IETA เปิดรายงาน CBAM ในไทย ส่องท่าทีหลายประเทศ-จับตาเทรนด์-ยกเลิกโควตาฟรี

บนเวที Asia Climate Summit (ACS) 2025 ที่ไทยได้รับการเป็นเจ้าภาพอย่างเป็นทางการ ระหว่างวันที่ 8–10 กรกฎาคม 2025 โดยมีผู้เข้าร่วมกว่า 800 คนจากทั่วภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกและทั่วโลก มุ่งเน้นการขับเคลื่อนตลาดคาร์บอน การเงินด้านสภาพภูมิอากาศ และนวัตกรรมเพื่อความยั่งยืน

"นาดิน ลิม" นักวิเคราะห์นโยบายระหว่างประเทศ จาก IETA (International Emissions Trading Association : สมาคมการซื้อขายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกระหว่างประเทศ) ได้นำเสนอข้อมูลจากรายงานซึ่งมีชื่อว่า "13 Economies Are Reacting to CBAM for Pricing Reforms and Design of Their Own Carbon Border Mechanism" เกี่ยวกับการตอบสนองของนานาประเทศต่อกลไกปรับคาร์บอนก่อนข้ามพรมแดนของสหภาพยุโรป (EU Carbon Border Adjustment Mechanism - CBAM) บนเวที

นโยบายการค้าที่มีอิทธิพลกว้างขวาง

“ลิม” กล่าวว่า รายงานฉบับดังกล่าวเป็นการอัปเดตจากรายงานฉบับปี 2004 ซึ่งระบุว่าการตอบสนองของนานาประเทศต่อ CBAM ได้มีการเปลี่ยนแปลงไปมากในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ครอบคลุมภาพรวมระดับโลกของแนวโน้มการกำหนดราคาคาร์บอน รวมถึงข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับขั้นตอนต่อไปของการนำ CBAM ไปปฏิบัติใช้ และความท้าทายที่กำลังจะเกิดขึ้น

ตัวอย่างเช่น คำถามที่ว่าราคาคาร์บอนที่จ่ายในต่างประเทศจะได้รับการยอมรับในสหภาพยุโรปหรือไม่ และจะมี "ความสามารถในการทำงานร่วมกัน" (interoperability) ระหว่างกลไก CBAM ที่เกิดขึ้นใหม่หรือไม่ รายงานนี้เน้นย้ำถึงมุมมองที่ว่า CBAM กำลังแสดงให้เห็นว่านโยบายการค้าเพียงนโยบายเดียวสามารถมีอิทธิพลอย่างกว้างขวางต่อนโยบายสภาพภูมิอากาศในประเทศอื่นๆ ได้อย่างไร

ท่าทีหลายประเทศเริ่มเปลี่ยน

“ลิม” รายงานว่า ในช่วงแรกหลายประเทศแสดงความไม่เห็นด้วยและเลือกใช้แนวทาง “รอดูไปก่อน” แต่ปัจจุบันเราเห็นการเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน เช่น อินเดีย ญี่ปุ่น และจีน ได้เริ่มพัฒนาโครงการ ETS (Emission Trading Scheme) ของตนเอง ขณะที่ออสเตรเลีย สหราชอาณาจักร และบราซิล ก็กำลังพิจารณาหรือพัฒนา BCA (Border Carbon Adjustment) ของตนเองเช่นกัน

สิ่งนี้สะท้อนว่า CBAM กำลังมีอิทธิพลต่อการกำหนดนโยบายด้านสภาพภูมิอากาศของประเทศคู่ค้าของ EU และไม่ใช่เรื่องของ EU เพียงฝ่ายเดียวอีกต่อไป แต่กลายเป็นกลไกด้านการค้าและกฎระเบียบระดับโลก

