ผีหม้อนึ่ง สิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจคนล้านนา สามารถชี้ชะตา และรักษาอาการเจ็บป่วยได้!
ผี สิ่งลี้ลับ เหนือธรรมชาติ ที่ไม่มีใครสามารถให้คำตอบได้ว่ามีจริงหรือไม่ ?
แต่สำหรับคนเหนือ ผี คือสิ่งที่พวกเขานับถือกันมาช้านาน เคารพบูชา มีความเป็นส่วนหนึ่งของการดำเนินชีวิต ไม่ว่าจะทำอะไรติดขัด เจออุปสรรค ชีวิตพลิกผัน ล้วนเเล้วแต่เป็นการลงโทษ ของผี
หรือกระทั่งการเจ็บป่วย ที่หาสาเหตุไม่ได้ รักษาทางวิทยาศาสตร์ก็ไม่หาย หมอก็หาสาเหตุไม่ได้ ว่าอาการนั้นเกิดจากอะไร
แต่สิ่งหนึ่งที่คนเหนือเชื่อว่า สามารถให้คำตอบได้คือ “ผีหม้อนึ่ง”
ผีหมอนึ่ง คือวิญญาณสิงสถิตอยู่ในหม้อนึ่งที่คนเหนือใช้สำหรับนึ่งข้าวเหนียว หรือเตาไฟ ซึ่งคนเหนือเชื่อกันว่าหมอนึ่งเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์เพราะคนในบ้านต้องกินข้าวจากหมอใบนี้ จะต้องบํารุงรักษา เมื่อมีเหตุการณ์ผิดปกติ ในบ้านเรือน เจ้าของเรือนจะไปขอแม่หมอมาทําการลงผีย่าหม้อนึ่ง
ผีหม้อนึ่งมี 2 แบบคือ
ผีหม้อนึ่ง แบบ แกว่งข้าว ใช้การนับเม็ดข้าวเพื่อเสี่ยงทาย
ผีหม้อนึ่ง แบบ แกว่งหม้อนึ่ง ทำนายจากการแกว่งของหม้อนึ่ง
จันได้มีโอกาสคุยกับ คุณยายฟองจันทร์ ขันทพันธ์ ชาวอ.ขุนตาล จ.เชียงราย คุณยายได้เล่าการเสี่ยงทายโดยการใช้หม้อนึ่งให้จันฟังว่า หากบ้านไหนมีคนเจ็บไข้ได้ป่วยหรือไม่สบาย ไปหาหมอก็ไม่หาย เจ้าของบ้านก็จะทำการถามผีหม้อนึ่งเพื่อหาสาเหตุว่า เพราะอะไรอาการเจ็บป่วยถึงไม่หายสักที
โดยขั้นตอนนี้ เจ้าของบ้านต้องนำครูบูชา ซึ่งก็จะมี กรวย กระสวย ดอกไม้ เทียน และเงิน คนเหนือเรียกว่าขันตั้ง หรือค่าครู ไปหาแม่หมอ หรือครูบามาทำพิธี ค่าครูก็จะแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับแม่ครูจะเรียก 19 บาท 29 บาท 39 บาท ซึ่งถือเป็นจำนวนที่เป็นมงคล
แม่ครูหรือครูบา คือคนที่สืบทอดมาจากตระกูล ที่มีมาช้านานรุ่นสู่รุ่น ไม่ใช่ว่าบ้านไหนจะเป็นก็ได้ คนที่จะเป็นแม่หมอได้คือคนที่มีจิตพิเศษ สามารถสื่อสารกับวิญญาณได้
การทำการเสี่ยงทาย เริ่มจากนําไม้ท่อนเล็กๆหรือฝืน ความยาวประมาณ 1 ศอกมาผูกติดกับหมอนึ่ง ให้เหมือนเป็นแขนของหมอแล้วนําเสื้อของเจ้าของบ้านมาสวมไว้ที่หม้อนึ่ง เชื่อว่าเสื้อของใคร จิตของคนนั้น
ต่อมาทางเจ้าของบ้านก็จะเตรียมเครื่องบูชามีสวย(กรวย) ดอกไม้ธูปเทียน กระโด้งใส่ข้าวสารประมาณหนึ่งลิตร เมื่อทุกอย่างพร้อมแล้วแม่หมอ และผู้ช่วยช่วยกันจับก้นหม้อขึ้น โดยจะจับไม่เต็มมือ หม้อนึ่งก็จะแกว่งไปมา ให้รู้ว่าขณะนั้นวิญญาณหรือผีย่าหมอนึ่ง ได้เข้าทรงอยู่ในหม้อแล้ว
