ออกแบบสวนสวย ด้วย “ต้นไม้คู่หู” ที่พร้อมเติบโตเคียงข้างกัน

การทำสวนเป็นทั้งอาชีพและงานอดิเรกที่หลายคนรัก เพราะการได้เห็นต้นไม้ที่เราดูแลเอาใจใส่ผลิดอกออกผลอย่างงดงาม ช่วยชุบชูจิตใจของผู้ปลูกให้เบิกบานแจ่มใสได้ไม่แพ้กัน แต่การดูแลต้นไม้ให้เจริญเติบโตได้อย่างสวยงาม ให้ผลผลิตสูง และรอดพ้นจากแมลงรบกวนที่สร้างความเสียหายให้กับต้นไม้ก็ไม่ใช่เรื่องง่าย ปัญหาเหล่านี้สามารถลดลงได้ด้วย “พลังแห่งคู่พรรณไม้” ที่มีประโยชน์และสามารถพึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันได้ตามธรรมชาติ

เพราะต้นไม้ก็ไม่ต่างไปจากคนเรา ที่การมีเพื่อนรู้ใจคอยอยู่เคียงข้างช่วยให้รู้สึกอบอุ่นใจได้ในยามยากลำบาก ธรรมชาติของพรรณไม้ก็เช่นเดียวกัน ด้วยคุณสมบัติที่แตกต่างกันของต้นไม้แต่ละชนิด ทำให้คู่ต้นไม้บางคู่เมื่อปลูกด้วยกันแล้วกลายเป็นประโยชน์ซึ่งกันและกัน ไม่ว่าจะเป็นการดึงดูดแมลงช่วยในการผสมเกสร การเพิ่มธาตุอาหารในดิน การปล่อยสารที่มีคุณสมบัติป้องกันโรคพืช และการขับไล่ศัตรูพืชให้กับต้นไม้อีกต้นได้ จนกลายเป็น “ต้นไม้คู่หู” (Companion Plants) ที่พร้อมเจริญเติบโตไปด้วยกัน

João Jesus / Pexels

ศาสตร์แห่งต้นไม้คู่หู
การปลูกต้นไม้คู่หูที่มีประโยชน์ต่อกันเป็นองค์ความรู้ที่เกษตรกรทั่วโลกรู้จักกันมาอย่างยาวนาน เพราะเป็นวิธีการทางธรรมชาติที่ง่ายไม่ซับซ้อน ผ่านการสังเกตและลองผิดลองถูกจนกระทั่งได้คู่พรรณไม้ที่มีคุณสมบัติเหมาะสมสามารถพึ่งพากันเองได้ และยังช่วยลดภาระในการดูแลให้กับผู้ปลูก ด้วยคุณสมบัติที่แตกต่างกันของพืชแต่ละชนิดจะช่วยจัดการปัญหาต่าง ๆ ให้กันและกันเอง ทำให้พืชในสวนสามารถเติบโตได้อย่างแข็งแรงตามธรรมชาติ

การเลือกคู่ต้นไม้สามารถทำได้จากการศึกษาพรรณไม้แต่ละชนิดว่ามีคุณสมบัติอย่างไร จากนั้นจึงทดลองจับคู่กับพรรณไม้อื่น ๆ ที่มีคุณสมบัติที่เป็นประโยชน์ต่อกัน โดยพืชพรรณบางชนิดเป็นที่รู้กันดีว่าสามารถผลิตสิ่งที่ให้ประโยชน์ต่อพืชใกล้เคียง อย่างเช่นพืชตระกูลถั่วที่มีแบคทีเรียบริเวณปมราก สามารถตรึงไนโตรเจนจากอากาศ ซึ่งกลายเป็นธาตุอาหารในดินสำหรับพืชชนิดอื่น หรือดาวเรืองที่มีคุณสมบัติในการต่อต้านไส้เดือนฝอยที่สร้างความเสียหายให้กับพืชในสวน เป็นต้น

Karolina-Grabowska / Pexels

แต่ก็ไม่ใช่ต้นไม้ทุกชนิดจะสามารถปลูกร่วมกันได้ โดยอาจดูได้จากลักษณะของพืช อย่างต้นไม้ที่มีความสูงมาก ไม่ควรปลูกไว้ใกล้กับไม้ขนาดเล็ก เพราะอาจจะบดบังแสงแดดทำให้เป็นอุปสรรคต่อการเติบโต หรือต้นไม้ที่ต้องการน้ำเป็นปริมาณมากก็ไม่ควรปลูกไว้คู่กับพืชทนแล้ง เพราะจะทำให้พืชทั้งสองชนิดได้รับน้ำมากหรือน้อยเกินไปจากความต้องการที่ต่างกัน และยังมีต้นไม้บางชนิดที่ปล่อยสารเคมีขัดขวางการเจริญเติบโตของพืชรอบข้างหรือที่เรียกว่าอัลลีโลพาธี (Allelopathy) อาทิ ต้นวอลนัตดำ ซึ่งอาจไม่เหมาะต่อการปลูกร่วมกับพืชอื่น ๆ

