คุมิโอโดริ นาฏศิลป์ชาววังของโอกินาว่าที่มีเสน่ห์ไม่แพ้ละครโนและคาบุกิ!

ถ้าพูดถึงศิลปะการแสดงของญี่ปุ่น ละครโน (能) และคาบุกิ (歌舞伎) คงจะเป็นสองคำแรกๆ ที่เรานึกออก แต่นอกจากการแสดงทั้งสองนี้แล้ว ในเกาะทางใต้ของญี่ปุ่นยังมีคุมิโอโดริ (組踊) ของจังหวัดโอกินาว่าที่มีเอกลักษณ์เฉพาะจนได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของโลกอยู่ ความพิเศษและเสน่ห์ของคุมิโอโดริมีอะไรบ้าง? มาทำความรู้จักกันค่ะ!

คุมิโอโดริคือ?

คุมิโอโดริ หรือในภาษาถิ่นคือ คุมิอุดุอิ (くみうどぅい) เป็นศิลปะการแสดงที่คิดค้นโดยทามะกุสุกุ โจคุง (玉城朝薫) ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ฝ่ายศิลปะการแสดงของราชสำนักริวกิวในขณะนั้น โดยคุมิโอโดริถูกสร้างขึ้นเพื่อเป็นการต้อนรับและสร้างความบันเทิงให้แก่ผู้แทนองค์จักรพรรดิของจีนซึ่งจะเดินทางมาเพื่อแต่งตั้งกษัตริย์ใหม่ของอาณาจักรริวกิว

ในการคิดค้นคุมิโอโดริขึ้น ทามะกุสุกุ โจคุงได้รวมเอาพื้นฐานการแสดงคาบุกิและละครโนของญี่ปุ่น การแสดงของจีน และการแสดงโบราณของริวกิวมาผนวกเข้าไว้ด้วยกัน กลายเป็นการแสดงรูปแบบใหม่และประสบความสำเร็จเป็นอย่างมากโดยเฉพาะในช่วงปีโชวะที่ 47 (ค.ศ.1972) จนคุมิโอโดริถูกจัดให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของญี่ปุ่น และยังได้รับการยกย่องไปทั่วโลกเมื่อยูเนสโกลงทะเบียนให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของโลกเมื่อปี ค.ศ.2010

5 บทละครคุมิโอโดริชื่อดัง

เดิมทีคุมิโอโดริเป็นศิลปะการแสดงที่มีเพียงชนชั้นสูงในราชสำนักริวกิวเท่านั้นที่จะชมได้ แต่ต่อมาการแสดงก็ค่อยๆ เปิดกว้างให้ประชาชนคนทั่วไปสามารถชมได้เช่นกัน นอกจากนี้บทละครคุมิโอโดริที่โจคุงเขียนและยังได้รับความนิยมจนถึงทุกวันนี้ถูกเรียกว่า “โจคุง โนะ โกะบัง (朝薫の五番)” ซึ่งได้แก่บทละครทั้ง 5 เรื่องนี้

1. นิโด เทคิอุจิ (二童敵討)

นิโด เทคิอุจิหรือแปลได้ว่าการล้างแค้นของสองบุตร เป็นบทละครที่เล่าถึงการล้างแค้นของสองพี่น้องลูกชายของโกสะมารุ (護佐丸) ผู้ถูกใส่ร้ายและประหารชีวิตอย่างไม่เป็นธรรม

2. ชุชินคาเนะอิริ (執心鐘入)

ชุชินคาเนะอิริเป็นเรื่องเกี่ยวกับหญิงคนหนึ่งที่ตกหลุมรักชายรูปงามชื่อวากะมัตสึมากจนถึงขั้นกลายเป็นปีศาจและถูกปราบโดยนักบวช

3. อนนะโมโนกุรุอิ (女物狂)

อนนะโมโนกุรุอิเป็นเรื่องเกี่ยวกับหญิงที่ลูกชายถูกลักพาตัวโดยโจรที่มักลักพาตัวเด็กไปขาย หญิงคนนั้นเสียสติไปในขณะที่ตามหาลูกชายแต่สุดท้ายก็ได้พบกันอีกครั้ง

4. โคโคโนะมากิ (孝行之巻)

โคโคโนะมากิเป็นเรื่องของครอบครัวที่มีแม่ ลูกสาว และลูกชายซึ่งต้องใช้ชีวิตอย่างยากจนหลังจากผู้เป็นพ่อเสียชีวิตไป วันหนึ่งทางการได้ประกาศจะให้รางวัลแก่ผู้ที่ยินดีจะสละชีวิตเป็นเครื่องสังเวยเพื่อช่วยทุกคนจากคำสาปของอสรพิษที่สาปที่แห่งนี้ไว้ พี่สาวอาสายอมสละชีวิตเพื่อช่วยครอบครัวแต่สุดท้ายเทพเจ้าเห็นใจในความเสียสละและช่วยเหลือให้ครอบครัวมีความสุขในที่สุด

5. เมคารุชี (銘苅子)

