ความสำคัญของ ‘ชาวชายแดน’ ต่อเศรษฐกิจการค้า การเงิน ‘ไทย-เมียนมา’

เศรษฐกิจการค้า และการเงิน : CLMVT Economic Update ความสำคัญของ ชาวชายแดน: Lady and border-man ต่อเศรษฐกิจไทย-เมียนมา

พื้นที่ชายแดนเป็นสถานที่ที่มีปฏิสัมพันธ์อย่างเข้มข้น ระหว่างประเทศในระดับรัฐและธุรกิจระหว่างภูมิภาค ความตึงเครียดทางการเมือง ความขัดแย้งของชาติพันธุ์กับทางการ กิจกรรมและธุรกรรมที่ผิดกฎหมาย และการหลั่งไหลของคน สัตว์ สินค้าส่งผลกระทบอย่างมาก ต่อกระแสการค้าของไทยและเมียนมาตลอดระยะเวลาเกือบ 80 ปีที่ผ่านมา

การมีความแตกต่างทั้งกฎเกณฑ์และอำนาจรัฐของเมียนมาในสถานการณ์ที่มีของทั้งสองประเทศ ประกอบกับการมีอำนาจจำกัด การบังคับใช้กฎหมาย กฎเกณฑ์ และกฎระเบียบที่อ่อนแอ ระบบเศรษฐกิจที่มีความเปลี่ยนแปลงไปมา และมีความไม่เป็นทางการ จึงทำให้เศรษฐกิจชายแดนมีความเกี่ยวข้องกันแบบผสมผสาน ของความหลากหลายฝ่ายในพื้นที่ชายแดนภาคเหนือของไทย-เมียนมา อย่างไม่สามารถแยกออกจากกันได้

หากเราพิจารณาถึงตัวเลขของการค้าชายแดนของทั้งสองด่านใหญ่ของไทยอย่างแม่สอด และแม่สาย ในช่วงปิดด่านชายแดน นับตั้งแต่ช่วงโควิดไม่ได้ทำให้ปริมาณความต้องการสินค้าไทยลดลงแม้แต่น้อย

ตรงกันข้ามกลับทำให้การมีความต้องการสินค้าไทยเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะตอนในของเมียนมา ไม่ว่าจะเป็นสินค้าที่เป็นตลาดดั่งเดิม หรือสินค้าทุนต่าง ๆ ที่เมียนมานำเข้า การขาดแคลนอุตสาหกรรมที่ตอบสนองในการผลิตสินค้าอุปโภคบริโภค จึงสะท้อนให้เห็นภาพมาอย่างยาวนานผ่านประเภทสินค้า และมูลค่าการค้าชายแดนของไทย-เมียนมา

แต่สิ่งที่เป็นข้อจำกัดของการนำเข้าที่แท้จริงแล้วคือ เรื่องของกฎระเบียบ เอกสารที่มีผลค่อนข้างมาก และการเงินการค้าชายแดน สิ่งเหล่านี้ส่งผลกระทบต่อการเติบโตของการค้าชายแดนอย่างมีนัยสำคัญในเกือบทุกหัวเมือง และเป็นมาอย่างยาวนาน

ความสำคัญของพื้นที่ชายแดน (borderland) หมายถึง เขตพื้นที่ที่มีปฏิสัมพันธ์ของผู้ค้า ตัวแทนการค้า และนายหน้าชายแดน (Traders, brokers, and borderland brokerage) ว่าเป็นแต้มต่อหรือเอกสิทธิเฉพาะตัวของผู้ที่อยู่ในพื้นที่ชายแดน ที่ทำหน้าที่เป็นตัวกลางที่จะขจัดอุปสรรคการค้าที่เกิดขึ้นจากความต่างของระบบเศรษฐกิจ บทบาท และผลกระทบจากพลวัตรการปรับตัว

เริ่มจากการเป็นชาวชายแดน (border people) ที่มีจุดแข็ง การมีบทบาทในฐานะของคนกลาง ที่สามารถแก้ไขปัญหากรณีการค้าชายแดน อุปสรรคที่เกิดขึ้น ตลอดจนการปรับตัวให้เข้ากับการมีความได้เปรียบด้านภูมิศาสตร์ที่เชื่อมโยง ปัญหา อุปสรรค และการจัดการภายใต้บริบทของเหตุการณ์มาตลอดช่วงของการมีความสัมพันธ์การค้าระหว่างไทยและเมียนมามาอย่างยาวนาน

