‘ก้าวไกล’เป็นพรรคที่ 112 ที่ถูกยุบ! DATA ยุบพรรค 27 ปี ศาลรัฐธรรมนูญ

‘พรรคก้าวไกล’ เป็นพรรคที่ 112 ที่ถูกยุบ นับตั้งแต่จัดตั้งศาลรัฐธรรมนูญ

ศาลรัฐธรรมนูญได้รับการจัดตั้งขึ้นเมื่อปี 2540 ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 – ในระยะเวลา 27 ปีที่ผ่านมา ภารกิจหนึ่งที่ศาลรัฐธรรมนูญทำมาโดยตลอด ก็คือการวินิจฉัยยุบพรรคการเมืองต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นพรรคที่หมดสภาพไปด้วยตัวเองอยู่แล้ว หรือเป็นการยุบพรรคในเชิง ‘ธุรการ’ หรือการยุบพรรคที่ยังคงดำเนินการอยู่โดยไม่สมัครใจ

ก่อนหน้านี้ มีพรรคการเมืองที่ถูกยุบโดยศาลรัฐธรรมนูญไปแล้ว 111 พรรค – ภายหลังจากศาลรัฐธรรมนูญอ่านคำวินิจฉัยวันที่ 7 สิงหาคม ‘พรรคก้าวไกล’ จึงกลายเป็นพรรคที่ 112 ที่ถูกยุบ

The MATTER ชวนดูสถิติการยุบพรรค 27 ปี นับตั้งแต่จัดตั้งศาลรัฐธรรมนูญ พร้อมพูดคุยกับ เข็มทอง ต้นสกุลรุ่งเรือง ผู้ช่วยศาสตราจารย์จากคณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ถึงการยุบพรรคของศาลรัฐธรรมนูญ

อัปเดตข้อมูลล่าสุดวันที่ 7 สิงหาคม 2567 เวลา 16.10 น.

การยุบพรรค ‘ทางธุรการ’ vs. การยุบพรรคที่ยัง ‘แอ็กทีฟ’ อยู่ โดยไม่สมัครใจ

นับตั้งแต่ปี 2540 มีพรรคการเมืองที่ถูกยุบแล้ว ตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษา รวม 111 พรรค แบ่งเป็น

81 พรรค ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2540 4 พรรค ตามรัฐธรรมนูญ (ฉบับชั่วคราว) พ.ศ. 2549 18 พรรค ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2550 4 พรรค ตามรัฐธรรมนูญ (ฉบับชั่วคราว) พ.ศ. 2557 และ 4 พรรค ตามรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560

เข็มทองชี้ว่า ทั้งหมด พอจะแบ่งการยุบพรรคได้เป็น 2 แบบ หนึ่ง การยุบพรรค ‘ทางธุรการ’ ซึ่งหมายถึงการยุบพรรคที่หมดสภาพหรือไม่เคลื่อนไหวไปก่อนแล้ว ซึ่งถือเป็นเรื่องปกติ และ สอง การยุบพรรคที่ยัง ‘แอ็กทีฟ’ อยู่ หรือยังอยากทำงาน แต่ถูกบังคับให้ยุติการดำเนินการโดยไม่สมัครใจ อย่างหลังจะเป็นที่สนใจของนักวิชาการด้านกฎหมายรัฐธรรมนูญมากกว่า

การยุบพรรค ‘ทางธุรการ’ สะท้อนให้เห็นได้ในกรณีของพรรคการเมืองจำนวนมากที่ถูกยุบตามรัฐธรรมนูญ ฉบับ พ.ศ. 2540 และ พ.ศ. 2550 ซึ่งมีตัวอย่างสาเหตุของการถูกยุบยอดฮิต เช่น

สมาชิก/สาขา พรรค ไม่ครบ ตามมาตรา 29 พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ (พ.ร.ป.) ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2541 เช่น พรรคประชาชาติไทย สันติภาพไทย และรวมพลังไทย รายงานการดำเนินกิจการในรอบปีปฏิทินที่ผ่านมาไม่ถูกต้อง ตามมาตรา 35 พ.ร.ป. ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2541 และ มาตรา 42 วรรคสอง พ.ร.ป. ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2550 เช่น พรรคชีวิตที่ดีกว่า พลังแผ่นดินไท และบำรุงเมือง รายงานการใช้จ่ายเงินสนับสนุนไม่ถูกต้อง ตามมาตรา 62 พ.ร.ป. ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2541 เช่น พรรคชาติประชาธิปไตย พลังธรรม และธรรมชาติไทย การประชุมใหญ่ไม่เป็นไปตามข้อบังคับพรรค ตามมาตรา 26 พ.ร.ป .ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2541 เช่น พรรคแรงงานไทย รู้แจ้งเห็นจริง และไทยช่วยไทย ที่ประชุมใหญ่พรรคมีมติยุบ ตามมาตรา 65 วรรคหนึ่ง (1) มาตรา 26 พ.ร.ป. ว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2541 เช่น พรรคสร้างสรรค์ไทย เสรีไท และรักษ์ถิ่นไทย

