คนเราเป็นซึมเศร้าเพราะอะไร - หมอเอิ้น พิยะดา

ทุกวันนี้เราทุกคนทราบกับอยู่แล้วว่า ปัญหาเรื่องโรคซึมเศร้ากลายเป็นปัญหาสุขภาพจิตอันดับต้น ๆ

คำถามที่หมอมักถูกถามเสมอคือ“สาเหตุของโรคซึมเศร้าคืออะไร?”

แน่นอนว่าคำถามนี้สำคัญ เพราะถ้าเรารู้ เราก็จะสามารถป้องกันการเกิดโรคซึมเศร้าในชีวิตของเราได้ หรือใครที่เป็นอยู่แล้วก็จะสามารถดูแลตัวเองได้ตรงจุดมากขึ้น

เมื่อใครคนนึงเป็นโรคซึมเศร้า นั้นหมายความว่าสมองของคนคนนั้นได้กลายเป็นสมองที่เศร้าอย่างสม่ำเสมอ เนื่องจากสารสื่อประสาทของความสุขอย่าง Serotonin , Dopamine , Norepinephrine ลดลง

แล้วทำให้รู้สึกว่าตัวเองสูญเสียความมั่นใจและคุณค่าในการใช้ชีวิต แต่คนเป็นซึมเศร้าเหมือนกันไม่ได้แปลว่าสาเหตุที่สารของความสุขลดลงจะเหมือนกัน และส่วนมากก็ไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว

วันนี้ขอพูดถึง 8 สาเหตุของความซึมเศร้า :

• ประวัติครอบครัวและพันธุกรรม

“เช้าวันนึงเมื่อผมลืมตาตื่นขึ้นมา โลกของผมก็เป็นสีเทาทันทีทั้งที่ผมรู้สึกว่าชีวิตไม่ได้มีปัญหาอะไร?”

คำบอกเล่าของคนไข้คนหนึ่งที่สงสัยว่าตัวเองจะเป็นซึมเศร้าเหมือนกับที่เค้าเห็นแม่ของเค้าเป็น

จากการศึกษาพบว่าคนที่มีญาติสายตรงเป็นโรคซึมเศร้า โอกาสที่คนคนนั้นจะเป็นโรคซึมเศร้ามีมากกว่าคนทั่วไป 2-3 เท่า และในฝาแฝดไข่ใบเดียวกัน หากมีใครคนหนึ่งเป็นโรคซึมเศร้า อีกคนก็มีโอกาสเป็นถึงร้อยละ 37 แต่โดยทั่วไปเรามักพบว่ามีสาเหตุอื่นมากระตุ้นร่วมด้วย เช่น ความเครียด ปัญหาการนอน หรือการใช้ยาที่ทำให้เกิดความเศร้าได้ เป็นต้น

• ความเจ็บป่วยทางร่างกาย

โรคทางกายบางชนิดมีอาการแสดงของความซึมเศร้าได้ อย่างเช่น thyroid disorder (โรคไทรอยด์) และโรคตับ

การเจ็บป่วยเรื้อรังทางด้านร่างกาย เช่น ปวดเรื้อรัง เบาหวาน มะเร็ง ก็สามารถกระตุ้นให้เกิดความซึมเศร้าได้จากการรู้สึกสูญเสียสมรรถภาพในการใช้ชีวิต 

ดังนั้นในโรงพยาบาลทางกายที่มีจิตแพทย์ประจำอยู่ การส่งผู้ป่วยทางอายุรกรรมมาให้จิตแพทย์ประเมินเรื่องความซึมเศร้าจึงเป็นสิ่งที่พบได้บ่อยครั้ง

• การใช้ยาบางชนิดและสารเสพติด

“ผมจะหายมั้ยครับหมอ” คำถามที่เต็มไปด้วยความกังวลของเด็กหนุ่ม ที่อยู่ๆ ก็รู้สึกว่าตัวเองหดหู่ตลอดเวลา

ไม่อยากจะลุกขึ้นมาดูแลตัวเอง เคยรู้สึกมีความสุขกับการได้สังสรรค์และเสพยาบ้ากับเพื่อนแต่สองเดือนมานี้กลับรู้สึกไม่มีความสุขและความสนุกใดๆ หลงเหลืออยู่เลย แม้ว่าจะใช้ยาเสพติดขนาดมากกว่าเดิม นั่นเป็นเพราะสารเสพติดได้ทำลายเซลล์สมองและระบบการส่งต่อสารสื่อประสาทของความสุข

นอกจากนี้ยารักษาโรคบางชนิด เช่น anticonvulsants, statins, stimulants, benzodiazepines, corticosteroids, and beta-blockers กับบางคนก็สามารถเกิดผลข้างเคียงเป็นภาวะซึมเศร้าได้ 

• ความเครียดที่ไม่สามารถรับมือได้

ชายหนุ่มคนหนึ่งมาพบหมอด้วยสงสัยว่าตัวเองจะเป็นโรคซึมเศร้าตั้งแต่ได้รับตำแหน่งผู้จัดการและต้องย้ายไปทำงานที่ไกลบ้าน เนื่องจากเดิมทีเขาเป็นคนเก็บตัว ไม่ชอบการเข้าสังคมและมีปัญหาในด้านการสื่อสารจึงมีเพื่อนน้อยแต่มีความสุขกับการได้อยู่กับคนในครอบครัว แต่เมื่อมาเป็นผู้จัดการเขาต้องเป็นเจ้านายที่มีลูกน้อง ต้องสั่งงาน ต้องสื่อสาร ซึ่งเป็นสิ่งที่รู้สึกว่าต้องใช้ความพยายามอย่างมาก แต่ก็ทำได้ไม่ดี