ทำความรู้จักชาวชายแดน

อาจหมายความกว้าง ๆ ถึง ผู้ประกอบการค้า และหรือตัวแทนทางการเงินชายแดน ที่อำนวยความสะดวกโดยใช้ความได้เปรียบของเครือข่าย (Network Advantages) คือ ส่วนที่สำคัญที่สุด

ผู้ที่เป็นตัวแทนการค้า หรือ ผู้ประกอบการชายแดน อาศัยประสบการณ์ที่บ่มเพาะองค์ความรู้ในบริบทชายแดนมาอย่างยาวนานจากรุ่นสู่รุ่น รวมถึงการมีบทบาทที่จะประสานการทำงานกับหน่วยงานที่มีส่วนเกี่ยวข้องในระบบการค้า การเงิน และหน่วยงานของราชการ หน่วยงานปกครองทั้งรัฐและเอกชนทั้งในประเทศไทยและประเทศเมียนมา ทำให้ชาวชายแดนมีรูปแบบความชำนาญ ภายใต้สภาพแวดล้อมของระบบนิเวศของการค้าชายแดน ได้อย่างคล่องตัว

ระบบเศรษฐกิจของชายแดนไทย-เมียนมา มีลักษณะเป็นตลาดแข่งขันที่ไม่สมบูรณ์ และมีอำนาจทางการตลาด(market power) ยากที่จะมีผู้เข้ามาใหม่ในตลาดการค้าชายแดนได้ เนื่องจากเครือข่ายการค้า การเงินที่มีระบบที่เหนียวแน่นมาอย่างยาวนาน

ถึงแม้ว่าในปัจจุบัน จะเป็นยุคข้อมูลข่าวสาร และมีเครื่องมือการสื่อสารที่รวดเร็ว ทำให้ผู้ประกอบการรายใหญ่ในประเทศเมียนมาที่มีศักยภาพ สามารถเดินทางเข้ามาติดต่อกับโรงงานผู้ผลิดในประเทศไทยและประเทศอื่น ๆ ได้โดยตรง แต่ผู้ประกอบการรายกลางและรายเล็กยังมีความจำเป็นในการพึ่งพา ชาวชายแดน เช่นเดิม

ทั้งนี้ เนื่องจากปริมาณการสั่งซื้อ และการขนส่งผ่านขายแดน สู่เมืองชั้นในของเมียนมา บริบทของการค้าชายแดนไทย - เมียนมา ยังมีความได้เปรียบทั้งในเรื่องปริมาณการสั่งซื้อและเวลาในการขนส่ง ทำผู้ประกอบการเมียนมารายกลางและรายเล็ก สามารถดำเนินกิจกรรมทางการค้าต่อไปได้ โดยอาศัยและการพึ่งพาในประสบการณ์และองค์ความรู้ร่วมกันของตัวแทน ชาวชายแดน ทั้งในไทยและเมียนมา ที่ปรับเปลี่ยนไปตามบริบทภายนอกที่ขับเคลื่อนไป

พ่อค้าชายแดนระหว่างไทย-เมียนมา

การทบทวนงานศึกษาของการค้าชายแดนและการชำระเงินระหว่างไทย-เมียนมา พบว่า ปัจจัยสำคัญก่อนที่จะเกิดความร่วมมือระหว่างสองฝ่าย คือ การแบ่งปันและทำความเข้าใจผลประโยชน์ที่แต่ละฝ่ายจะได้รับ เป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้ระบบของทั้งการค้าและการเงินข้ามชายแดนประสบความสำเร็จ แม้ว่าแต่ละฝ่ายอาจตั้งเป้าหมายผลตอบแทนที่แตกต่างกันก็ตาม

การมีความสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างรุ่นสู่รุ่น ส่งผลให้เกิดการพัฒนาความสัมพันธ์ เห็นได้ชัดในกรณีที่ชายแดนไทยและประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งจากรุ่นสู่รุ่นทำให้ความไว้วางใจ และทุนทางสังคมเติบโตขึ้น ส่งผลให้ความสัมพันธ์ข้ามพรมแดนจนกลายเป็นพันธมิตรทางธุรกิจ (ฺBusiness Alliance)