อย่างไรก็ตาม เรายังเห็นการตอบโต้ทางการทูต เช่น ข้อพิพาทใน WTO และการตั้งคำถามถึงความชอบธรรมของ CBAM โดยกลุ่มประเทศ BASIC (บราซิล แอฟริกาใต้ อินเดีย และจีน) ในเวที COP29 รวมถึงการที่จีนได้ออกมาตรการปรับปรุงระบบบัญชีคาร์บอนเพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล

ทั้งหมดนี้สะท้อนถึงภูมิทัศน์ใหม่ของการค้าด้านสภาพภูมิอากาศที่มีความซับซ้อนและกระจัดกระจายมากขึ้น โดยเส้นทางข้างหน้าจะถูกกำหนดจากการยอมรับราคาคาร์บอนที่จ่ายในต่างประเทศ และประสิทธิภาพของ CBAM ในการป้องกันการรั่วไหลของคาร์บอนหลังจากการยกเลิกการจัดสรรฟรี รวมถึงความสามารถในการทำงานร่วมกันของกลไก BCA ที่กำลังเกิดขึ้น

หมวดหมู่การตอบสนองของประเทศต่างๆ

รายงานได้จำแนกการตอบสนองในระดับเริ่มต้นของประเทศต่างๆ ออกเป็น

• การดำเนินการเชิงรุก (Proactive implementation)
• การเร่งรัดกฎระเบียบ (Regulatory acceleration)
• การตอบสนองทางการทูต (Diplomatic response)
• การสำรวจนโยบาย (Policy exploration)
• การพัฒนา BCAs และมาตรการที่คล้ายคลึงกันที่เกิดขึ้นใหม่ (Development of emerging BCAs and similar measures)

โดยรวมแล้ว ระดับความพร้อมของแต่ละประเทศอาจแตกต่างกันไป แต่ประเทศส่วนใหญ่กำลังตอบสนองผ่านการออกแบบ ETS ภายในประเทศ การปรับปรุงข้อมูล และกลยุทธ์การกู้คืนต้นทุนคาร์บอน

แนวทางในอนาคตของ CBAM

แนวทางในอนาคตของ CBAM จะถูกกำหนดโดยปัจจัยสำคัญสามประการ ได้แก่

• การรับรู้ถึงราคาคาร์บอนที่จ่ายในต่างประเทศ
• ประสิทธิภาพของ CBAM ในการป้องกันการรั่วไหลของคาร์บอนหลังจากการทยอยยกเลิกการจัดสรรโควตาฟรี
• ความสามารถในการทำงานร่วมกันระหว่างกลไกการปรับคาร์บอนที่ชายแดน (BCAs) ที่เกิดขึ้นใหม่
• ภูมิทัศน์ของ BCAs กำลังกลายเป็นแบบ "หลายขั้ว" มากขึ้น

การรั่วไหลของคาร์บอน

“ลิม” อธิบายต่อว่า จากมุมมองของรายงาน CBAM ควรส่งเสริมการแข่งขันที่เป็นธรรม ปกป้องอุตสาหกรรมจากการรั่วไหลของคาร์บอน แทนที่จะสร้างสภาพแวดล้อมที่ผู้ชนะทางการค้าคือผู้ที่มีนโยบายสภาพภูมิอากาศที่อ่อนแอที่สุด CBAM ควรกระตุ้นการพัฒนาคาร์บอนต่ำโดยไม่สร้างความเสียหายอย่างไม่สมส่วนต่อเศรษฐกิจของประเทศคู่ค้าของสหภาพยุโรป

รายงานสนับสนุนแนวทางแก้ไขที่ไม่เพียงแต่เข้มแข็งด้านสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่ยังใช้งานได้จริงในทางบริหาร รวมถึงระเบียบวิธีการที่โปร่งใสสำหรับการเทียบเท่า และบทบาทที่เป็นไปได้สำหรับกลไกตามมาตรา 6 ในระยะยาว CBAM สามารถทำหน้าที่เป็นตัวเร่งให้เกิดความร่วมมือระหว่างประเทศและความสอดคล้อง ส่งเสริมการจัดตำแหน่งที่มากขึ้นระหว่างระบบการกำหนดราคาคาร์บอน