พล็อตเรื่องของเมคารุชีมีอยู่ว่าชายชาวบ้านชื่อเมคารุชีนำผ้าคลุมสวรรค์ของเทพธิดาไปซ่อนทำให้เธอกลับสวรรค์ไม่ได้ ทั้งสองแต่งงานกันและมีบุตรสองคน แต่ไม่นานความลับก็ถูกเปิดเผยและเทพธิดากลับสวรรค์ไปหลังจากหาผ้าคลุมสวรรค์ของตัวเองเจอ ทางราชสำนักได้ยินเรื่องราวประหลาดจึงเข้ามาช่วยเหลือครอบครัวนี้

องค์ประกอบของคุมิโอโดริ

การเข้าใจองค์ประกอบของคุมิโอโดริเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้เราชมมคุมิโอโดริได้สนุก ซึ่งคุมิโอโดริมีองค์ประกอบหลัก 3 อย่างได้แก่

บทพูด (唱え・台詞)

บทพูดในละครคุมิโอโดริจะมีจังหวะการพูด 8-8-8-6 พยางค์เหมือนบทเพลงริวขะ (琉歌 เพลงริวกิว) และจากบทพูดนี้เราจะสามารถรู้เพศ ฐานะ และบทบาทของตัวละครได้ด้วย อย่างไรก็ตาม บทพูดในละครทั้งหมดจะเป็นภาษาถิ่น แต่ถ้าชมในโรงละคร จะมีจอข้างๆ เวทีที่มีคำแปลภาษาญี่ปุ่นให้เราอ่านกันได้

ดนตรี (音楽)

ดนตรีเป็นส่วนสำคัญในการแสดงความรู้สึกของตัวละครต่างๆ เพราะนักแสดงในคุมิโอโดริจะไม่แสดงสีหน้าใดๆ ทั้งนั้น ดังนั้นดนตรีเลยเป็นสิ่งที่ช่วยแสดงถึงอุปนิสัย ระยะเวลา และการเดินทางของตัวละครให้ผู้ชมได้รู้ ซึ่งเครื่องดนตรีที่ใช้ในคุมิโอโดริได้แก่ ซันชิน (三線) ขลุ่ย โกโตะ (箏) กลองไทโกะ (太鼓) และซอโคะคิว (胡弓)

การรำ (踊り・所作)

แน่นอนว่าขึ้นชื่อว่าเป็นคุมิโอโดริแล้ว การรำก็เป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการแสดง โดยนอกจากการเดินเรื่องแล้ว เรายังสามารถเห็นอากัปกิริยาของตัวละครได้ผ่านท่าทางการรำได้ด้วย

เหนือสิ่งอื่นใด ละครนี้สนุกได้ด้วยจินตนาการ!

นอกจากองค์ประกอบทั้งสามอย่างนี้แล้ว อีกสิ่งสำคัญที่จะช่วยให้เราชมคุมิโอโดริได้สนุกคือจินตนาการของเราเอง เพราะฉากที่ใช้ในการแสดงจะมีเพียงผ้าลายบิงกาตะ (紅型) ผืนเดียวและตัวละครจะไม่มีการแสดงสีหน้าใดๆ ด้วย ดังนั้นการจะเห็นภาพว่าตัวละครกำลังทำอะไร อยู่ที่ไหน รู้สึกอย่างไรนั้นเป็นสิ่งที่ผู้ชมอย่างเราต้องจินตนาการขึ้นเอง โดยมีบทพูด ดนตรี และการรำเป็นตัวช่วยเท่านั้น

อยากชมคุมิโอโดริต้องไปที่ไหน?

เพื่อนๆ ที่สนใจชมคุมิโอโดริสามารถเข้าชมการแสดงได้ที่ National Theatre Okinawa (国立劇場おきなわ) ซึ่งถูกสร้างขึ้นเพื่อจัดการแสดงคุมิโอโดริและศิลปะการแสดงอื่นของโอกินาว่าโดยเฉพาะ และสามารถจองตั๋วออนไลน์ได้ผ่านเว็บไซต์ของโรงละครเลย โดยทั่วไปราคาตั๋วจะอยู่ที่ 2000-4000 เยน ขึ้นอยู่กับที่นั่งที่เพื่อนๆ เลือก

National Theatre Okinawa (国立劇場おきなわ)

ที่อยู่: 1-14 4 Chome, Jitchaku, Urasoe, Okinawa, 901-2122 Website: www.nt-okinawa.or.jp

ถ้าเพื่อนๆ ได้มีโอกาสไปเที่ยวโอกินาว่าและอยากลองสัมผัสกับวัฒนธรรมและศิลปะที่หาได้ที่นี่เท่านั้น การชมคุมิโอโดริก็เป็นอีกหนึ่งกิจกรรมที่ไม่ควรพลาดค่ะ

อ้างอิงข้อมูลจากNational Theatre Okinawa, JTBパブリッシング（2017）「組踊り」『ニッポンを解剖する！沖縄図鑑』，pp.45-46