นุด ไม่เคยเหงา เพราะเรามีจุลินทรีย์อยู่ด้วยเสมอ

จุลินทรีย์ คือสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจิ๋วเกินกว่าที่เราจะมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า มันมีองค์ประกอบเซลล์ไม่ซับซ้อน มีถิ่นที่อยู่อาศัยไปทั่วทั้งในน้ำ ดิน อากาศ ธารน้ำแข็ง แหล่งน้ำพุร้อน ในบ้านเรือน หรือแม้แต่ในร่างกายมนุษย์ ทั้งแบคทีเรีย ไวรัส และเห็ดราที่เราคุ้นเคย ล้วนเป็นชนิดหนึ่งของจุลินทรีย์

มาทำความรู้จักโลกของ “จุลินทรีย์” หรือสิ่งมีชีวิตขนาดจิ๋วสุดที่เกาะติดกับมนุษย์แทบตลอดเวลา เพราะพวกเราต้องอยู่ร่วมกันไปทั้งชีวิต

แบคทีเรีย เป็นจุลินทรีย์ชนิดหนึ่งที่มีลักษณะเป็นรูปทรงต่าง ๆ เช่น ทรงกลม ทรงแท่ง ทรงเกลียว มีบทบาทสำคัญในการหมุนเวียนของสารอาหาร แบคทีเรียบางชนิดทำให้อาหารเน่าเสีย แต่บางชนิดมีประโยชน์ต่อกระบวนการหมักดองอาหาร

Monstera Production / Pexels

ไวรัส มีขนาดเล็กที่สุดในบรรดาจุลินทรีย์ ไวรัส อย่างไรโนไวรัส ซึ่งเป็นไวรัสที่ทำให้เราเป็นไข้หวัด มีขนาดเล็กมาก ไรโนไวรัสประมาณ 500 ล้านตัวสามารถกระจุกตัวกันได้ในหัวเข็มหมุด 1 หัว ไวรัสสามารถอาศัยอยู่และเพิ่มจำนวนได้ แม้มันจะอยู่ในเซลล์ของสิ่งมีชีวิตอื่นหรือที่เราเรียกว่าเซลล์เจ้าบ้าน ไวรัสยังทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง เช่น ทำให้เซลล์ตาย หรือทำให้เปลี่ยนแปลงคุณสมบัติกลายเป็นเซลล์มะเร็งได้

Freepik

เห็ดรา / เชื้อรา เป็นสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวหรือมีเซลล์ที่ซับซ้อนก็ได้ เห็ดราส่วนใหญ่อยู่บนดินหรือซาก/ชิ้นส่วนของพืช เห็ดราบางชนิดทำให้เกิดโรคในพืชหรือมนุษย์ อย่างเช่น โรคกลาก เกลื้อน แต่เห็ดราก็มีประโยชน์เช่นกัน อย่างยีสต์ซึ่งเป็นเห็ดราชนิดหนึ่งที่เรานำมาใช้หมักแป้งขนมปัง

brgfx / Freepik

มนุษย์ = ร่างทรงแบคทีเรีย
ไม่ต้องมองหาแบคทีเรียที่ไหนไกลตัว เพราะร่างของเราเป็นแหล่งพักพิงของแบคทีเรียจำนวนมหาศาล โดยแบคทีเรียมีจำนวนมากกว่าเซลล์ในร่างกายเราถึง 10 เท่า