ยกเลิกการจัดสรรโควตาฟรี

เมื่อ CBAM เคลื่อนเข้าสู่การบังคับใช้เต็มรูปแบบในปี 2026 อิทธิพลและผลกระทบของ CBAM ขึ้นอยู่กับการรับรู้ถึงราคาคาร์บอนที่จ่ายในต่างประเทศ ประสิทธิภาพของ CBAM ในการป้องกันการรั่วไหลหลังจากการทยอยยกเลิกการจัดสรรโควตาฟรี และความสามารถในการทำงานร่วมกันระหว่าง BCAs ที่เกิดขึ้นใหม่

การทยอยยกเลิกการจัดสรรโควตาฟรีให้กับภาคอุตสาหกรรมของสหภาพยุโรปจะเริ่มขึ้นในปีหน้าและใช้เวลา 10 ปี CBAM จะกลายเป็นเครื่องมือหลักในการลดความเสี่ยงจากการรั่วไหลของคาร์บอน และภายในปี 2034 CBAM จะเข้ามาแทนที่การจัดสรรโควตาฟรีในภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับ CBAM ทั้งหมด ภาคส่วนที่ได้รับผลกระทบน้อยกว่าก็จะหยุดรับโควตาฟรีภายในปี 2030

เส้นทางผลิตภัณฑ์เปลี่ยนทิศ

อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญประการหนึ่งในการถกเถียงนโยบายสภาพภูมิอากาศของสหภาพยุโรปยังคงอยู่ที่ว่า CBAM เพียงพอหรือไม่ที่จะสร้างสนามแข่งขันที่เท่าเทียมและเป็นธรรม อุตสาหกรรมของสหภาพยุโรปยังคงกังวลเกี่ยวกับความเสี่ยงในการหลีกเลี่ยง เช่น การเปลี่ยนเส้นทางผลิตภัณฑ์ หรือการแปรรูปเป็นสินค้าปลายน้ำ ซึ่งจะเป็นบททดสอบว่าความทะเยอทะยานด้านสภาพภูมิอากาศของสหภาพยุโรปสามารถอยู่ร่วมกับความยืดหยุ่นของภาคอุตสาหกรรมได้หรือไม่

ความแตกแยกและไม่ประสานงาน

“ลิม” รายงานต่อว่า หากหน่วยงานกำกับดูแลอื่นๆ พัฒนา BCAs ของตนเองโดยไม่มีกรอบการทำงานร่วมกันหรือกลไกการรับรองซึ่งกันและกัน นโยบายระดับโลกอาจกลายเป็น "แตกแยกและไม่ประสานงาน" มากขึ้น การแพร่กระจายของเครื่องมือ CBAM อาจนำไปสู่การแตกแยกของกฎระเบียบ ภาระการปฏิบัติตามสองเท่า และความขัดแย้งทางการค้า

คำถามเกี่ยวกับความสอดคล้องของระเบียบวิธี มาตรฐานการตรวจสอบ และความเข้ากันได้ จะเป็นหัวใจสำคัญของการหารือเรื่องความสามารถในการทำงานร่วมกันในอนาคต เวทีพหุภาคีจะมีความสำคัญมากขึ้นสำหรับการเจรจาและการระงับข้อพิพาท ความร่วมมือแบบทวิภาคีและภูมิภาค เช่น โครงการริเริ่มล่าสุดระหว่าง EU-UK ในการเชื่อมโยง ETS เพื่อลดต้นทุนการปฏิบัติตามและเปิดโอกาสให้ได้รับการยกเว้นซึ่งกันและกันจาก CBAM ของแต่ละฝ่าย ก็เป็นสิ่งที่ต้องจับตาดูอย่างใกล้ชิด

สำหรับรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับรายงานนี้ สามารถดูได้จากลิงค์นี้