สิ่งสำคัญของการทำ “สวนแบบผสมผสาน” คือการให้ต้นไม้แต่ละชนิดดูแลกันและกันเอง ดังนั้นจึงมักเป็นการปลูกต้นไม้สลับชนิดกันไป โดยหลีกเลี่ยงการปลูกพืชในตระกูลเดียวกันเอาไว้ด้วยกัน เพราะอาจเกิดการแย่งชิงธาตุอาหารในดินและทำให้พืชชนิดอื่นไม่สามารถให้ประโยชน์แก่กันได้อย่างเต็มที่ การปลูกต้นไม้คู่หูนอกจากจะทำให้ต้นไม้เติบโตได้อย่างแข็งแรงและให้ผลผลิตสูงแล้ว ยังเป็นการเพิ่มความหลากหลายที่ทำให้สวนมีชีวิตชีวาตลอดทั้งปี

Kenan Kitchen / Unsplash

คู่พืชผักสมุนไพรไล่แมลง
วิธีการปลูกพืชผักแบบผสมผสานด้วยการเลือกคู่พรรณพืชที่มีลักษณะการเติบโตแบบพึ่งพากัน นับเป็นวิธีการธรรมชาติที่สามารถช่วยเพิ่มผลผลิตได้โดยไม่ต้องพึ่งสารเคมี และยังช่วยรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดิน รวมถึงความสมดุลทางธรรมชาติภายในแปลงเกษตรอีกด้วย ที่สำคัญคือการเพิ่มความหลากหลายของผลผลิตที่อาจทำให้เจ้าของสวนลืมการจับจ่ายพืชผักในซูเปอร์มาร์เก็ตไปได้เลย

ตัวอย่างพืชผักที่สามารถปลูกร่วมกันได้และให้ผลดี เริ่มจากพืชผลที่บอบบางต่อการถูกทำลายโดยแมลงรบกวนอย่าง “มะเขือเทศ” การปลูกมะเขือเทศคู่กับพืชในตระกูล “โหระพา” สามารถช่วยลดปัญหาเหล่านี้ได้ เนื่องจากโหระพามีคุณสมบัติในการขับไล่แมลงวัน แตนเบียน และเพลี้ยไฟที่เป็นศัตรูตัวร้ายของมะเขือเทศได้ นอกจากนี้ ไม้ดอกอย่าง “ดาวเรือง” ก็สามารถช่วยกำจัดแมลงหวี่ขาวและไส้เดือนฝอยที่สร้างความเสียหายให้กับมะเขือเทศได้เช่นกัน

“ข้าวโพด” และ “พืชตระกูลถั่ว” ก็เป็นอีกคู่พรรณพืชหนึ่งที่สามารถปลูกร่วมกันได้ดี เนื่องจากถั่วมีลักษณะเป็นไม้เลื้อยสามารถเจริญเติบโตได้ตามซังข้าวโพด ขณะเดียวกันถั่วก็สามารถเพิ่มไนโตรเจนในดิน ซึ่งเป็นธาตุอาหารสำคัญสำหรับข้าวโพดและต้นถั่วยังช่วยลดวัชพืชในแปลงเกษตรได้อีกด้วย การปลูกข้าวโพดและถั่วคู่กันนอกจากจะช่วยให้ผลผลิตสูงขึ้นแล้ว ยังช่วยรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดินในแปลงเกษตรได้ในระยะยาว

Markus Spiske / Unsplash

ส่วน “แคร์รอต” สามารถปลูกคู่กับพืชกลิ่นฉุนอย่าง “หัวหอมใหญ่” ได้ เนื่องจากกลิ่นฉุนของหอมใหญ่มีคุณสมบัติในการกำจัดเพลี้ย และที่สำคัญคือการขับไล่แมลงวันแคร์รอตที่มักวางไข่และกลายเป็นหนอนสร้างความเสียหายให้กับผลผลิต ขณะเดียวกันกลิ่นของแคร์รอตก็สามารถยับยั้งการขยายพันธุ์ของมอดต้นหอมได้ นับว่าพืชทั้งสองชนิดนี้สามารถพึ่งพากันได้อย่างลงตัว นอกจากนี้ แคร์รอตยังสามารถปลูกคู่กับพืชกลิ่นฉุนชนิดอื่นอย่าง “กระเทียม” หรือ “กุยช่าย” ได้เช่นกัน

ทั้งหมดนี้ เป็นเพียงตัวอย่างของพืชผักที่เมื่อปลูกคู่กันแล้วสามารถพึ่งพาอาศัยเป็นประโยชน์ต่อกันและกัน แต่ยังมีพืชผักสมุนไพรอีกหลายชนิดที่สามารถจับคู่ได้เช่นกัน เช่น “มินต์” ที่สามารถขับไล่ทากกินใบให้กับ “ผักกาดหอม” หรือพืชกลุ่ม “หัวไชเท้า” ที่สามารถหลอกล่อด้วงแตงกวาให้ออกห่างจาก “แตงกวา” ได้ เป็นต้น และนอกจากพืชผักสมุนไพรแล้ว การปลูกไม้ดอกก็สามารถใช้หลักการจับคู่เช่นนี้ได้เหมือนกัน