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อเป็นการค้าข้ามแดนที่แตกต่างกันในระบบการเมืองและการปกครอง หรือกรณีผู้ประกอบการไม่เชื่อในระบบการเงิน หรือการชำระเงินระหว่างประเทศ จึงจำเป็นต้องอาศัยความไว้วางใจจากบุคคลในพื้นที่ และมีการพัฒนาเป็นทุนทางสังคมของชายแดน (Borderland Social Capital) จนนำมาสู่ชายแดนระหว่างกันฉันพี่น้อง ( border of brothers)

พัฒนาการของชาวชายแดน

การค้าชายแดนของไทยและเมียนมาที่กินระยะเวลามายาวนานกว่า 100 ปี ย่อมหมายถึง สายสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างกัน ที่เริ่มจากรุ่นสู่รุ่นมามากกว่าสองหรือสามเจนเนอเรชั่น จนกลายมาเป็นคู่ค้าที่เชื่อมโยงของอาชีพหรือธุรกิจ และหรือความรู้จักมักคุ้นกันส่วนตัว

ความผูกพันในลักษณะนี้เอง ที่ทำให้ความเชื่อถือส่วนบุคคลช่วยลดความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจากการค้าชายแดนของทั้งสองประเทศข้ามแดน ทั้งส่งสินค้าระหว่างกัน และมีเครดิตการค้า หรือการชำระเงินจนทำให้นวัตกรรมที่เรียกว่า การชำระเงินทางบัญชีทั้งเครดิตการค้า การหักล้างบัญชี

จากความสัมพันธ์ส่วนตัว ทำให้เกิดต้นทุนในการทำธุรกรรมที่ถูกลง (Bureautatic Rountines) เป็นที่มาของการเกิดระบบของการโอนเงิน หรือการชำระเงินแบบนอกระบบ (Informal Transfer Payment System) หรือที่เรียกกันว่า โพยก๊วน อันถือเป็นพื้นฐานทางวัฒนธรรม มีอิทธิพลต่อสภาพแวดล้อมทางธุรกิจและการค้าชายแดนของไทย-เมียนมาจากอดีตมาจนถึงปัจจุบัน

ทั้งนี้ เห็นได้จากผู้ประกอบการค้าชายแดนในตลาดชายแดนฝั่งไทยด้านตัวเมืองแม่สายนั้น จะทำทั้งการค้าทั้งปลีกและส่งทั้งสองฝั่งของไทย-เมียนมา ประกอบกับความวุ่นวายทางการเมืองภายในประเทศเมียนมา ส่งผลทำให้ค่าเงินบาทมีความแข็งแกร่งมากขี้นเมื่อเปรียบเทียบกับค่าเงินจาต ส่งผลทำให้ เงินบาท เป็นสกุลเงินหนึ่งที่นักธุรกิจเมียนมาต้องการเก็บไว้ เพื่อป้องกันความเสี่ยงจากความผันผวนของค่าเงินจาต นอกเหนือจากเงินสกุลดอลลาร์

ฉะนั้น จึงส่งผลทำให้นักธุรกิจเมียนมาเข้ามาเปิดบัญชีธนาคารในประเทศไทยมากขึ้น โดยอาศัยพ่อค้าชายแดน ในการรับรองข้อมูลยืนยันตัวตนต่าง ๆ ในการเปิดบัญชี เพื่อให้การดำเนินธุรกิจสามารถดำเนินต่อไปได้ และลดทอนอุปสรรคในเรื่องการชำระเงินผ่าน Application ของธนาคารต่างที่มีการพิสูจน์ตัวตนอย่างเช่นปัจจุบัน

คงไม่แปลกนักที่จะเรียกว่า นอกจากเงินบาทที่ถูกขนานนามว่า เงินชายแดนด้วยแล้ว ยังมีภาษาไทยเป็นสื่อกลางของการค้าไปด้วย เพราะนอกจากจะอยู่ใกล้กันแล้วฉันท์พี่น้องแล้ว มีเด็กนักเรียนจากเมียนมา จากฝั่งอำเภอท่าขี้เหล็กข้ามมาเรียนฝั่งไทย แล้วเดินทางกลับฝั่งเมียนมาภายหลังจากเลิกเรียนในตอนเย็น โดยเฉพาะในเมืองชายแดน

