พรรคคอมมิวนิสต์จีน … เบื้องหลังความสำเร็จของจีน

คอลัมน์ China Inside Out

พรรคคอมมิวนิสต์จีน … เบื้องหลังความสำเร็จของจีน

------------------------------------------------------

ท่ามกลางวิกฤติโควิด-19 ที่โลกต่างเลือกแนวทางแก้ไขปัญหาในแบบของตน จีนกลายเป็นหนึ่งในต้นแบบของความสำเร็จในการหยุดการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสได้อย่างเฉียบขาด

หลายคนตื่นตะลึงกับการเติบใหญ่ทางเศรษฐกิจอย่างก้าวกระโดด การบริหารจัดการประเทศที่มีประชาชนกว่า 1,400 ล้านคน และการเสริมสร้างภาพลักษณ์ผู้นำจนโดดเด่นในเวทีโลกในปัจจุบัน

ยิ่งเมื่อเปรียบเทียบกับสถานการณ์ในหลายชาติตะวันตกในช่วงหลายปีหลังด้วยแล้ว ผู้คนก็เลยเกิดคำถามสงสัยขึ้นมาว่า อะไรคือปัจจัยที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในการจัดการกับสารพัดปัญหาและเดินหน้าการพัฒนาอย่างเป็นระบบ รวดเร็ว เฉียบขาด และต่อเนื่องของจีนดังกล่าว

ระบอบการปกครองเป็นปัจจัยหนึ่งที่ผู้คนหยิบยกขึ้นมา บางคนเอ่ยถึงความเป็นเผด็จการ แต่สำหรับผมแล้ว พรรคคอมมิวนิสต์จีนเป็นแก่นแท้ของความสำเร็จดังกล่าว

พรรคคอมมิวนิสต์จีนเป็นองค์กรหลักที่กำหนดทิศทางการขับเคลื่อนประเทศ กำกับดูแลด้านความมั่นคง และนโยบายในการบริหารประเทศ ซึ่งกรณีนี้ก็อาจคล้ายกับพรรคการเมืองหลักของประเทศอื่น

แต่กรณีของจีน เลขาธิการพรรคยังได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งประธานาธิบดี และประธานกรรมาธิการกลางทหาร ตำแหน่งเลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์จีนจึงเป็นพื้นฐานในการก้าวสู่ตำแหน่งสำคัญอื่นของประเทศ

นั่นหมายความว่า พรรคทำหน้าที่กำกับดูแลนโยบายในการบริหารประเทศและคุมกำลังทหารไว้ในมือ ซึ่งถือว่าเป็นอำนาจสำคัญที่ดูแลความมั่นคงและความสงบเรียบร้อยของประเทศ

ตัวอย่างที่ดีในอดีตก็คือ เหตุการณ์การชุมนุมประท้วงครั้งใหญ่ที่จตุรัสเทียนอันเหมินเมื่อกว่า 30 ปีก่อน โครงสร้างอำนาจในการบริหารประเทศในช่วงวิกฤติเผชิญกับความสั่นคลอนและแฝงไว้ซึ่งความเปราะบาง

ท่านเติ้ง เสี่ยวผิงก็ใช้อำนาจประธานกรรมาธิการกลางทหารเรียกประชุมนายทหาร และนำไปสู่การขอกระชับพื้นที่ จนนำความสงบและความเป็นปึกแผ่นสู่ประเทศได้ในที่สุด

นอกจากนี้ เมื่อประกาศกฎอัยการศึก กฎหมายก็ระบุให้เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัยที่เราเห็นยืนคัดกรองและดูแลความเรียบร้อยอยู่แถวหน้าประตูทางเข้าองค์กรภาครัฐและหน่วยงานสำคัญอื่นที่กระจายอยู่ทั่วประเทศ ก็ถูกเปลี่ยนสถานะไปสังกัดกระทรวงกลาโหมโดยอัตโนมัติในทันที

กว่า 70 ปีของการก่อตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีน พรรคคอมมิวนิสต์จีนได้สถาปนาตนเองก้าวขึ้นเป็นพรรคการเมืองหลักเพียงพรรคเดียวของประเทศ

ปรัชญา แนวคิด นโยบายและมาตรการต่างๆ ของรัฐบาลจีนที่ปรับเปลี่ยนตามสถานการณ์ในแต่ละยุคสมัยล้วนดำเนินไปภายใต้การชี้นำของพรรค อาทิ การปฏิวัติทางวัฒนธรรม การเปิดประเทศสู่ภายนอก และการปฏิรูปภาคเศรษฐกิจ รวมทั้งการแก้ไขปัญหาวิกฤติโควิด-19 ในปัจจุบัน