• แบคทีเรียเข้าสิงร่างเราตั้งแต่ตอนไหน
  เมื่อครั้งยังเป็นทารกในครรภ์มารดา เราจะยังไม่ได้สัมผัสกับแบคทีเรีย เพราะร่างกายและภูมิคุ้มกันของคุณแม่คอยปกป้องเราไว้ แต่เมื่อถุงน้ำคร่ำแตกและคลอดออกมา เราจะได้สัมผัสกับแบคทีเรียทันที ไม่ว่าจะจากช่องคลอดคุณแม่ หรือจะร่างกายของคุณหมอคุณพยาบาลที่ดูแลเรา
  เราอาจรู้สึกว่าแบคทีเรียต้องส่งผลเสียหรือเป็นอันตรายเพียงอย่างเดียว แต่แบคทีเรียจำนวนมากมีประโยชน์กับเรา และพวกเราต่างอยู่ร่วมกันแบบอิงอาศัย
  แบคทีเรียในระบบทางเดินอาหารช่วยย่อยอาหาร สร้างวิตามิน ให้พลังงานแก่ลำไส้ ทำลายสารพิษ ต่อสู้กับแบคทีเรียชนิดที่เป็นอันตรายต่อร่างกายมนุษย์ แบคทีเรียดีช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเก่งขึ้น การที่แบคทีเรียต่อสู้กันเอง ร่างกายจะค่อย ๆ เรียนรู้ว่าต้องสร้างภูมิคุ้มกันมาต่อสู้กับแบคทีเรียตัวไหน และแบคทีเรียชนิดไหนที่ควรเก็บไว้เป็นมิตรแท้ และหากลำไส้ของเรามีแบคทีเรียดีไม่เพียงพอ อาจทำให้เกิดผลกระทบหลายอย่าง เช่น โรคอ้วน วิตกกังวล ภูมิคุ้มกันในร่างกายบกพร่อง ลำไส้อักเสบ

จุลินทรีย์จานอร่อย
ในวัฒนธรรมอาหารทั่วโลก จุลินทรีย์มีบทบาทสำคัญต่อการถนอมหรือหมักดองวัตถุดิบต่าง ๆ จนได้ออกมาเป็นอาหารและเครื่องดื่มรสเลิศมากมาย

• ไวน์ น้ำเมารสเลิศที่คนทั่วโลกให้การยอมรับมาตั้งแต่โบร่ำโบราณ เรานำน้ำผลไม้มาหมักตั้งทิ้งไว้จนเกิดฝ้าลอยด้านบนและเมื่อถึงเวลาอันเหมาะสมจะได้เป็นไวน์ที่ทั้งกลิ่นและรสล้ำลึก ในครั้งอดีตอาจยังไม่มีคำตอบแน่ชัดว่าอะไรคือความลับที่อยู่เบื้องหลังเครื่องดื่มอันน่าหลงใหลนี้ แต่ปัจจุบันเรารู้แล้วว่านั่นคือ “ยีสต์”
  ยีสต์ในไวน์มีทั้งยีสต์ที่เติมลงไปโดยผู้ผลิตไวน์และยีสต์ที่เกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติ ยีสต์สำคัญต่อกระบวนการผลิตไวน์ มันเป็นตัวบ่งบอกว่ากระบวนการผลิตจะเป็นไปได้รวดเร็วเพียงใดและท้ายที่สุดรสชาติของไวน์จะออกมาเป็นอย่างไร

Pixabay / Pexels

• ปลาร้า เครื่องปรุงรสเค็มนัวยอดฮิตในไทยและเป็นวัฒนธรรมอาหารประจำย่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ปลาร้าเป็นการถนอมอาหารโดยการนำปลาน้ำจืดมาเคล้ากับเกลือ ข้าวคั่ว หรือรำข้าว แล้วหมักไว้ แบคทีเรียหลากหลายชนิดทั้งที่เจริญเติบโตได้ในที่ซึ่งไร้ออกซิเจนและมีออกซิเจน จะทำการย่อยสลายแป้งในข้าวคั่วให้ค่าความเป็นกรด-ด่างลดลง และย่อยโปรตีนในเนื้อปลาให้เกิดกลิ่นรสชวนรับประทาน ส่วนเกลือมีหน้าที่ยับยั้งการเจริญเติบโตของจุลินทรีย์ที่จะทำให้เกิดการเน่าเสีย
• ซีอิ๊ว เครื่องปรุงประจำครัวของชาวเอเชีย ซีอิ๊วเกิดจากการหมักถั่วเหลืองที่ต้มสุกหรือแช่น้ำแล้วเข้ากับข้าวสาลีหรือแป้งข้าวเจ้าในกระด้งจนเกิดเชื้อราแล้วนำไปบรรจุลงในภาชนะ เติมน้ำเกลือแล้วหมักต่อ เชื้อราในขั้นตอนการหมักถั่วเหลืองกับข้าวสาลี/แป้ง จะทำการย่อยโปรตีนในถั่วเหลือง แป้ง และน้ำตาล ส่วนในขั้นตอนการหมักน้ำเกลือนั้นจะเกิดแบคทีเรียแลคติกที่ทำให้น้ำหมักมีสภาวะเป็นกรด เป็นการป้องกันแบคทีเรียปนเปื้อนที่จะทำให้เกิดการเน่าเสีย นอกจากเชื้อราและแบคทีเรียชนิดต่าง ๆ แล้ว ในซีอิ๊วยังมียีสต์ ที่ช่วยทำให้กลิ่นและรสดีด้วย