Markus Spiske / Pexels

คู่ดอกไม้สะพรั่งสวน
ไม้ดอกหลายชนิดมีการผลิดอกสีสันสดใสพร้อมส่งกลิ่นหอมเย้ายวนหลอกล่อแมลงนานาชนิดให้มาผสมเกสร แต่ในทางกลับกันก็ดึงดูดแมลงศัตรูพืชที่สามารถสร้างความเสียหายให้กับต้นไม้เข้ามาด้วยเช่นกัน อีกทั้งความบอบบางของไม้ดอกบางชนิดยังเสี่ยงต่อการเกิดโรคพืชได้ง่าย การปลูกดอกไม้คู่ที่มีประโยชน์ต่อกันจึงเป็นทางออกที่ดีในการรักษาสวนในงดงามตลอดปีด้วยวิธีการธรรมชาติ

“กุหลาบ” นับเป็นไม้ดอกยอดนิยมด้วยสีสันที่หลากหลายและกลิ่นที่เป็นเอกลักษณ์ แต่ความบอบบางของกุหลาบทำให้ง่ายต่อการเป็นโรคพืชหรือการถูกโจมตีโดยเพลี้ยและแมลงปีกแข็ง กุหลาบจึงสามารถปลูกคู่กับ “เจอราเนียม” หรือชื่อไทยคือปากนกกระเรียน ซึ่งเป็นไม้ดอกที่มีกลิ่นหอมสามารถขับไล่แมลงศัตรูพืชเหล่านั้นได้ ขณะที่หนามของลำต้นกุหลาบยังช่วยป้องกันอันตรายจากสัตว์รบกวนอื่น ๆ ทำให้ดอกไม้ทั้งสองชนิดสามารถเจริญเติบโตเสริมความงดงามของกันและกันได้เป็นอย่างดี

Bob Richards / StockSnap

“ไฮเดรนเยีย” เป็นไม้ดอกที่ชอบดินชื้นและมีการระบายน้ำที่ดี แต่ความสวยงามของดอกไม้ชนิดนี้สามารถดึงดูดเพลี้ยและแมลงปีกแข็งที่สร้างความเสียหายให้กับต้นไม้ได้ การปลูกไฮเดรนเยียคู่กับดอก “เดย์ลิลลี่” จะช่วยลดปัญหานี้ เนื่องจากดอกเดย์ลิลลี่มีคุณสมบัติในการขับไล่แมลงศัตรูพืช และยังสามารถเติบโตในสภาพแวดล้อมเดียวกันกับไฮเดรนเยียได้อย่างกลมกลืน

กลิ่นที่โดดเด่นของ “ดาวเรือง” มีคุณสมบัติในการขับไล่สัตว์รบกวน ไม่ว่าจะเป็นเพลี้ยอ่อน แมลงปีกแข็ง หรือกระทั่งกระต่าย ดอกดาวเรืองจึงเหมาะที่จะปลูกคู่กับพรรณไม้หลากหลายชนิด แต่ “ลาเวนเดอร์” ถือเป็นคู่ที่ลงตัวสำหรับดาวเรือง เนื่องจากกลิ่นของลาเวนเดอร์สามารถดึงดูดผึ้งและผีเสื้อมาช่วยในการผสมเกสรให้กับต้นไม้ทั้งคู่ได้ และที่สำคัญสีม่วงของลาเวนเดอร์ยังตัดกับสีส้มเหลืองสดใสของดาวเรืองเพิ่มสีสันให้กับสวนได้เป็นอย่างดี

Leonardo Jarro / Pexels

ยังมีคู่ไม้ดอกอีกนานาชนิดที่สามารถพึ่งพิงกันได้อย่างลงตัว อย่าง “ไฮยาซินธ์” ที่มีกลิ่นหอมสามารถล่อหลอกแมลงผสมเกสรและสามารถเติบโตได้ดีในดินแห้งไปพร้อมกับ “ทิวลิป” ได้ นอกจากนี้ ไม้ดอกบางชนิดยังสามารถปลูกคู่กับพืชผักได้เช่นกัน อย่าง “พิทูเนีย” ที่ช่วยขับไล่แมลงหวี่และแตนเบียนให้กับ “มะเขือเทศ” ได้ ทั้งหมดนี้คือตัวอย่างการพึ่งพากันตามธรรมชาติของคู่พรรณไม้ที่เป็นประโยชน์ต่อกัน ซึ่งช่วยให้ต้นไม้ต่าง ๆ สามารถเติบโตเคียงคู่กันได้ไปอย่างสวยงาม

ที่มา : บทความ “Companion planting: Best plants to grow together” โดย BBC Gardeners' World Magazine จาก gardenersworld.com
บทความ “What Is Companion Planting?” โดย Amber Kanuckel จาก .farmersalmanac.com
บทความ “Companion Planting Chart and Guide for Vegetable Gardens” โดย Nadia Hassani จาก thespruce.com
บทความ “Companion Planting in the Vegetable Garden” จาก ag.umass.edu
บทความ “Companion Planting: What Flowers To Plant Together?” โดย Rebekah P. จาก florgeous.com

เรื่อง : ธีรพล บัวกระโทก