บันทึกชายแดน "เบญจบูรพา" เรื่องเล่าผ่าน "หลังเลนส์"

นิยามตัวเอง“ช่างภาพบ้านนอก” แต่สกิลถ่ายภาพระดับ “ขั้นเทพ” ผ่านทุกสมรภูมิรบในเขตพื้นที่ข่าว การเมือง งานพิธี สารคดีเชิงข่าว สิ่งแวดล้อม ชาติพันธุ์ สงครามชายแดน ก่อนจะผันตัวกลับบ้านเกิดเมืองประจันตคาม จ.ปราจีนบุรี เปิดร้านถ่ายรูปรับถ่ายสารพัดงาน ทั้งงานมงคลสมรส งานบวช ยันงานศพ แต่สิ่งหนึ่งที่ “วสันต์ วณิชชากร” อดีตช่างภาพมือหนึ่งของหนังสือพิมพ์เดอะเนชั่น ไม่เคยละเลย คือ การทุ่มกายเทใจ บุกลุยเข้าทุกพื้นที่สนามข่าว แม้จะไม่ได้ทำงานประจำแล้วก็ตาม

หนึ่งภาพ…ล้านความรู้สึก…ล้านความหมาย คำกล่าวไม่เกินจริง ดังภาพที่ “วสันต์” ถ่ายทอดออกมาผ่านเลนส์ของเขา ด้วยเหตุผลนี้ จึงไม่แปลกหากสำนักข่าวต่างประเทศ AP สำนักข่าวชื่อดังของอเมริกาจะให้ถ่ายภาพงานข่าวใหญ่ๆ ในเมืองไทยให้มากว่า 18 ปีแล้วและหน่วยงานราชการในประเทศ มักเรียกใช้บริการอยู่เสมอ

ล่าสุดเมื่อวันที่ 23-25 ก.พ.ที่ผ่านมา พ.อ.หญิง นุสรา วรภัทราทร หรือ ผู้พันเจี๊ยบ หัวหน้าคณะทำงานด้านประชาสัมพันธ์และสื่อสาธารณะ รมช.กลาโหม ผู้ดูแลเพจ SMART Soldiers Strong ARMY ได้เชิญ “วสันต์” และ “ครูหนุ่ม” พล.ต.ศนิโรจน์ ธรรมยศ ผู้ผลิตสารคดีประวัติศาสตร์ทางทหารให้เข้าบันทึกภาพเศษซากหลังสงครามการสู้รบชายตะวันออกไทย-กัมพูชาในพื้นที่รับผิดชอบกองทัพภาคที่ 1 กองกำลังบูรพา ใน 5 สมรภูมิรบเดือด หลังไทย-เขมรเจรจาหยุดยิงอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 27 ธ.ค.2568

โดยการบันทึกภาพประวัติศาสตร์ผ่านเลนส์ ของกองทัพภาคที่ 1 ใน 5 สนามรบเดือด ประกอบด้วย สมรภูมิบ้านหนองจาน สมรภูมิบ้านหนองหญ้าแก้ว สมรภูมิบ้านคลองแผง สมรภูมิบ้านคลองลึก และสมรภูมิบ้านคลองหาด หรือเรียกว่า “เบญจบูรพา”

วสันต์ เล่าว่า ไม่ได้รู้จักพ.อ.หญิง นุสราหรือ ผู้พันเจี๊ยบมาก่อน พบครั้งแรกในงานจ.ส.อ.สำเริง คลังประโคน หรือพล.ต.สำเริง ที่วัดห้วยปอ ต.ปังกู อ.ประโคนชัย จ.บุรีรัมย์ โดยผู้พันเจี๊ยบ เดินทางมาพร้อมพล.อ.อดุลย์ บุญธรรมเจริญ รมว.กลาโหม ช่วงเข้าไปถ่ายภาพมารดาและครอบครัวผู้สูญเสีย รูปที่สื่ออารมณ์ความรู้สึกออกมาถูกนำไปใช้จนกลายไปไวรัลชั่วข้ามคืน ผู้พันเจี๊ยบจึงจขอรูปไปใช้ในเพจ พร้อมขอคอนเเทคไว้ แต่ไม่ได้มีการติดต่อกลับมา