ความเชื่อมโยงของระบบการศึกษา และความสัมพันธ์ข้ามแดนเฉพาะการค้า-เครือข่ายข้ามแดนเอง ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะการค้า การเงินชายแดนไทย-เมียนมา เป็นรูปแบบของการค้าแบบไม่เป็นทางการมาอย่างยาวนานแล้วนั่นเอง โดยเฉพาะพ่อค้าชาวเมียนมาที่ริมฝั่งแม่น้ำเมย ที่แบ่งเขตแดนไทย-เมียนมาด้านอำเภอแม่สอด กับเมืองเมียวดี และ แม่น้ำสายที่แบ่งอำเภอแม่สาย-จังหวัดท่าขี้เหล็ก รัฐฉาน

การเคลื่อนย้ายสินค้าข้ามพรมแดน กลายมาเป็นวิถีที่ไม่เป็นทางการ และอำนวยความสะดวกในการค้าชายแดน อันแสดงให้เห็นว่า การจัดระเบียบชายแดนไม่ได้ถูกควบคุมโดยหน่วยงานของรัฐทั้งหมด แต่พื้นที่ที่ไม่มีกฎหมายของรัฐเข้าถึง เป็นพื้นที่ส่วนใหญ่ที่มีการควบคุมของจากกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่ การค้าชายแดนที่ต้องใช้การขนส่งสินค้าผ่านแดน ทำให้การใช้ประโยชน์ทั้งจากการขนส่งสินค้าผ่านกลุ่มผู้มีอำนาจที่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์หรือชนกลุ่มน้อยในพื้นที่ ที่จะอำนวยความสะดวกในการเชื่อมต่อของการขนส่งและส่งมอบสินค้าในรูปแบบปกติ แต่ทำให้จำต้องเสียค่าใช้จ่าย

ดังนั้นจึงเป็นเหตุผลว่าทำให้ต้องมี การค้านอกระบบ เพราะค่าใช้จ่ายในการขนส่งเพื่อให้ผ่านเมียนมาไปได้นั้น มาจากการต้องเสียค่าใช้จ่ายสูง และการมีต้นทุนค่าใช้จ่ายที่สูงอยู่แล้ว จึงต้องเลี่ยงภาษีหรือกฎหมาย ยิ่งมีปัจจัยความไม่สงบ การขนส่งสินค้าจากประเทศต้นทางแม้ทำธุรกรรมถูกกฎหมาย และกฎระเบียบ แต่เมื่อข้ามไปเมียนมาแล้วก็ต้องเสียค่าดำเนินการต่าง ๆ อันเป็นส่วนหนึ่งของการค้านอกระบบและผิดกฎหมายเมียนมาที่มีอยู่ ยังยุ่งเหยิง และพัลวัน ตามแนวชายแดน จนเกิดความโกลาหลอลม่านจนถึงปัจจุบัน

คงต้องติดตามในตอนต่อไปว่า ระบบนิเวศขายแดนไทย-ประเทศเพื่อนบ้านรอบ ๆ จะเป็นอย่างไร

บทความโดย รศ.ดร. นิสิต พันธมิตร ผู้อำนวยการศูนย์อาเซียนศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

อ่านข่าวเพิ่มเติม

• 'นายกฯ’ ทัวร์นกขมิ้นวันนี้ ลงพื้นที่กาญจนบุรี ติดตามพื้นที่น้ำท่วมขังซ้ำซาก-ตรวจเยี่ยมการค้าชายแดน
• 'ภูมิธรรม' รับเมียนมาเดือดกระทบการค้าชายแดนแม่สอด สั่งจับตาใกล้ชิด!
• ชี้ ‘เมียวดี’ แตก ทำรัฐบาลเมียนมา เสีย ‘ช่องทางการค้า’ สำคัญ

ติดตามเราได้ที่

• เว็บไซต์: https://www.thebangkokinsight.com/
• Facebook: https://www.facebook.com/TheBangkokInsight
• X (Twitter) : https://twitter.com/BangkokInsight
• Instagram: https://www.instagram.com/thebangkokinsight/
• Youtube: https://www.youtube.com/channel/UCYmFfMznVRzgh5ntwCz2Yxg