ประเด็นที่น่าสนใจก็คือ “แล้วพรรคคอมมิวนิสต์จีนเข้มแข็งได้อย่างไร” ในด้านหนึ่งคือ โครงสร้างองค์กรซึ่งพบว่า พรรคสร้างโครงข่ายอย่างน้อย 3 ระดับแทรกตัวเข้าไปกำกับตรวจสอบการดำเนินงานของแต่ละองค์กรให้เป็นไปตามนโยบายพรรค ดังนี้

ระดับส่วนกลาง เป็นเสมือนรากแก้วที่หยั่งลึกในกรุงปักกิ่ง ประกอบด้วยสมัชชาประชาชนแห่งชาติ คณะกรรมการกลาง คณะกรรมการถาวรประจำกรมการเมือง และคณะกรรมการประจำกรมการเมือง รวมทั้งองค์กรและสถาบันที่ขึ้นตรงกับส่วนกลาง

ระดับท้องถิ่น เป็นเสมือนรากแขนงที่แผ่กระจายไปในพื้นที่หลักทั่วจีน ซึ่งมีทั้งระดับมณฑล เมือง และเขต มีการจัดตั้งคณะกรรมการพรรคในทุกมณฑล มหานคร และเขตการปกครองระดับมณฑลรวมจำนวน 31 คณะ คณะกรรมการระดับเมืองหรือเทียบเท่าจำนวน 333 คณะ และระดับเขตหรือเทียบเท่าอีกราว 2,860 คณะ

เลขาธิการพรรคในแต่ละคณะกรรมการทำหน้าที่เป็นผู้นำของแต่ละพื้นที่ปกครอง โดยมีระดับตำแหน่งสูงกว่าฝ่ายบริหารของพื้นที่ปกครองอย่างนายกเทศมนตรีมหานคร ผู้ว่าการมณฑล หรือประธานเขตปกครอง

ระดับรากหญ้า เป็นเสมือนรากฝอยที่ช่วยให้พรรคสามารถซึมลึกเข้าไปในทุกองค์กรเครือข่ายในท้องถิ่น อาทิ กิจการรัฐวิสาหกิจ พื้นที่ชนบท หน่วยงานภาครัฐ สถาบันการศึกษา สถาบันวิจัย ชุมชนที่อยู่อาศัย กลุ่มสังคม องค์กรตัวแทนเชิงสังคม และหน่วยงานในสังกัดของกองทัพปลดแอกฯ โดยมีการจัดตั้งคณะกรรมการพรรคในระดับรากหญ้าถึงราว 4 ล้านแห่งทั่วประเทศ

ในอีกด้านหนึ่ง พรรคยังจัดตั้งคณะกรรมการตรวจสอบวินัย มีกระบองยักษ์เพื่อทำหน้าที่ปกป้องธรรมนูญและกฎระเบียบของพรรค และให้มั่นใจว่าการดำเนินงานของสมาชิกพรรคสอดคล้องกับแนวทาง นโยบาย และการตัดสินใจของพรรค

คณะกรรมการนี้จะทดสอบตรวจสอบสมาชิกพรรคที่เป็นผู้บริหารในแต่ละองค์กรในหลายรูปแบบ ทั้งทางตรงและทางอ้อม บางช่วงก็อาจมอบการบ้านให้สมาชิกพรรเขียนประวัติผู้นำประเทศด้วยลายมือตนเอง หรือซักถามความรู้ความเข้าใจในนโยบายพรรคเพื่อการปฏิบัติงานและปฏิบัติตนที่ถูกต้อง

ท่านสี จิ้นผิง ผู้นำปัจจุบันใช้กลไกส่วนนี้ในการจัดระเบียบสมาชิกพรรคและผลักดันการดำเนินหลายนโยบายสำคัญอย่างเข้มข้น อาทิ การปราบทุจริตและต่อสู้ปัญหาคอรัปชั่น

อีกประเด็นที่เป็นคำถามสงสัยก็คือ พรรคคอมมิวนิสต์จีนมีเครือข่ายมากน้อยเพียงใด

ปัจจุบัน พรรคคอมมิวนิสต์จีนมีสมาชิกรวมราว 90 ล้านคน นับเป็นหนึ่งในพรรคการเมืองที่มีจำนวนสมาชิกมากที่สุดในโลก คิดเป็นสัดส่วนราว 6% ของจำนวนประชากรโดยรวม