ในช่วงนั้นการสู้รบด้านพื้นที่กองทัพภาค 2 เบาบางลง แต่ชายแดนด้านตาพระยา-คลองหาด จ.สระแก้วกำลังเดือด และมีทหารกองกำลังบูรพาเสียชีวิต 3 นาย ทำให้วสันต์ ตัดสินใจเปลี่ยนจุดประจำการ เข้าไปรวมพลกับกลุ่มนักข่าวและช่างภาพจากส่วนกลางและท้องถิ่น ที่อพารท์เม้นแห่งหนึ่งที่อยู่ไม่ห่างจากตลาดโรงเกลือ จนมีโอกาสขึ้นไปถ่ายภาพสำคัญของการสู้รบในยามวิกาล

“2 คืนก่อน มีช่างภาพ นักข่าว ไปอยู่ตรงนั้น แต่มันไม่มีเหตุการณ์ พอเราไปก็คิดวางแผนไว้ล่วงหน้า ไม่รู้ว่าจะเหตุอะไรหรือเปล่า แต่ได้เตรียมพร้อมด้วยการเอาขาตั้งกล้องขึ้นไป …ไม่ถึง 10 นาที ไทยยิงเข้าไป จริง ๆ รูปที่มีการยิงระเบิดเข้ามาฝั่งฃกัมพูชา เคยถ่ายได้แล้ว ตอนอยู่ชายแดนด้านพระวิหาร รูปนั้น สำนักข่าวอัลจาซีรา นำไปใช้ แต่ภาพคืนที่ไทยยิงระเบิดเข้ามาฝั่งเขมร 4 ลูก เพื่อเคลียร์ทางไปช่วยจ่าเริงและพลทหารภานุวัฒน์ ได้ลงใน นิวยอร์ค ไทมส์”

“ผู้พันเจี๊ยบ ติดต่อมาว่าขอใช้รูปนี้บ้างได้หรือไม่ ก็เลยแจ้งว่า หน่วยงานราชการเอาไปใช้ได้เลย นอกจากนี้ยังได้รูปยิงพลุส่งสว่างกลางเมืองปอยเปต ภาพนี้ก็กลายเป็นไวรัล เขาก็ขอไปใช้อีก ผมบอกว่า หากมีอะไรที่ช่วย ได้เกี่ยวกับภาพให้บอก …ครั้งล่าสุด ได้ติดต่อว่า ว่างหรือไม่จะชวนไปถ่ายภาพความทรงจำเบื้องหลังซากปรักหักหักพังของสงครามที่ยังหลงเหลืออยู่

ตอบแบบไม่ต้องคิดเลย พร้อมมาก เพราะพื้นที่นั้นในวันที่เราอยากเข้า ไปไม่ได้เข้า แต่สงครามจบแล้ว ได้เข้าไปเก็บบันทึกประวัติศาสตร์ ต้องรีบเลย พื้นที่มันเข้ายาก

พื้นที่แบบนี้ ไม่ต้องจ้าง แค่เชิญไปถ่ายภาพ ก็กำไรชีวิตสำหรับช่างภาพข่าวอย่างเราแล้ว ในพื้นที่ตรงนี้ วันที่เราอยากเข้าไปมากเพียงไหน ก็ไปไม่ได้ แต่วันนี้เข้าไปเราเห็นทุกอย่าง แม้จะมันเป็นเศษซากสงครามและร่องรอยที่เหลืออยู่ก็ตาม”

วสันต์ เล่าภาพรวมทั้ง 5 สมรภูมิรบว่า ทางกายภาพพื้นที่ส่วนใหญ่ที่ปรากฏตรงหน้า ต้องใช้คำว่าทุกแห่ง “ราบเป็นหน้ากลอง” และกำลังมีการปรับสภาพให้เป็นพื้นที่ราบทั้งหมด ขนาดหลุมที่แรงระเบิดขนาด 500 ปอนด์หล่นใส่จนดินยุบลงไป เขาก็ถมดินเต็มแล้ว เช่นเดียวกับที่ตั้งด่านศุลกากรเขมรที่รุกล้ำเข้ามาสร้างในเขตไทย บริเวณบึงตากวน ได้ถูกไถและทุบทิ้ง

“ บ้าน อาคาร ทุกจุดที่เขมรเคยบุกรุกก่อสร้าง เราก็เอาคืนหมด ถมที่ดินเป็นพื้นราบ โดยกองกำลังบูรพาส่งทหารไทยเข้าไปประจำการ วันแรกไปจุดสามแยก”บ้านหนองจาน” ซึ่งเป็นจุดที่ยึดยากมาก เลยเข้าไปประตูวัดบ้านหนองจาน เจอรอยต่อที่ปัจจุบันไทยได้ขุดคลองเล็ก ๆ เพื่อดักรถถังแล้ว โดยฝั่งตรงข้ามมองเห็นทหารเขมร ยืนถือปืนอาก้าคุมตลอดแนว