jcomp / Freepik

• คอมบูชา เครื่องดื่มจากชาหมักที่อยู่ในกระแสอาหารสุขภาพนี้เป็นที่นิยมแพร่หลายไปทั่วโลก เพราะขึ้นชื่อว่าดื่มแล้วดี ด้วยคุณสมบัติของโพรไบโอติกที่ช่วยปรับสมดุลในลำไส้ ทั้งยังมีความซ่าบวกกับกลิ่นรสผลไม้และสมุนไพร ดื่มแล้วรู้สึกสดชื่น
  สิ่งที่ทำให้เกิดคุณประโยชน์ในคอมบูชาเริ่มจาก สโคบี้ (SCOBY) หรือวุ้นใสที่เปี่ยมไปด้วยแบคทีเรียและยีสต์อันเกิดจากการหมักชา หากเราควบคุมปัจจัย เช่น อุณหภูมิ อากาศ อาหารของจุลินทรย์ได้ดี ทั้งแบคทีเรียและยีสต์จะอยู่และทำงานร่วมกัน เราจะใส่สโคบี้ลงไปในชาที่ผสมน้ำตาลเรียบร้อยแล้ว เหล่าสิ่งมีชีวิตเล็กจิ๋วในสโคบี้จะกินน้ำตาลเป็นอาหารและทำการหมักคอมบูชาให้เรา
  แม้จะมีคอมบูชาสำเร็จรูปขายตามซูเปอร์มาร์เก็ตทั่วไปให้เลือกซื้อ แต่การหมักคอมบูชากลายเป็นงานอดิเรกของกลุ่มคนรักสุขภาพและการดื่มชา โดยมีชุดหมักคอมบูชาให้เลือกซื้อไปลองทำด้วยตนเอง ทั้งยังเกิดการรวมตัวกันเป็นคอมมูนิตี้ในเครือข่ายออนไลน์ต่าง ๆ เพื่อแบ่งปันวิธีและเคล็ดลับในการหมักคอมบูชาระหว่างกันอีกด้วย

Geraud Pfeiffer / Pexels

ผิวสวยด้วย “โพรไบโอติก”
เป็นที่รู้กันอย่างแพร่หลายว่าโพรไบโอติก คือจุลินทรย์มีชีวิตที่มีประโยชน์ต่อร่างกายมนุษย์ ทั้งกระตุ้นการย่อยอาหาร ทำให้ลำไส้แข็งแรง และช่วยสร้างภูมิคุ้มกัน แหล่งที่เราจะหาโพรไบโอติกมาเติมให้ร่างกายได้อย่างง่าย ๆ ก็เช่น โยเกิร์ต กิมจิ คอมบูชา หรือในอาหารพื้นบ้านไทย ๆ เช่น ข้าวหมาก ผักเสี้ยนดอง ก็เป็นแหล่งของเจ้าจุลินทรีย์ดี โพรไบโอติกไม่ได้เป็นเพียงอาหารเสริมสร้างสุขภาพอย่างเดียว แต่ยังมีการเติมจุลินทรีย์ดีชนิดนี้ลงไปในผลิตภัณฑ์บำรุงผิวด้วยเช่นกัน

