“เพลงมหาฤกษ์และมหาชัย” 2 เพลงเก่าสมัยกรุงศรีฯ ที่คนเข้าใจผิดว่าเป็นเพลงเดียวกัน
“เพลงมหาฤกษ์และมหาชัย” ที่มักเรียกติดปากรวมเป็นว่า “เพลงมหาฤกษ์มหาชัย” ทำให้เข้าใจผิดว่าเป็นเพลงเดียวกัน หากความจริงแล้วมันคือ “เพลงมหาฤกษ์” และ “เพลงมหาชัย” แล้วเพลงทั้ง 2 นี้มีที่มาและการใช้ที่แตกต่างกันอย่างไร
เพลงมหาฤกษ์ และมหาชัย
เพลงมหาฤกษ์ และเพลงมหาชัย เป็นเพลงสองชั้น มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นเพลงปี่พาทย์สำหรับทำขวัญหรือเวียนเทียน รวมถึงพิธีที่เป็นศิริมงคลต่างๆ
เพลงมหาฤกษ์ ชื่อเพลงก็ระบุอยู่ชัดเจนว่า หมายถึงเวลา หรือฤกษ์ที่ดี โดยทั่วไปใช้ในงานเปิดงาน, เปิดสถานที่ตามฤกษ์ที่กำหนด ส่วนเพลงมหาชัยนั้นใช้ในงานมงคลทั่วไป และมีการบรรจุเนื้อร้อง โดยเนื้อร้องสมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นการอวยพร ดังเนื้อที่ว่า
“(บทที่ 1) เวียนเอยเวียนเทียน เวียนไปให้ครบสามรอบ สิ่งสินประกอบ ทั้งช้างและข้าไท ส่วยช้างมาแต่เหนือ ส่วยเรือมาแต่ใต้ สมบัติอย่ารู้ไร้ ให้ไหลมาดังท่อธาร
(บทที่ 2) ให้เอยให้พร พรนั้นอย่าได้คลาดแคล้ว เงินทองกองแก้ว ทั้งส่วนสรรพพัฒนา อายุยืนจนเฒ่า ถึงร้อยเศษเก้าพระวัสสา เป็นสุขทุกอิริยา โรคาอย่าได้มีเอย”
เวอร์ชั่นสากล
ส่วนเพลงมหาฤกษ์ เพลงมหาชัย ที่ได้ยินในปัจจุบันนั้นเป็นแบบสากล และเป็นเพลงที่แต่งขึ้นใหม่จากทำนองเพลงเก่าที่มีอยู่ในเพลงทำขวัญ
เพลงมหาชัยแบบสากล สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ เมื่อราว พ.ศ. 2438 ขณะทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงกลาโหม ทรงนิพนธ์โดยยึดหลักเนื้อเพลงเก่าอย่างใกล้ชิด แต่ทำนองใหม่ทรงนิพนธ์ให้มีท่วงทีองอาจ เผื่อใช้เป็นเพลงเดินและเพลงเกียรติยศ
เมื่อทรงนิพนธ์แล้วก็ประทานให้พระวาทิตบรเทศ (ม.ร.ว.ชิต เสนีวงศ์) ผู้บังคับการกองแตรวงของทหารบก นำไปแยกเสียงประสานสำหรับให้แตรทหารบกบรรเลงเป็นเพลงเดิน และให้ ร.ต. จาคอบ ไฟท์ (บิดาของพระเจนดุริยางค์) ครูแตรวงทหารบกนำไปแยกเสียงประสานสำหรับแตรวงทหารม้าบรรเลง
เพลงมหาฤกษ์แบบสากล สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงดัดแปลงให้เป็นทางประสานเสียงแบบสากล แต่ไม่ถึงกับการแต่งทำนองขึ้นใหม่ เพียงแต่ดัดแปลงตอนขึ้นต้นและลงท้ายเล็กน้อย โดยยึดหลักทำนองเก่าอย่างใกล้ชิดเช่นกัน เมื่อประสานเสียงแบบสากลแล้วก็ทำให้เกิดความเร้าใจขึ้น
การใช้ที่แตกต่าง
แม้เพลงมหาฤกษ์ และเพลงมหาชัย จะมีการใช้ที่คล้ายๆ กัน แต่ก็มีความต่างกันอยู่ โดยเฉพาะกับ “บุคคล” ที่จะใช้
เพลงมหาฤกษ์ ตั้งแต่ที่มาการปรับปรุงเป็นแบบสากลนั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำรัสสั่งให้บรรเลงเป็นเกียรติยศตลอดจนถึงสามัญชน ปัจจุบันในพิธีเปิดอาคาร, สำนักงาน หรืองานต่างๆ ตามฤกษ์มงคลที่กำหนด, ใช้ต้อนรับประธาน ฯลฯ มักมีการบรรเลงเพลงมหาฤกษ์
เพลงมหาชัย เป็นเพลงเกียรติยศใช้บรรเลงทั้งรับและส่งเสด็จ สำหรับพระบรมวงศานุวงศ์ที่มีศักดิ์ต่ำกว่า สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี, ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์, ธงราชวงศ์เวลาผ่านหรือขึ้นลง ฯลฯ
อ่านเพิ่มเติม :
- จิตร ภูมิศักดิ์ วิพากษ์ “ดนตรีไทย-เพลงไทยเดิม” เหตุไม่พัฒนา จึงสาบสูญ
- รัฐบาลจอมพล ป. ส่งเสริม หรือย่ำยีดนตรีไทย
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
อุทิศ นาคสวัสดิ์. “เพลงมหาฤกษ์และมหาชัย” ใน, ดนตรีไทยปริทัศน์ ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2510.
“ระเบียบส่วนราชการในพระองค์ ว่าด้วยการบรรเลงดุริยางค์ในการพระราชพิธีหรือพิธีการ พ.ศ. 2562” ใน, ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนพิเศษ 117 ง 10 พฤษภาคม 2562.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 4 มีนาคม 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “เพลงมหาฤกษ์และมหาชัย” 2 เพลงเก่าสมัยกรุงศรีฯ ที่คนเข้าใจผิดว่าเป็นเพลงเดียวกัน
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com