สงครามและความพินาศคือเหตุผลว่าทำไม'ซูดาน'จึงกลายเป็น'สังคมไร้เงินสด'ที่แท้จริง

เพื่อที่จะเอาชีวิตรอดในประเทศซูดานที่กำลังประสบกับภัยสงครามและความอดอยากในเวลานี้ หลาคนต้องหันกลับสู่วิถีชีวิต "แบบบุพกาล" หนึ่งในระบบที่ล่มสลายลงไปก็คือระบบธนาคารที่พังทลายหลังจากสงครามมานานกว่าสองปี ดังนั้น ซูดานจึงกลายเป็น "สังคมไร้เงินสด" ที่แท้จริง เพราะผู้คนหันไปพึ่งการแลกเปลี่ยน หรือ Barter trade และระบบ IOU ซึ่งกลายเป็นวิธีการเดียวที่หลายคนๆ จะสามารถซื้อหาสิ่งของจำเป็นไว้ได้

“ผมไม่ได้ถือธนบัตรมานานกว่าเก้าเดือนแล้ว” อาลี ข้าราชการพลเรือนในเมืองดิลลิง รัฐคอร์โดฟานใต้ กล่าว

เมืองนี้ถูกปิดล้อมโดย "กองกำลังสนับสนุนเร็ว" (RSF) ซึ่งต่อสู้กับกองทัพมาตั้งแต่เดือนเมษายน 2023

ในเมืองดิลลิง เช่นเดียวกับที่อื่นๆ บางครั้งเสื้อผ้าและเครื่องใช้ในครัวเรือนจะถูกใช้เป็นสกุลเงินเพื่อทำการซื้อขายแบบ Barter trade โดยแลกเปลี่ยนแป้งหรือข้าวสารสองสามกิโลกรัม หรือน้ำมันเชื้อเพลิงไม่กี่ลิตรสำหรับยานพาหนะหรือเครื่องปั่นไฟ

“ครั้งหนึ่งผมเคยแลกจอบกับเก้าอี้หนึ่งตัวกับข้าวฟ่างสามกระสอบ” ซึ่งเป็นธัญพืชหลักในหลายพื้นที่ของแอฟริกา อาลี วัย 33 ปี กล่าว

เนื่องจากไม่มีเงินสดและซูดานส่วนใหญ่ถูกตัดขาดจากการสื่อสารโดยสิ้นเชิง ผู้คนจำนวนมากเช่นเดียวกับอาลีจึงหันมาใช้ระบบแลกเปลี่ยนสินค้า

“คนขับรถจักรยานยนต์และรถตุ๊กตุ๊ก (รถสามล้อขับเคลื่อนด้วยเครื่องยนต์) จะได้รับน้ำมันและสบู่เป็นค่าเดินทาง” อัล-ซาดิก อิสซา อาสาสมัครท้องถิ่นที่สำนักข่าวเอเอฟพีติดต่อกล่าว

“บางครอบครัวเสนอข้าวโพด แป้ง หรือน้ำตาลเพื่อแลกกับสิ่งของต่างๆ เช่น ค่าบำรุงรักษารถยนต์” เขากล่าวเสริม

เมื่อการสู้รบระหว่างกองทัพและ RSF กลืนกินกรุงคาร์ทูมในช่วงเริ่มต้นของสงคราม ธนาคารกลางซึ่งเชื่อมต่อกับเครือข่ายธนาคาร SWIFT ที่ปลอดภัย ถูกเผาทำลาย และถูกยึดครองโดยกองกำลังกึ่งทหารเป็นเวลาเกือบสองปี

เพราะสงครามจึงทำให้ธนาคารถูกปิดหรือถูกปล้นสะดม และตู้เซฟเก็บเงินถูกขโมยจนหมด ทำให้เศรษฐกิจพังทลาย เงิน 1 ยูโร ซึ่งเคยมีมูลค่า 450 ปอนด์ซูดาน ปัจจุบันมีราคา 3,500 ปอนด์ในตลาดมืด

แต่ก็ยังมีธุรกรรมดิจิทัล
ก่อนสงครามจะปะทุขึ้น ซูดานดูเหมือนจะใกล้จะถึงจุดเปลี่ยน

รัฐบาลซูดานเผชิญกับมาตรการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจตั้งแต่ปี 1997 เนื่องจากรัฐซูดานถูกกล่าวหาว่าให้การสนับสนุนกลุ่มอิสลามหัวรุนแรง แต่การค่อยๆ ยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรเปิดโอกาสให้เกิดการกลับเข้าสู่ระบบการเงินโลกอีกครั้ง

ธนาคารโลกระบุว่าในขณะนั้นมีชาวซูดานเพียง 15% เท่านั้นที่มีบัญชีธนาคาร แต่ธุรกรรมดิจิทัล โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านแอปพลิเคชัน Bankak ซึ่งธนาคารเแห่งคาร์ทูมป็นเจ้าของ กำลังแพร่หลายในเขตเมืองต่างๆ ของซูดาน

