เปิดประวัติศาสตร์ “ศิลปินผู้หญิง” อีกหนึ่งผู้สร้างคนสำคัญในอุตสาหกรรมมังงะ

ท่ามกลางความนิยมที่ตีพิมพ์ในรูปแบบกระดาษ อีบุ๊ก หรือถูกดัดแปลงให้มีชีวิตในรูปแบบของแอนิเมชัน ไปจนถึงภาพยนตร์ไลฟ์แอ็กชั่นที่ไม่เคยแผ่วลง ทั้งยังถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น เราขอพาไปรู้จักกับอีกหนึ่งแง่มุมของอุตสาหกรรม “มังงะ” ที่ทำเงินมหาศาลให้กับญี่ปุ่น ไปพร้อมกับการเผยแพร่วัฒนธรรมหรือสร้างซอฟต์พาวเวอร์ได้ในทุก ๆ การจรดปากกาวาดเส้นและทุก ๆ เฟรมที่เคลื่อนไหวอยู่บนหน้าจอ โดยเฉพาะตัว “ศิลปิน” ผู้รังสรรค์ผลงานที่ใครหลายคนมักมีภาพจำว่าเป็นวงการที่มี “ผู้ชาย” เป็นประชากรส่วนใหญ่ แต่อีกมุมของวงการมังงะ “ศิลปินผู้หญิง” ก็เป็นหนึ่งในฟันเฟืองสำคัญที่ขับเคลื่อนทั้งด้านเศรษฐกิจและวัฒนธรรรมได้ไม่แพ้กัน

77% ของนักเขียนมังงะ “เป็นผู้หญิง”
ตัวเลขนี้อาจสร้างความประหลาดใจให้ใครต่อใคร แต่จากการสำรวจของเว็บไซต์ Datosjam ชุมชนของเหล่าคนรักมังงะและแอนิเมะเมื่อปี 2021 ผ่านการตอบแบบสอบถามของศิลปินมังงะที่ทำงานในสำนักพิมพ์ต่าง ๆ ของญี่ปุ่น บวกกับศิลปินมังงะบนแพลตฟอร์ม Twitter ที่ทางเว็บไซต์ได้มีการติดต่อเพื่อทำแบบสำรวจ รวมจำนวนทั้งสิ้น 723 คน พบว่า 77% ของศิลปินผู้ตอบแบบสอบถามระบุว่า ตัวเองเป็นผู้หญิง ซึ่งแม้ว่ากลุ่มตัวอย่างจากการสำรวจดังกล่าวจะไม่สามารถอธิบายถึงจำนวนทั้งหมดของศิลปินในวงการมังงะได้ แต่เมื่อเทียบอัตราส่วนกับจำนวนแล้ว หมายความว่ามีนักเขียนผู้หญิงที่โลดแล่นอยู่ในวงการมังงะไม่ต่ำกว่า 500 คนในญี่ปุ่น

ในการศึกษาเรื่อง “In the Name of the Moon: Female Mangaka and the Manga Industry” ของมหาวิทยาลัยเทนเนสซี ในสหรัฐอเมริกา ได้กล่าวถึงประวัติศาสตร์ของศิลปินผู้หญิงในวงการมังงะว่า “แม้ว่ามังงะจะเป็นสื่อที่แพร่หลายและมีการอ่านอย่างกว้างขวางในทุกเพศ ทุกวัย แต่วงการนี้ยังคงขับเคลื่อนด้วยผู้ชายเป็นหลัก ทำให้แม้ว่าจะเป็นเรื่องราวที่เกี่ยวกับผู้หญิง ก็ยังคงเป็นเรื่องราวที่เขียนผ่านมุมมองและปลายปากกาของศิลปินผู้ชาย จนกระทั่งหลังจากการเกิดวิกฤตฟองสบู่ที่กระทบทั้งเศรษฐกิจและวัฒนธรรมในญี่ปุ่นจนถึงปัจจุบัน วงการมังงะที่มีผู้ชายเป็นกลุ่มคนส่วนมากถึงได้เริ่มมีแนวโน้มจะมีผู้หญิงเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และทำให้เราได้เห็นผลงานของศิลปินผู้หญิงที่ค่อย ๆ สร้างอิทธิพลในวงการทีละนิด