ส่วนในกรณีของการยุบพรรคโดยไม่สมัครใจ เข็มทองชี้ว่า พรรคไทยรักไทยคือจุดเริ่มต้น “เป็นเคสแรกเลย ตั้งแต่ปี 2540 ที่เป็นการยุบพรรคตามนิยามนี้เลย จะเห็นว่ามันต้องมีข้อหากระทำการเป็นการล้มล้างระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข กระทำการให้ได้มาซึ่งอำนาจในการปกครองประเทศ โดยไม่เป็นไปตามวิถีทางรัฐธรรมนูญ”

อย่างไรก็ดี กรณีอย่างพรรคไทยรักไทย รวมถึงพลังประชาชน ก็ยังเกี่ยวเนื่องมาจากการทำผิดกติกาการเลือกตั้ง เช่น พรรคไทยรักไทยที่ถูกวินิจฉัยในเรื่องการจ้างพรรคเล็กให้ลงแข่งขันในการเลือกตั้งปี 2549 หรือพรรคพลังประชาชน ที่มาจากการที่ ยงยุทธ ติยะไพรัช กรรมการบริหารพรรคขณะนั้น ถูกวินิจฉัยว่าทุจริตเลือกตั้ง สส. เชียงราย

“แต่พอมาถึงหลังปี 2560 ก็จะเห็นว่า การยุบพรรคมีลักษณะเป็นการยุบเพื่อลงโทษอะไรบางอย่าง คือมันไม่ใช่เรื่องของการพิทักษ์การเลือกตั้งแล้ว แต่เป็นเรื่องของการพิทักษ์อุดมการณ์ประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข” ตัวอย่างในกรณีนี้ก็คือ พรรคไทยรักษาชาติ และพรรคก้าวไกล

เข็มทอง ต้นสกุลรุ่งเรือง ผู้ช่วยศาสตราจารย์ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

มาตรฐานสากลของการยุบพรรค

“คำถามว่า ศาลรัฐธรรมนูญควรจะเป็นคนพิจารณา [ในการยุบพรรค] ไหม คำตอบคือ ใช่ ตามหลักสากล คุณต้องยุบด้วยศาลรัฐธรรมนูญ”

อย่างไรก็ดี เข็มทองชวนตั้งคำถามต่อมาว่า ที่ผ่านมา ศาลรัฐธรรมนูญไทยได้ปฏิบัติตามมาตรฐานสากลด้วยหรือเปล่า

‘มาตรฐานสากล’ ที่ว่านี้คืออะไร? เข็มทองยกตัวอย่างมาตรฐานของคณะกรรมการเวนิส (Venice Commission) หรือคณะกรรมาธิการแห่งสหภาพยุโรปเพื่อประชาธิปไตยโดยกฎหมาย (European Commission for Democracy through Law) ซึ่งเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ให้คำปรึกษากับสภายุโรป (Council of Europe)

เมื่อเดือนธันวาคม ปี 1999 คณะกรรมการเวนิสได้ออก แนวปฏิบัติว่าด้วยการสั่งห้ามและยุบพรรคการเมืองและวิธีการที่ใกล้เคียง (Guidelines on Prohibition and Dissolution of Political Parties and Analogous Measures) เป็นหลักการ 7 ข้อ ซึ่งเข็มทองได้ยกบางประการที่สำคัญๆ คือ

“ข้อที่หนึ่ง มันยังต้องเคารพสิทธิมนุษยชนอยู่นะ” เขาระบุ “ข้อที่สอง ต้องใช้ได้เฉพาะกรณีที่พรรคการเมืองสนับสนุนความรุนแรงในการล้มล้างระบอบการปกครอง เช่น ก่อการร้าย การสู้รบด้วยอาวุธ องค์กรลับ การรณรงค์ให้เปลี่ยนแปลงรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายโดยสันติไม่ถือว่าเป็นการกระทำในข้อนี้

“ข้อต่อไปก็คือ พรรคการเมืองต้องไม่ควรรับผิดในการกระทำของสมาชิกเพียงคนใดคนหนึ่ง ก็คือพูดง่ายๆ มันต้องเป็นการกระทำของพรรคนะ พรรคต้องมีการรับรอง สนับสนุน มีการออกตัวว่าเป็น ทำในนามของพรรคต่างๆ [ถึงจะยุบพรรคได้]” เข็มทองอธิบาย

“และผู้ที่จะยุบได้จะต้องเป็นองค์กรตุลาการ ซึ่งคดีจะต้องอยู่บนพื้นฐานของพยานหลักฐานที่น่าเชื่อถือเพียงพอ จะต้องผ่านกระบวนการที่เคารพหลักประกันสิทธิ ความโปร่งใส และการพิจารณาคดีที่เป็นธรรม

“ตามสากล ใช่ครับ ศาลรัฐธรรมนูญควรจะเป็นคนดูแลเรื่องนี้ อยู่ในเขตอำนาจศาลรัฐธรรมนูญ แต่คำถามคือ ศาลรัฐธรรมนูญเราทำได้ตามมาตรฐานสากลหรือเปล่า และทำถึงหรือเปล่า” เข็มทองตั้งคำถามทิ้งท้าย
Graphic Designer: Sutanya Phattanasitubon
Editor: Thanyawat Ippoodom