ราวร้อยละ 90 ของสมาชิกพรรคเป็นชนเผ่าฮั่น ขณะที่สมาชิกเพศหญิงก็มีแนวโน้มเพิ่มขึ้น แต่พรรคก็ให้ความสำคัญอย่างมากกับตัวแทนชนกลุ่มน้อย ดังจะเห็นได้ว่า ในเวทีการประชุมระดับชาติ ผู้แทนชนกลุ่มน้อยจะมีภารกิจอย่างเป็นทางการและกิจกรรมพิเศษที่ขึ้นหน้าแรกในสื่อหลักของจีนทุกครั้ง

พรรคยังมีระบบและเงื่อนไขการคัดกรองผู้สมัครเป็นสมาชิกพรรคที่เข้มข้น ทำให้สมาชิกมีคุณภาพที่ดีเยี่ยม โดยอุดมไปด้วยผู้มีความรู้ความสามารถพื้นฐาน ราว 95% จบการศึกษาระดับปริญญาตรีหรือสูงกว่า และมีสัดส่วนของคนรุ่นใหม่ผสมผสานอยู่ค่อนข้างมาก ราว 2 ใน 3 อยู่ในช่วงอายุ 35-55 ปี

สมาชิกพรรคมีการกระจายตัวอยู่ทั่วประเทศ กว่า 30% เป็นกลุ่มรากหญ้าที่อาศัยอยู่ในชนบท และราว 7% เป็นชนชั้นกรรมาชีพ

ประเด็นสำคัญอีกประการหนึ่งก็คือ พรรคมีการเชื่อมโยงกับการบริหารประเทศได้อย่างเบ็ดเสร็จและเป็นระบบอย่างไร

ในระบบนิติบัญญัติ ภายหลังการตัดสินใจหรือเสนอประเด็นสำคัญด้านนโยบายของพรรค ข้อเสนอจะถูกส่งต่อไปยังสมัชชาประชาชนจีนในฐานะสภาเพื่อพิจารณาและให้ความเห็นชอบ ซึ่งเป็นกระบวนการในด้านนิติบัญญัติ หรือกระบวนการในแง่กฎหมาย

อย่างไรก็ดี สำหรับชาวจีนแล้ว บทบาทและอำนาจในการบริหารประเทศจึงอยู่ที่พรรคเป็นหลัก สมัชชาประชาชนจีนถูกเปรียบเปรยว่าเป็นเสมือนสภาตรายาง วาระการประชุมใดๆ จะมีสรุปข้อตกลงกันก่อนล่วงหน้า ทำให้การประชุมเป็นเพียงสัญลักษณ์เชิงพิธีการ

ในทางปฏิบัติ การประสานงานระหว่างพรรคคอมมิวนิสต์ คณะรัฐมนตรี รัฐบาล และองค์กรอื่นจะกลมกลืนเป็นเนื้อเดียวกัน ผ่านคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์ และคณะกรรมการอื่น จึงมักเปรยกันว่า เรื่องใดผ่านการพิจารณาจากพรรคแล้วก็ยากที่จะถูกการปฏิเสธจากสมัชชาฯ และองค์กรอื่น

ด้วยโครงสร้าง ระบบ และองค์กรเครือข่ายของพรรค ผสมผสานกับคุณภาพผู้นำที่ยอดเยี่ยม และปัจจัยอื่น เราจึงเห็นองคาภยพของจีนที่ปรับเปลี่ยนไปในทิศทางเดียวกันอย่างเป็นระบบ ทำให้การพัฒนาประเทศและการแก้ไขปัญหาวิกฤติโควิด-19 ที่ผ่านมาเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพนี้เอง ทำให้ผู้คนต่างกล่าวว่า “จีนมีวันนี้ได้เพราะพรรคคอมมิวนิสต์ที่เข้มแข็ง”

แต่พรรคคอมมิวนิสต์จีนยังคงเดินหน้าปรับตัวอยู่ตลอดเวลา และประกาศเป้าหมายว่า จะพัฒนาจีนไปสู่การเป็นต้นแบบของการเป็นระบอบสังคมนิยมยุคใหม่ในปี 2035

มีโอกาสเราจะมาพูดคุยเกี่ยวกับองค์กรสำคัญที่เชื่อมโยงกับพรรคคอมมิวนิสต์จีนกันครับ