คุนิโกะ ซึริตะ / drawnandquarterly.com

“คุนิโกะ ซึริตะ” ผู้หญิงคนแรกในโลกมังงะกับผลงานที่แหกขนบ
ในอดีตที่ผู้หญิงคือคนส่วนน้อยในโลกของเหล่านักวาดการ์ตูน “คุนิโกะ ซึริตะ” (Kuniko Tsurita) นับเป็นคนแรกที่ได้ให้สัญญาณการมาถึงของนักเขียนผู้หญิง ในราวปี 1964 ผลงานของเธอได้ถูกตีพิมพ์บนนิตยสาร Garo ซึ่งเป็นนิตยสารแนวทางเลือกที่เปิดโอกาสให้เหล่านักวาดเขียนมือสมัครเล่นได้แสดงผลงาน ซึ่งต่อมา Garo ก็ได้กลายเป็นบ้านอีกหลังของเธอนับตั้งแต่นั้นจนถึงปี 1985 ที่เธอได้จากโลกนี้ไป และมีเพียงเธอเพียงคนเดียวที่เป็นศิลปินผู้หญิงในนิตยสารเล่มนี้

ผลงานเขียนของคุนิโกะ มีความโดดเด่นด้านเนื้อหาที่ค่อนข้างแหกขนบจากการ์ตูนโชโจ (การ์ตูนสำหรับเด็กผู้หญิง) ทั่วไป ที่มักพูดถึงเรื่องราวความรักของผู้หญิงกับผู้ชาย ในขณะที่งานของเธอ มักพูดถึงบทบาทผู้หญิงในสังคมปิตาธิปไตยในญี่ปุ่น อัตลักษณ์ทางเพศ บุคคลข้ามเพศ และผู้ที่ไม่ระบุเพศของตัวเอง ซึ่งเมื่อเทียบกับช่วงเวลานั้นแล้ว แนวคิดในผลงานของเธอ ถือเป็นเรื่องที่ล้ำสมัยและโดดเด่นอยู่พอสมควร

Shoot! / shoot.fandom.com

นักเขียนผู้หญิงหลายคนเลือกปิดบังเพศสภาพของตัวเอง
ในประวัติศาสตร์ของวงการนักเขียนมังงะ มีนักเขียนผู้หญิงหลายคนที่เลือกใช้ชื่อหรือนามปากกาที่เป็นชื่อผู้ชาย หรือไม่ก็เป็นชื่อกลาง ๆ ที่ไม่สื่อว่าเป็นเพศใดเพศหนึ่ง เช่น ซาโตะ ฟุมิยะ ผู้เขียนมังงะแนวสืบสวนสอบสวนอย่าง “คินดะอิจิ กับคดีฆาตกรรมปริศนา” (Kindaichi Shounen no Jikenbo) สึคาสะ อูชิมะ ผู้เขียนมังงะแนวฟุตบอลอย่าง “ชู้ต!” (Shoot!) และฮิโรมุ อะระกะวะ ผู้เขียน “แขนกล คนแปรธาตุ” (Fullmetal Alchemist) ซึ่งในภายหลังได้เปิดเผยตัวตนว่าเป็นผู้หญิง นอกจากนี้ โคโยฮารุ โกโตเกะ เจ้าของเรื่องราวที่เป็นที่รู้จักอย่าง “ดาบพิฆาตอสูร” (Demon Slayer: Kimetsu no Yaiba) และ เกเงะ อากูตามิ ผู้เขียน “ มหาเวทย์ผนึกมาร” (Jujutsu Kaisen) ก็เป็นอีกตัวอย่างของศิลปินที่มีข่าวลือว่าเป็นผู้หญิง แม้ว่าพวกเขา/เธอจะไม่เคยเปิดเผยตัวตนว่าเป็นเพศสภาพใดก็ตาม