วันที่สองเข้าไปพื้นที่บ้านหนองหญ้าแก้ว มีหน่วยเฉพาะกิจ 12 (ฉก. 12 ) ควบคุมดูแลพื้นที่ชายแดนด้านนี้ก่อนจะปะทะเคยมีการจัดฉายภาพพยนต์ ขณะนี้ทหารนำตู้คอนเทนเนอร์ไปวางไว้ จนถึงบ้านคลองลึก

วสันต์ เล่าว่า วันที่สามไปสมรภูมิบ้านคลองแผน ในพื้นที่รับผิดชอบของหน่วยเฉพาะกิจตาพระยา อ.พระยา สภาพภูมิประเทศที่เห็น คือ ตรงไหนที่เป็นบ้านเรือนของคนไทย เราจะเห็นซากสงคราม บ้านมีรอยยิงของกระสุนปืน ระเบิด พังพินาศ บ้านบางหลังถูกไฟไหม้ เพราะก่อนที่จะเข้าตีจะมีการระดมยิงด้วยปืนใหญ่ ทหารเขมรก็ยิงปืนจตอบโต้กลับมา

“ทุกจุดในเขตบ้านเรา เป็นสมรภูมิรบที่เราเสียเปรียบ เพราะเป็นพื้นราบ ขณะที่พื้นที่ที่เขมรเข้ามายึด มีการทำบังเกอร์แข็งแรงมาก ขนาดเครื่องบินหย่อนระเบิดขนาด 500 ปอนด์ลงไป ยังทำลายบังเกอร์ไม่ได้ เป็นบังเกอร์ถาวร ปูนหนาประมาณ 10 นิ้ว แล้วเอากระสอบทรายทับ3-4 ชั้น แล้วยังเอาดินถมอีก อยู่ได้สบายๆ ขนาดเราทิ้งระเบิด ยิงปืนใหญ่ถล่มมันก็ยังอยู่ได้ พอเราเอาสไตรเกอร์เข้า ตามด้วยทหารราบเข้าไปตี มันเลยต้องทิ้ง”

ช่างภาพมากฝีมือ ประเมินว่า จากสภาพพื้นที่เห็น วิเคราะห์ได้ว่า ทหารไทยไม่ได้รบด้วยการใช้อาวุธอย่างเดียว แต่มีการวางแผนระดมทุกสรรพกำลังเข้าช่วย และข้อมูลจากทหารระบุว่า การสู้รบครั้งนี้กองกำลังในพื้นที่ ไม่ได้ปิดกั้นพวกอาสา สมัครกู้ภัยสระแก้วที่รอสแตนบาย อยู่ในพื้นที่หลังแนวกว่า 10 คัน ที่ทหารจัดให้อยู่ในพื้นที่ปลอดภัย

“ทหารยังยอมรับว่า เขาทำได้เต็มที่แค่ห้ามเลือด อย่างอื่นทำไม่เป็น และทหารก็ไม่ได้ห้ามเลือดเป็นทุกคน …พอมีคนได้รับบาดเจ็บ ทหารเอามาส่งต่อให้อาสากู้ภัยส่งโรงพยาบาลทันที ทำให้หลายชีวิตรอดได้เพราะกู้ภัยจริง ๆ เราถึงสูญเสียน้อย …ทหารรุ่นใหม่ดีตรงที่ว่า ไม่ปิด หรือห้าม แต่เขาดูว่าอะไรที่เป็นประโยชน์ต่อกำลังพล”

วสันต์ อธิบายให้เห็นภาพว่า หากเข้าไปดูสมรภูมิรบบ้านหนองจานจะเห็นชัดเจน เนื่องจากพื้นที่ดังกล่าวเข้าได้เพียงช่องเดียว จุดนี้เรียกว่า "คิลลิ่งโซน" หรือ Killing Zone เพราะเขมรมันมีพิกัดอยู่แล้ว ขณะที่ด้านซ้าย-ขวา มีแต่บังเกอร์ทหารเขมร เราตีมันไม่ได้ ขยับเข้าไปก็มันก็ยิงลูกยาวซัดเราได้ เข้าไปครั้งแรกเมื่อมีการสูญเสีย ทหารไทยก็ต้องมาปรับแผนรบใหม่ ทหารเล่าให้ฟังว่าสิ่งที่เรียน ได้ถูกมานำมาปรับใช้ทั้งหมด

