30 บาทรักษาทุกที่ : พลิกโฉมระบบสุขภาพไทย

ในปี พ.ศ. 2545 ประเทศไทยเริ่มใช้นโยบาย “30 บาทรักษาทุกโรค” เป้าหมายคือให้ประชาชนเข้าถึงบริการสุขภาพทุกที่ ด้วยค่าบริการเพียง 30 บาท ต่อครั้ง ซึ่งกลายมาเป็น “สิทธิบัตรทอง” ที่ได้รับความนิยมในปัจจุบัน โครงการนี้มีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องมากกว่า 2 ทศวรรษ จนกระทั่งปี 2567 รัฐบาลพรรคเพื่อไทย ในยุคที่ น.ส.แพทองธาร ชินวัตร เป็นนายกรัฐมนตรี ได้เปิดตัวนโยบาย “30 บาทรักษาทุกที่ ด้วยบัตรประชาชนใบเดียว” ที่มีเป้าหมายปฏิรูปการเข้าถึงบริการทางสุขภาพ ด้วยการให้สิทธิบัตรทองสามารถใช้ได้ทุกหน่วยบริการที่ร่วมระบบ ทั้งภาครัฐและเอกชน ใช้เพียงบัตรประชาชนเท่านั้น ไม่จำเป็นต้องใช้บัตรทองแบบเดิม

ปัจจุบันโครงการ 30รักษาทุกที่ให้บริการครอบคลุมพื้นที่ 45 จังหวัด (รวมกรุงเทพฯ)และจะเปิดให้บริการครอบคลุมทั้ง 77 จังหวัด ตั้งแต่ 1 มกราคม 2568 เป็นต้นไป โดยมีระบบเชื่อมต่อข้อมูลสุขภาพครบถ้วน (100%) ช่วยให้ประชาชนเลือกรับบริการใกล้บ้านได้ง่ายขึ้น มีหน่วยบริการนวัตกรรมกว่า 13,000 แห่ง มีบริการเช่น telemedicine, ตู้ห่วงใย, รถตู้ส่งผู้ป่วย, คลินิกเคลื่อนที่ ฯลฯ ทำให้มียอดผู้ใช้สิทธิโครงการเพิ่มขึ้นราว 800,000 คน และมีจำนวนครั้งในการใช้สิทธิสูงถึง 15 ล้านครั้งในช่วงหนึ่งปีที่ผ่านมา และสามารถช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพของประชาชน ช่วยลดปัญหาความยากจน ซึ่งเริ่มต้นไม่ได้มุ่งเรื่องความยากจนโดยตรง

ปัจจุบันนี้ภายใต้นโยบาย 30 บาทรักษาทุกที่ได้ทำให้ประชาชนไม่จำเป็นต้องไปรอรับบริการเป็นเวลานาน หรือต้องลางานเพื่อไปพบแพทย์อีกต่อไป เนื่องจากสามารถจองคิวพบแพทย์ตามเวลาที่สะดวกได้ และมีการเชื่อมโยงข้อมุลสุขภาพทั้งหมด 100% แล้วทำให้ประชาชนสามารถไปรับบริการได้สะดวกรวดเร็วขึ้นเพียงใช้บัตรประชาชนใบเดียว และมี Health ID โดยมีการพัฒนาระบบการพบแพทย์ออนไลน์ เพื่ออำนวยความสะดวกให้กับประชาชนที่มีอาการเจ็บป่วยเล็กน้อย ที่ไม่จำเป็นต้องไปโรงพยาบาลเหมือนที่ผ่านมา แต่หากเจอนวัตกรรมบริการตู้ห่วงใย ก็สามารถเข้าไปรับบริการพบแพทย์ผ่านระบบออนไลน์โดยใช้การวิดีโอคอลได้เลย ส่วนยาก็มีระบบจัดส่งให้ถึงบ้าน ไม่ว่าจะทางไปรษณีย์ หรือไรเดอร์ส่งยา ซึ่งในส่วนนี้ยังเป็นการสร้างการจ้างงานให้เพิ่มขึ้นให้กับคนในชุมชนด้วย

นอกจากนี้ ยังมีบริการการเจาะเลือดที่บ้านสำหรับผู้ป่วยติดเตียง และบริการให้ยืมเครื่องล้างไตทางช่องท้องอัตโนมัติ (APD) กับผู้ป่วยไตวายเรื้อรังระยะสุดท้าย รวมถึงการเชิญชวนคลินิกและร้านยาเอกชนให้เข้าร่วมให้บริการในระดับปฐมภูมิ เพื่อเพิ่มความสะดวกให้กับประชาชน ลดค่าใช้จ่ายในการเดินทาง ควบคู่ไปกับการลดระยะเวลารอคอย และความแออัดในโรงพยาบาล ซึ่งเป็นการแบ่งเบาภาระให้กับบุคลากรทางการแพทย์ในโรงพยาบาลด้วย

การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นทำให้ประชาชนเลือกใช้คลินิกร้านยามากขึ้นกว่าจะต้องไปโรงพยาบาล โดยจากที่มีการเพิ่มทางเลือกใหม่ๆ ในการรับบริการให้กับประชาชน จากข้อมูลพบว่า ได้ทำให้ประชาชนที่ไม่เคยใช้สิทธิบัตรทอง 30 บาทมาก่อน และมาใช้ตอนมีนโยบาย 30 บาทรักษาทุกที่ มีเพิ่มขึ้นถึง 8 หมื่นคน

ขณะที่กระทรวงสาธารณสุขก็ได้ร่วมกับสมาคมวิชาชีพทางการแพทย์ เพิ่มหน่วยบริการนวัตกรรมอีก 7 ประเภท โดยขึ้นทะเบียนในระบบแล้วประมาณ 1.3 หมื่นแห่ง มีประชาชนรับบริการแล้วกว่า 6 ล้าน 5 แสนคน หรือประมาณ 15 ล้านครั้ง นอกจากนี้ ยังมี 14 บริการนวัตกรรมทางเลือกใหม่ เช่น ระบบการแพทย์ทางไกล หาหมอผ่านแอปพลิเคชัน รถทันตกรรมเคลื่อนที่ คลินิกเวชกรรมเชิงรุก ตู้ห่วงใย เจาะเลือดที่บ้าน รถรับส่งผู้ป่วย

สำหรับในพื้นที่กรุงเทพมหานครเมื่อโรงพยาบาลเอกชนหลายแห่งเปิดให้ลงทะเบียน/ย้ายสิทธิรองรับผู้ถือบัตรทอง พบว่าประชาชนหลายหมื่นรายย้ายสิทธิไปรับบริการกับ รพ.เอกชนในเครือที่เข้าร่วมสะท้อนถึงความต้องการของประชาชนด้านความรวดเร็ว และผู้ใช้สิทธิมักเลือกร้านยา/คลินิกเอกชน เป็นด่านแรกเมื่อต้องการบริการเล็กน้อยทำให้ลดต้นทุนผู้รับบริการต่อครั้ง จากเฉลี่ยประมาณ 660 บาท เหลือประมาณ 515 บาท

แต่ถึงแม้โครงการจะมีภาพรวมที่ดี แต่ยังมีปัญหา เช่น ประชาชนส่วนใหญ่ยังเข้าใจว่าใช้ได้เฉพาะโรงพยาบาลรัฐ บางส่วนก็เข้าใขว่าต้องลงทะเบียน Health ID หรือเปลี่ยนหน่วยบริการก่อน แต่จริงๆ สามารถใช้ได้ทันทีเพียงยื่นบัตรประชาชน นอกจากนี้ก็ยังมีการเรียกร้องตรวจรักษาที่ไม่ได้จำเป็น เช่น มีไข้เล็กน้อยสามารถซื้อยาทานเองได้ แต่ก็มาขอใช้สิทธิ ทำให้ผู้ป่วยที่จำเป็นจริงๆ ได้รับผลกระทบซึ่งเกิดจากการใช้สิทธิโดยไม่เข้าใจวัตถุประสงค์จริงของระบบ

นอกจากนี้ยังมีสิ่งที่รัฐบาลจะต้องปรับปรุง เช่น ระบบส่งต่อในบางกรณียังมีความซับซ้อน เช่น การผ่าตัดใหญ่ มะเร็ง มีการตีความเงื่อนไขต่างกันทำให้เกิดการปฏิเสธผู้ป่วยหรือต้องกลับไปรักษาโรงพยาบาลเดิม รวมทั้งอัตราเหมาจ่ายค่าบริการในบางโรคต่ำกว่าต้นทุนของคลินิกเอกชน ทำให้เอกชนบางรายไม่เข้าร่วมโครงการหรือไม่ก็จำกัดการบริการเพื่อเลี่ยงการขาดทุน และในพื้นที่ชนบทยังมีจุดบริการเอกชนน้อย ผู้ป่วยในบางอำเภอยังต้องเดินทางไกลซึ่งทำให้เสียเวลาและค่าเดินทาง ลดรงจูงใจในการใช้สิทธิ

นโยบาย 30 บาทรักษาทุกที่ นับเป็นความสำเร็จเชิงนวัตกรรมทางรัฐที่สามารถยกระดับชีวิตประชาชนให้เข้าถึงบริการพื้นฐานได้อย่างสะดวก รวดเร็ว และครอบคลุม พร้อมทั้งเปิดทางเลือกในการรักษาที่นอกเหนือจากโรงพยาบาลแบบเดิม ๆ เป็นการยกระดับสุขภาพของคนไทยจาก สิทธิการเข้าถึงสู่สิทธิที่เลือกได้ของคนไทย