Offside ภาพจาก anilist.co

เรายกตัวอย่างเหตุการณ์ที่บ่งบอกถึงความสนใจของผู้อ่านต่อเพศสภาพของนักเขียนที่อาจเป็นเหตุผลให้นักเขียนผู้หญิงหลายคนเลือกจะปิดบังตัวตนของตัวเอง เช่นการที่ Weekly Shonen Jump นิตยสารการ์ตูนรายสัปดาห์หัวใหญ่ของญี่ปุ่นที่เคยมีข่าวว่าเป็นองค์กรที่หลีกเลี่ยงผลงานของนักเขียนผู้หญิง ตัวอย่างหนึ่งคือ นัตสึโกะ ฮิอุชิ ผู้เขียน “Offside” และ “J Dream” มังงะแนวกีฬาชื่อดังที่ตีพิมพ์บนนิตยสาร Weekly Shonen Jump ซึ่งเธอเคยใช้นามปากกาว่า “Masato Heuchi” ในช่วงแรกที่เข้าวงการ โดยในตอนที่ 10 ของ “Offside” นัตสึโกะได้เขียนที่ท้ายผลงานว่า “ฉันคิดว่าไม่มีใครอยากอ่านการ์ตูนกีฬาที่วาดและเขียนโดยผู้หญิงหรอก” ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความหวาดกลัวต่อการเปิดเผยอัตลักษณ์ทางเพศของตัวศิลปินที่อาจมีผลต่อความนิยมของผู้อ่านที่ติดตามผลงานของเธอ

ศิลปินผู้หญิงในมังงะโชโจ “เรื่องราวของผู้หญิง เขียนโดยผู้หญิง เพื่อผู้หญิง”
แม้ว่าในโลกมังงะจะมีนักเขียนผู้ชายเป็นชนกลุ่มใหญ่ ไม่เว้นแม้แต่มังงะโชโจ (Shojo) หรือที่เราเรียกติดปากกันว่า “การ์ตูนตาหวาน” ซึ่งเป็นที่ชื่นชอบของเหล่าเด็กผู้หญิง แต่การที่มีศิลปินผู้หญิงเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ในปัจจุบันก็สร้างความเปลี่ยนแปลงต่ออุตสากรรมมังงะในญี่ปุ่นอยู่ไม่น้อย โดยจากการศึกษาเรื่อง “In the Name of the Moon: Female Mangaka and the Manga Industry” ที่จัดทำขึ้นเมื่อปี 2020 ระบุว่า การเข้ามาของศิลปินผู้หญิงในวงการการ์ตูนตาหวานนั้น ทำให้วัฒนธรรมของวงการมังงะโชโจกลายเป็น “เรื่องราวของผู้หญิง เขียนโดยผู้หญิง เพื่อผู้หญิง” มากขึ้น แทนที่จะเป็นมุมมองความรู้สึกของผู้หญิงที่ถูกถ่ายทอดจากสายตาของศิลปินผู้ชาย หรือการเล่าเรื่องราวจากความคิดของผู้หญิงในอุดมคติของผู้ชาย โดยเฉพาะการที่ได้ผู้หญิงมาเป็นคนสร้างสรรคการ์ตูนตาหวานจะทำให้เนื้อหาที่เกี่ยวกับผู้หญิงออกมาใกล้เคียงกับความเป็นจริงมากขึ้น และลดการปัญหาการเขียนตัวละครผู้หญิงให้ส่อไปในทางเพศ ซึ่งทำให้นักอ่านผู้หญิงหลายคนอาจรู้สึกอึดอัด