บนผิวหนังของเรามีเหล่าจุลินทรีย์ทั้งที่ดีและไม่ดีอาศัยอยู่มากมายหลายชนิด แบคทีเรียบนผิวบางตัวก็ทำหน้าที่กำจัดแบคทีเรียที่ก่อให้เกิดโรค บางตัวป้องกันการติดเชื้อไม่ให้รุนแรงยิ่งขึ้น แต่เหล่าจุลินทรีย์บนผิวสามารถถูกทำลายได้ด้วยแสงยูวีและมลภาวะต่าง ๆ ผลิตภัณฑ์บำรุงผิวบางตัวจึงเติมโพรไบโอติกลงไปเพื่อให้พวกมันช่วยรักษาสมดุลและความหลากหลายของจุลินทรีย์บนผิวหนังของเรา ส่งผลช่วยลดปัญหาการเกิดสิว ผื่น และผิวหนังอักเสบ

Karley Saagi / Pexels

Shiny Diamond / Pexels

บ้านไม่ใช่ของเรา เพราะเจ้าจุลินทรีย์ยึดไว้หมดแล้ว
ต่อให้โสดแค่ไหน เราก็ไม่เคยอยู่โดดเดี่ยวจริง ๆ เพราะบรรดาชีวิตเล็ก ๆ อย่างพวกจุลินทรีย์นั้นคอยแฝงตัวอยู่ตามข้าวของและซอกมุมต่าง ๆ เสมอ หรือจะพูดว่าพวกมัน “ยึด” บ้านไว้หมดแล้วก็ว่าได้

• ฝักบัวอาบน้ำ ฝักบัวเป็นแหล่งอาศัยของแบคทีเรียที่มากับน้ำ พวกมันจะสร้างฟิล์มบาง ๆ ลื่น ๆ (Biofilm) ไว้เป็นบ้าน เมื่อเราเปิดน้ำจะมีแบคทีเรียบางส่วนไหลมาสู่ใบหน้าและร่างกายเรา แบคทีเรียในฝักบัวมีหลายชนิด บ้างก็ไม่มีโทษกับเรา บ้างก่อให้เกิดโรค เช่น โรคในปอด การใช้ฝักบัวโลหะจะช่วยลดจำนวนจุลินทรีย์ลงเพราะพวกมันเติบโตในวัสดุประเภทนี้ได้ยาก

Pixabay / Pexels

• เครื่องซักผ้า เครื่องซักผ้าช่วยทุ่นแรงได้ก็จริง แต่ก็เป็นแหล่งอาศัยของเหล่าแบคทีเรียด้วย อย่างพวกชุดชั้นในที่เลอะคราบอุจจาระจะมีแบคทีเรียติดอยู่ การซักชุดชั้นในเพียงชุดเดียวในเครื่องซักผ้าจึงอาจทำให้มีเชื้อแบคทีเรียอีโคไลอยู่ในน้ำล้าง และเกาะติดกับเครื่องซักผ้าในที่สุด ซึ่งอาจแพร่กระจายไปยังผ้าชุดถัดไปที่นำมาซักในเครื่องได้ ดังนั้น ควรใช้ผงฟอกขาว (Bleach) ในการซักผ้าบ้าง และควรล้างทำความสะอาดเครื่องซักผ้าอย่างสม่ำเสมอ

Adrienne Andersen / Pexels

• ฟองน้ำล้างจาน ในใยขัดและฟองน้ำล้างจานอุดมไปด้วยเหล่าจุลินทรีย์ ซึ่งบางชนิดอาจก่อให้เกิดโรคอาหารเป็นพิษได้ ดังนั้นควรบีบน้ำออกให้สะเด็ดน้ำที่สุดและนำขึ้นผึ่งให้แห้งหลังการใช้งาน นอกจากนี้ ควรทำความสะอาดใยขัดและฟองน้ำล้างจานด้วยการแช่ในน้ำส้มสายชูผสมกับน้ำเปล่าทิ้งไว้ข้ามคืนแล้วนำขึ้นผึ่งแดด ที่สำคัญ ไม่ควรแช่ฟองน้ำหรือใยขัดไว้ในน้ำยาล้างจานที่ใช้แล้วเพื่อรอใช้ครั้งต่อไป เพราะนั่นคือการสะสมของเชื้อโรค