“ที่เข้าไปเห็น คือ บ้านเรือนเขมรที่มันยึดพื้นที่ไทย มันจะขุดอุโมงต่อเข้าบ้านกัน เพื่อมุดไปหลังอื่น มันดัดแปลงเป็นที่มั่น เหมือนเวียดกง พวกนี้ใช้วิธีรบเดิม ๆ ทหารก็มีการถ่ายทอดประสบการณ์ตั้งแต่ปี 2554 มันรบแบบนี้ วางระเบิดลักษณะนี้ เวลามันถอยจะถอยอย่างไร ขณะที่เราวางแผนรบด้วยปรับยุทธวิธี ถือว่า ทหารไทยเก่งมาก”

เมื่อถามว่า ชีวิตนี้คิดจะเลยถ่ายภาพหรือมีอารมณ์อยากวางกล้อง วางมือลงบ้างหรือไม่? วสันต์ หัวเราะดังลั่น ก่อนจะตอบว่า “อยู่ที่งาน งานที่เบื่อ ก็ไม่อยากถ่าย ไม่รับ แต่ถ้างานที่สนุก ๆ ก็ไม่เบื่อ งานสนุกๆ ไม่ต้องมีใครจ้างก็ไป เอาง่าย ๆ งานของสำนักข่าวต่างประเทศ ครั้งที่แล้วเขาสั่งให้ไปถ่าย แต่บังเอิญติดงานไม่ได้ไป แต่รอบ 2 ไม่มีใครสั่ง พอเกิดเหตุก็ขับรถเลย เขาจะใช้ภาพหรือไม่ใช้ ไม่รู้ เขาใช้รูปเรา ก็ไม่ได้คิดตังค์ อยากใช้เอาไปเลย ไม่มีปัญหา

“ไม่ได้ไปเพื่อเอาค่าจ้าง หรือเป็นหน้าที่ แต่ไปเพราะอยากไป…ไม่รู้จะเรียกว่าอะไร คำว่า จิตวิญญาณ อย่างเดียวมันใช้ไม่ได้ คือ มันต้องโง่และบ้าด้วย บางจุดที่เข้าไปมันไม่ได้มีใครเข้าไปถึง ผมเข้าแนวรบพระวิหาร คืนที่จ่าเริง หาย และได้รูปทหารเขมร ยิงเข้ามาที่เนิน 350 ซึ่งเป็นรูปที่สำนักข่าวต่างประเทศใช้กันเยอะ ๆ เพราะเข้าไปช่วยหมาชายแดน ที่ถูกทิ้งไว้แท้ๆ เพราะเจ้าของบ้านลี้ภัยไปอยู่ในศูนย์อพยพ”

“เดินเข้าหมู่บ้าน ไปเจอหมามันแทะลูกมะพร้าว ก็ไม่คิดอะไร มองว่ามันกัดเล่นๆ พออีกวันเข้าไปมะพร้าวมันถูกกัดเป็นรูจนเห็นเนื้อ รู้ว่ามันหิว หมาชายแดนมันน่าสงสารมาก ทั้งหิว ทั้งกลัวเสียงระเบิด ทั้งคิดถึงเจ้าของ เช้าๆ พวกมันนอนสลับซ้ายขวาอยู่ที่ถนนหน้าบ้านแถบทุกหลัง มันนอนรอเจ้าของ เลยถ่ายรูปลงเฟซ ก่อนโพสก็เอาเงินส่วนตัวไปซื้ออาหารหมา ถ่ายทอดความรู้สึกของหมา ถ่ายรูป นอกจากจะได้งานแล้ว ยังหาเงินค่าอาหารหมาได้ 800-900 กระสอบเลี้ยงหมา ทั้งที่ จ.บุรีรัมย์ สุรินทร์ และศรีสะเกษ”

เป็นเรื่องเล่าและเรื่องราวที่ถูกถ่ายทอดผ่านเลนส์ ของช่างภาพข่าวมากฝีมือ สงครามชายแดน ความสูญเสีย และความเอื้ออารีต่อชีวิตหมา หนึ่งภาพ…ล้านความรู้สึก…ล้านความหมายของ “วสันต์ วณิชชากร ” หนุ่มปราจีนฯที่เกลียดทุเรียนเข้าใส้ แต่ต้องมาดูแลสวนทุเรียนกว่า 600 ต้น

อ่านข่าว

สร้างอนุสาวรีย์ "นักรบกล้าเนิน 350" เชิดชู "วีรกรรม" ทหารไทย

เลิกค้ำ "ตระกูลฮุน" เจ้านโรดม จักราวุธ ทางเลือกใหม่ของ "จีน"