แต่ทุกครั้งก็ใช่ว่าพิธีจะสำเร็จเสมอไป บางทีหมอไม่เเกว่ง นิ่งเพราะวิญญาณไม่เข้าในหม้อ ก็ต้องหาฤกษ์เวลาที่ดีครั้งใหม่ต่อไป
แต่ถ้าหมอนึ่งเเกว่ง แสดงว่า พิธีกำลังจะเริ่ม เจ้าของบ้านหรือคนที่เจ็บป่วยก็จะรับรู้โดยอัตโนมัติว่า ตอนนี้ผีเข้าทรงในหมอนึ่งเเล้ว
เจ้าของบ้านก็จะเริ่มถาม โดยคำถามก็จะถามว่าเหตุใดคนในบ้านจึงป่วย เช่น ทำไมปวดท้องไม่หายสักที แม่หมอก็จะพูดซ้ำเพื่อถามผีหมอนึ่งให้เจ้าของบ้านว่า “เขาถามว่าทำไมปวดท้องไม่หายสักที” เเล้วแม่หมอก็จะถามต่อเช่น เขาลบหลู่อะไรไว้ไหม? ทำผิดผีหรือเปล่า ถ้าใช่หมอนึ่งที่อยู่ในมือก็จะแกว่งไปมา แต่ถ้าคำถามนั้นไม่ใช่หมอนึ่งก็จะนิ่ง
คําถามอาจมีหลากหลายประเด็นแล้วเจ้าของบ้านหรือคนป่วยจะถาม โดยจะถามไปทีละคำถาม นำความเป็นไปได้มาถามเช่น ที่เจ็บป่วยเกิดจากการที่เจ้าของบ้านไปหลบหลู่ผีบรรพบุรุษ เจ้าของบ้านก็จะถามต่อว่า ผีบรรพบุรุษคนไหน พูดชื่อบรรพบุรุษที่ตายไปเรื่อยๆ จนถึงคนที่ใช่ หมอนึ่งก็จะแกว่ง
จนสิ้นสุดคำถามสุดท้ายว่า แล้วจะทำยังไงให้อาการหาย ส่วนใหญ่ก็จะเป็นการขอขมา หรือเรียกว่าการเลี้ยงผี ที่นำเอาเครื่องบูชาไปขอขมาตามพิธี คือการแก้ในสิ่งที่เราเผลอไปลบลู่ไว้ ถือว่าเรารู้สาเหตุเเละวิธีเเก้เเล้ว
สุดท้ายเมื่อลงผีหม้อนึ่งเสร็จแม่หมอและผู้ช่วยก็จะวางหม้อลง ปลดเสื้อผ้าและแขนไม้ออกถือว่าเป็นเสร็จพิธี
ยายฟองจันทร์บอกอีกว่า แม่เรารู้วิธีเเก้ ก็ทำพิธีตามที่รับปากไว้ คือการเลี้ยงผี ขอขมา หลังจากจากทำตามขั้นตอนเสร็จ อาการเจ็บป่วยก็จะเริ่มทุเลาลง นอนหลับกินอิ่มมากขึ้น เหมือนได้คลายข้อสงสัย และได้ทำให้ถูกตามขั้นตอน สบายใจมากขึ้น
เรื่องแบบนี้ยายฟองจันทร์บอกว่า ไม่มีใครยืนยันหรือพิสูจน์ได้ เพราะเป็นความเชื่อส่วนของแต่ละคน บางคนทำแล้วไม่หายก็มี มันพูดยาก แต่สำหรับยาย 80% ยายเชื่อว่าผีหมอนึ่งมีจริงเเละรักษาได้จริง
แม้ปัจจุบัน ผีย่าหม้อนึ่งจะถูกลบเลือนความเชื่อ ลงไปไม่ค่อยจะมีบทบาท ในชีวิตประจําวันของคนรุ่นหลัง เพราะขาดการส่งต่อความเข้าใจและความเชื่อนี้
ทั้งทีเราอยู่ในยุคของการสื่อสารเเละเข้าถึงง่ายกว่าสมัยก่อนหลายเท่า แต่เรื่องความความเชื่อ ไม่สามารถที่จะส่งต่อผ่านการบอกเล่าเพียงอย่างเดียวเท่านั้น ต้องอาศัยการสัมผัสด้วยตัวเอง
ที่จริงรายละเอียดเกี่ยวกับผีหม้อนึ่งยังมีอีกมาก ในเเต่ละท้องถิ่นแต่ละพื้นที่ก็มีขั้นตอนที่เเตกต่างกันไป แต่จุดหมายเดียวกันคือการ หาสาเหตุและข้อสงสัย เพื่อแก้ไขให้ถูกต้อง เพื่อความสบายใจทั้งคนอยู่บรรพบุรุษที่ล่วงลับไป