในภาพรวมของระบบนิเวศ มดคือพระเอก คือทรัพยากรที่ทรงค่า แต่หากเข้ามารุกราน มาสร้างความเสียหายก็ต้องจัดการอย่างเหมาะสม” อย่างในยุคปัจจุบัน คุณทัศนัย อธิบายอีกว่า มีการเลี้ยงมดเป็นสัตว์เลี้ยง เพื่อการพักผ่อน หรือเพื่อการเรียนการสอน รวมถึงเลี้ยงมดเพื่อสร้างรายได้เพิ่มผลผลิตอย่างเช่น ไข่มดแดง ฯลฯ จึงควรมองให้เป็นธรรมชาติที่เชื่อมโยงกัน

ย้อนกลับมาถึงงานวิจัย การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ที่ผ่านมา สำหรับครั้งนี้พบ 4 ชนิดโดย ได้แก่ มดตะลานคูหารัตน์ มดขนาดใหญ่อาศัยอยู่ในถ้ำหรืออุโมงค์ที่ขุดทำเหมืองแร่ ปัจจุบันพบที่จังหวัดกาญจนบุรี ด้วยที่มดพัฒนาตัวเข้าไปอยู่ในถ้ำที่ค่อนข้างมืด สีของมดจึงมีสีออกเหลือง ออกไปในโทนสว่าง ขา หนวด คอจะยาว พัฒนาจากรังที่อยู่นอกถ้ำขนาดใหญ่เป็นรังที่ไม่ใหญ่มาก และด้วยที่เป็นพีเดเตอร์จึงช่วยจัดการควบคุมประชากรภายในถ้ำ ฯลฯ

มดเขาสูงสิรินธร มดขนาดเล็กพบ ในประเทศไทยพบเฉพาะบนภูเขาสูง โดยหากพื้นที่อาศัยเปลี่ยนแปลง หายไปก็ทำให้มดเหล่านี้สูญหายไป ชนิดต่อมา มดบากเทพรัตน์ มดขนาดเล็กสีน้ำตาลอ่อนถึงเหลืองทอง ลักษณะเด่นคือมีรอยบากอยู่ข้างแก้ม มดงานมีขนาดเดียวพบสร้างรังอยู่ในกิ่งไม้แห้ที่ค้างอยู่บนต้นไม้ใหญ่ โดยชนิดนี้เป็นชนิดที่สองของมดสกุลมดบากที่พบในประเทศไทยและเป็นชนิดที่20 ของโลก ฯลฯ และ มดตะนอยเทพรัตน์ ผิวตัวเรียบเป็นเงามัน พบในสวนยางพารา อยู่หน้าถ้ำแห่งหนึ่งในจังหวัดตรัง ทั้งนี้แต่ละชนิดมีรายละเอียดอีกมาก โดยที่กล่าวมาเป็นเบื้องต้น

มดที่กล่าวมาเป็นมดที่พบเฉพาะในพื้นที่นั้นๆ อย่าง มดตะนอยเทพรัตน์ ก็พบเฉพาะสวนยางที่จังหวัดตรัง สวนยางที่อื่นๆไม่พบ โดยเมื่อพบ New Species ก็จะมีการศึกษาต่อเนื่องไปในมิติต่างๆ ซึ่ง การค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ ในที่นี้หมายถึง นิวเนม ไม่มีใครเคยให้ชื่อมาก่อน

และโลกนี้ก็ไม่มีชื่อ เมื่อพบเจอจึงตั้งชื่อใหม่ มีการเกิดขึ้นมีมายาวนานในธรรมชาติและพัฒนามาเรื่อยๆ เมื่อค้นพบก็มีการตั้งชื่อใหม่ และเมื่อใดที่ยังคงศึกษาสำรวจก็ยังคงมีโอกาสค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่เพิ่มจำนวนขึ้น ซึ่งการศึกษายังคงดำเนินอย่างต่อเนื่อง และยังคงเปิดกว้างและรอคอยการศึกษาสำรวจ

มดนอกจากเป็นฟันเฟืองสำคัญของระบบนิเวศ มดยังเชื่อมโยงการเรียนรู้ธรรมชาติ สังคม และการเรียนรู้ชีวิต โดยศึกษาผ่านพฤติกรรมมดได้ เป็นแบบอย่างของความขยันขันแข็ง การเป็นนักสู้ ฯลฯ เป็นแมลงเล็กๆ ที่มากด้วยเรื่องราวที่น่าสนใจ

พงษ์พรรณ บุญเลิศ.

ภาพโดย: ดร.วียะวัฒน์ ใจตรง และทัศนัย จีนทอง