จนท้อแท้แต่ก็ไม่สามารถกลับไปเติมกำลังใจที่บ้านได้อย่างเคย รู้สึกตัวเองสูญเสียความมั่นใจจนไม่อยากทำอะไร

การมีความเครียดอาจไม่ใช่ปัญหา แต่การไม่สามารถจัดการความเครียดที่เกิดขึ้นได้มักเกิดปัญหา

เนื่องจากเมื่อเราเครียดฮอร์โมนคอลติซอล (cortisol) จะเพิ่มระดับสูงขึ้นหากเกิดขึ้นเป็นระยะเวลานานก็จะส่งผลรบกวนการหลั่งสาร Serotonin ซึ่งเป็นสารสื่อประสาทของความสุข

• การขาดสารอาหาร

การขาดสารอาหารที่จำเป็นต่อการทำงานของสมองหรือเป็นส่วนประกอบสำคัญในการผลิตสารสื่อประสาทของความสุขเป็นระยะเวลานานก็อาจทำให้เกิดอาการซึมเศร้าได้

• ปัญหาการนอนหลับ

“ผมมีปัญหาหยุดหายใจเวลานอนมานานหลายปี สามเดือนมานี้ผมเริ่มมีปัญหานอนไม่หลับ แล้วหนึ่งเดือนมานี้ผมรู้สึกไม่อยากทำอะไรเลย. อยากนอนอย่างเดียว ไม่อยากลุกไปทานอาหารจนตอนนี้น้ำหนักลดลงไปห้ากิโลแล้วครับ”

ที่เป็นเช่นนี้เพราะโรคซึมเศร้ามีความสัมพันธ์กับความผิดปกติทางด้านสรีรวิทยาของการนอน เช่น เวลานอนโดยรวมลดลง มีช่วงการหลับลึกน้อย มีการเข้าสู่การหลับตื้นเร็วขึ้นและมากขึ้น

• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน

ข้อมูลในทางระบาดวิทยา ผู้หญิงมีโอกาสเป็นโรคซึมเศร้ามากกว่าผู้ชายถึงสองเท่า ช่วงอายุที่พบได้บ่อยคือ 19-44 ปี ทั้งนี้เกิดจากความเปลี่ยนแปลงรวดเร็วของฮอร์โมนเพศหญิง ดังนั้นผู้หญิงอาจมีความเสี่ยงในการเกิดอาการซึมเศร้าในช่วง ก่อนประจำเดือนมา ช่วงตั้งครรภ์ หลังคลอดลูก หรือกำลังจะหมดประจำเดือน

• บรรยากาศและฤดูกาล

มีศิลปินคนหนึ่งเคยถามหมอว่า “บรรยากาศที่หนาว อ้างว้าง เคว้งคว้างทำให้เป็นซึมเศร้าได้มั้ย เพราะตอนที่ผมไปทัวร์คอนเสิร์ตที่ยุโรป ท้องฟ้ามืดครึ้มเกือบตลอด กลางวันสั้น กลางคืนช่างยาวนาน อากาศหนาวเย็น เมื่อเข้าอาทิตย์ที่สองผมรู้สึกหดหู่ตลอดเวลา และรู้สึกว่าถ้าอยู่นานกว่านี้ผมอาจจะแย่”

คำตอบคือ ได้ เนื่องจากโรคซึมเศร้ามีชนิดที่เกิดสัมพันธ์กับฤดูกาลที่เรียกว่า seasonal affective disorder ซึ่งเกิดจากจังหวะการรับแสงที่น้อยลงทำให้สมองลดการหลั่งสาร Serotonin และ melatonin จึงทำให้รู้สึกเศร้าและนอนไม่หลับได้

ความรู้สึกซึมเศร้าเหมือนกันแต่สาเหตุของแต่ละคนนั้นไม่จำเป็นต้องเหมือนกันและอาจไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว

คนที่เป็นซึมเศร้าอยู่ นอกจากการรักษาด้วยยาแล้ว การเข้าใจสาเหตุและดูแลสาเหตุควบคู่ไปนอกจากจะทำให้หายได้เร็วขึ้น ยังทำให้โอกาสกลับเป็นซ้ำลดลง ส่วนใครที่ยังไม่ได้เป็นซึมเศร้าก็ควรเรียนรู้ไว้เพื่อเป็นภูมิคุ้มกันทางใจให้ตัวเอาเอง

ติดตามบทความใหม่ ๆ จาก หมอเอิ้น พิยะดา ได้ทุกวันพฤหัสบดี บน LINE TODAY

-

อ้างอิง

 1.หนังสือจิตเวชศาสตร์รามาธิบดี ,p153

2.Ng E, Browne CJ, Samsom JN, Wong AHC. Depression and substance use comorbidity: What we have learned from animal studies. Am J Drug Alcohol Abuse. 2017;43(4):456-474. doi:10.1080/00952990.2016.1183020

3. National Institute of Mental Health. Chronic illness & mental health.

4. Qato, DM, Ozenberger, K, Olfson, M. Prevalence of prescription medications with depression as a potential adverse effect among adults in the United States. JAMA. 2018;319(22):2289-2298. doi:10.1001/jama.2018.6741

5. Yang L, Zhao Y, Wang Y, et al. The effects of psychological stress on depression. Curr Neuropharmacol. 2015;13(4):494-504. doi:10.2174/1570159x1304150831150507