cottonbro studio / Pexels

• น้องแมว/น้องหมาพาจุลินทรีย์เข้าบ้าน เพื่อนแท้สี่ขามีส่วนสำคัญในการนำพาเหล่าจุลินทรีย์เข้าบ้าน โดยเฉพาะเจ้าหมา พวกมันเป็นตัวนำจุลินทรีย์ต่าง ๆ จากนอกบ้านเข้าสู่ภายในบ้าน แถว ๆ อุ้งเท้าที่พวกมันไปลุยเล่นดินและติดเข้าบ้านมา จะมีจุลินทรีย์ติดมาด้วย มีการศึกษาพบว่า ในเมืองใหญ่ เด็กที่อาศัยอยู่ในบ้านที่เลี้ยงสุนัขมีแนวโน้มจะป่วยเป็นภูมิแพ้หรือหอบหืดน้อยกว่าบ้านที่ไม่มีสุนัข นั่นเป็นเพราะสุนัขเปรียบเหมือนตัวกลางเชื่อมโยงเด็กเข้ากับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมนอกบ้านนั่นเอง

Freepik

ฮาวทูกวาดถูบ้านเพื่อไม่ให้เชื้อราแพร่กระจาย
กวาดบ้านด้วยไม้กวาดขนละเอียดโดยกวาดไปในทางเดียวกัน ไม่ปัดไปปัดมาเพราะจะทำให้ฝุ่นซึ่งเป็นแหล่งสะสมเชื้อโรคฟุ้งกระจาย จากนั้น ถูบ้านด้วยไม้ถูพื้นที่ทำจากผ้าไมโครไฟเบอร์ เพราะผ้าชนิดนี้มีเส้นใยละเอียดดักจับฝุ่นขนาดเล็กได้ดี หากพื้นบ้านเป็นไม้หรือลามิเนตไม่ควรถูแบบเปียก เพียงใช้ผ้าชุบน้ำยาทำความสะอาดที่มีส่วนผสมของสารฆ่าเชื้อโรค โดยชุบหมาด ๆ แล้วถูไปในทิศทางเดียว หลังการถูแบบหมาดแล้ว ควรเช็ดแห้งด้วยผ้าสะอาดอีกครั้งเพื่อขจัดความชื้น

Tima Miroshnichenko / Pexels

ที่มา : บทความ “What are microbes?” จาก ncbi.nlm.nih.gov
บทความ “Gut bacteria: the inside story” โดย Associate Professor Andrew Holmes และ Dr. Carly Rosewarne
บทความ “The Science of Winemaking Yeasts” โดย Paul Adams
บทความ “KOMBUCHA BACTERIA | WHAT IS KOMBUCHA CULTURE AND KOMBUCHA BACTERIA?” จาก culturesforhealth.com
บทความ “100 ตำรับ อาหาร โปรไบโอติกส์ แบบไทย เสริมภูมิคุ้มกันสู้โควิด” จาก dmh.go.th
บทความ “Brainy Beauty: What Do Probiotics Have to Do with Your Skin?” โดย Colleen de Bellefonds
บทความ “Counting The Bugs And Bacteria, You're 'Never Home Alone' (And That's OK)” โดย Terry Gross
บทความ “Dirty Laundry? How Nasty Germs Survive in Your Washer” โดย ABC News
บทความ “กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ แนะนำทำความสะอาดฟองน้ำล้างจานไม่ให้ปนเปื้อนจุลินทรีย์” จาก gcc.go.th
บทความ “FLOOR CLEANING & DISINFECTING TIPS” จาก kanterscarpet.com

เรื่อง : Chanapha.P