Sailor Moon / sailormoon.fandom

“เซเลอร์มูน” (Sailor Moon) ผลงานมังงะแนวซูเปอร์ฮีโร่ผู้หญิงจากปลายปากกาของ “นาโอโกะ ทาคิอุชิ” คือตัวอย่างที่ดีในการอธิบายถึงมังงะโชโจที่เขียนโดยผู้หญิง ด้วยการเล่าเรื่องที่ประกอบไปด้วยตัวละครผู้หญิงหลากหลายคาแรกเตอร์ ตัวละครทุกตัวมีทั้งด้านดีและไม่ดีปะปนกันไป แต่สิ่งสำคัญคือตัวละครทุกตัวถูกเล่าออกมาอย่างมีมิติ มีเหตุที่ส่งผลต่อการกระทำและบุคลิกของตัวละคร เช่น อุซางิ นางเอกของเรื่องที่เป็นเด็กสาวที่ชอบช้อปปิ้ง ชอบออกไปเที่ยวเล่นกับเพื่อน มีงานอดิเรกเป็นการเล่นวิดีโอเกม แต่ในขณะเดียวกันเธอก็เกลียดการไปโรงเรียน และรวมถึงตัวละครเด็กผู้หญิงคนอื่น ๆ ในเรื่องที่ถูกถ่ายทอดออกมาในหลายมิติเช่นกัน นอกจากนี้ยังมีหลาย ๆ ฉากของเซเลอร์มูนที่สะท้อนถึงแนวคิดว่าผู้หญิงไม่จำเป็นต้องมี “ความเป็นหญิง” (Femininity) เสมอไป รวมถึงมีการสอดแทรกความรักแนวโรแมนซ์ระหว่างเด็กสาวด้วยกันเข้าไปด้วย ซึ่งน้อยที่จะเห็นในมังงะโชโจที่เขียนโดยผู้ชาย

ตัวละครผู้หญิงที่กลายเป็นมนุษย์มากขึ้นในมังงะโชเน็น
อย่างที่ได้เล่าไปในช่วงต้นว่ามีนักเขียนผู้หญิงจำนวนไม่น้อยที่เป็นเจ้าของผลงานดังในวงการมังงะโชเน็น (Shonen) หรือมังงะที่ถ่ายทอดเรื่องราวผ่านมุมมองของผู้ชายเป็นหลัก อิทธิพลจากปลายปากกาของผู้หญิงในวงการมังงะเด็กผู้ชายก็คือ การทำให้ตัวละครผู้หญิงดูใกล้เคียงความจริงมากขึ้น มีความเป็นมนุษย์ สอดแทรกบทบาทที่ทำให้ไม่ได้เป็นเพียงแค่วัตถุทางเพศสำหรับเซอร์วิสนักอ่านผู้ชายอีกต่อไป

ท้ายที่สุดแล้ว การเดินเข้าสู่วงการมังงะของศิลปินผู้หญิงในช่วงไม่กี่สิบปีที่ผ่านมา จึงเป็นการสร้างความหลากหลายให้กับวงการ ผ่านการเล่าเรื่องจากอีกมุมมอง ในขณะเดียวกันก็เป็นความท้าทายต่อขนบเดิม ๆ ของทั้งผู้หญิงและคนชายขอบอื่น ๆ ที่จะได้เปล่งเสียงและขีดเขียนเรื่องราวของตัวเองบนสื่อที่ได้รับความสนใจทั้งในญี่ปุ่นและทั่วโลก

ที่มา :
บทความ “A survey indicated that more than 70% of manga artists are women.” โดย neojamx จาก https://en.datosjam.net.pe
บทความ “In the Name of the Moon: Female Mangaka and the Manga Industry” โดย Sarah G. Daugherty จาก https://trace.tennessee.edu
บทความ “The Groundbreaking Female Artist Who Shaped Manga History” โดย Gabrielle Bellot จาก www.theatlantic.com
บทความ “Why do women in Japan keep hiding their identity as manga authors? ” โดย neojamx จาก https://en.datosjam.net.pe

เรื่อง : Natjanan K.