“ก่อนที่ความขัดแย้งจะเริ่มต้นขึ้นในปี 2023 ภาคการเงินของซูดานกำลังอยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ไปสู่แนวทางตลาดที่เปิดกว้างมากขึ้น คล้ายกับรูปแบบในเคนยา แทนซาเนีย และกานา” วิลเลียม คุก ผู้เชี่ยวชาญจากกลุ่มที่ปรึกษาเพื่อช่วยเหลือคนยากจน (CGAP) ในกรุงวอชิงตัน กล่าว

"น่าเสียดายที่ความขัดแย้งได้ขัดขวางความก้าวหน้าเหล่านี้ไปมาก"

สงครามระหว่างกองทัพและ RSF ได้คร่าชีวิตผู้คนไปหลายหมื่นคน ทำให้ผู้คนต้องพลัดถิ่น 12 ล้านคน และทำให้ซูดานตกอยู่ในวิกฤตการณ์ความหิวโหยและการพลัดถิ่นที่ใหญ่ที่สุดในโลกตามที่สหประชาชาติกล่าว

ในหลายพื้นที่ของประเทศ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของ RSF กฎหมายและความสงบเรียบร้อยได้พังทลายลงอย่างสิ้นเชิง และมีรายงานการปล้นสะดมและการรีดไถอย่างแพร่หลาย

"การมีเงินสดทำให้คุณตกอยู่ในอันตราย" ดาฟาลเลาะห์ อิบราฮิม กล่าว เขาเป็นพ่อค้าของชำในเมืองออมดูร์มัน เมืองแฝดของเมืองหลวงคาร์ทูม ซึ่งกองทัพได้ยึดคืนมาได้ในฤดูใบไม้ผลิ

สำหรับผู้คนในเมืองที่กองทัพยึดครอง หรือผู้ที่สามารถเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ตได้อย่างปลอดภัย แอป Bankak มักจะเป็นเสมือนเส้นชีวิตที่ช่วยให้ผู้คนได้รับเงินเดือน ความช่วยเหลือจากญาติที่อยู่ต่างประเทศ หรือเงินทุนที่แจกจ่ายโดยโครงการด้านมนุษยธรรม

แต่ผู้ที่ติดอยู่ในภาวะไฟฟ้าดับและถูกปิดล้อมโดยกองกำลังกึ่งทหาร เช่นที่เมืองคาดูกลี เมืองหลวงของคอร์โดฟานใต้ ต้องหาทางแก้ไข

ความเสี่ยงจากการฉ้อโกง
อับเดลราห์มาน พ่อค้าชาวซูดาน บอกกับสำนักข่าว AFP ว่าเขามีระบบการให้สินเชื่อแก่ลูกค้าอย่างสมแก่ฐานะ “ผมบอกพวกเขาว่า ‘คุณสามารถจ่ายได้เมื่อธนาคารบังคักกลับมาเปิดทำการอีกครั้ง’ และผมก็จดบันทึกหนี้ของพวกเขาไว้ในสมุดบันทึก”

เมื่อใดก็ตามที่โครงสร้างพื้นฐานโทรคมนาคมท้องถิ่นพังลง เสาอากาศสำหรับระบบดาวเทียมสตาร์ลิงก์ของมหาเศรษฐีอีลอน มัสก์ ซึ่งลักลอบนำเข้าข้ามพรมแดน ก็แพร่หลายมากขึ้น โดยเจ้าของจะให้เช่าพื้นที่เป็นรายชั่วโมง

หลายเสาเป็นของและดำเนินการโดยนักรบ RSF และกองทัพได้สั่งห้ามการใช้และการขายในเดือนธันวาคม 2567

เมื่อ RSF เข้าควบคุมกรุงคาร์ทูม “ต้องเสียค่าคอมมิชชั่นสูงถึง 25%” เพื่อจ่ายเงินสดแลกกับการโอนเงินผ่านธนาคารผ่านธนาคารบังคัก ยูซุฟ อาห์เหม็ด ข้าราชการพลเรือน กล่าวกับสำนักข่าว AFP

ธุรกรรมดิจิทัลยังต้องใช้บัญชีธนาคาร หนังสือเดินทาง และโทรศัพท์ ซึ่งหลายคนไม่มี โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบท

เมื่อไม่มีทางเลือกอื่น หลายคนจึงถูกบังคับให้ไว้วางใจเพื่อนบ้านหรือคนรู้จักให้รับเงินโอน โดยอาศัยเครือข่ายชุมชนที่แข็งแกร่ง แต่กลับไม่มีช่องทางติดต่อหากเงินสูญหาย

เพื่อพยายามป้องกันปัญหานี้ ธนาคารแห่งคาร์ทูมได้อนุญาตให้เปิดบัญชีจากระยะไกลและใช้เอกสารประจำตัวที่หมดอายุได้ในเดือนธันวาคมปีที่แล้ว

แต่ในขณะเดียวกัน การที่หน่วยงานที่สนับสนุนกองทัพนำธนบัตรใหม่มาใช้ในพื้นที่ที่พวกเขาควบคุมได้ทำให้ระบบการเงินแตกแยก

ซูดานถูกแบ่งแยกอย่างชัดเจนระหว่างพื้นที่ที่กองทัพควบคุมในภาคเหนือ ภาคตะวันออก และภาคกลาง และเขตที่กองกำลังกึ่งทหารควบคุมในตะวันตกและภาคใต้

Agence France-Presse

Photo *- หญิงชาวซูดานที่หลบหนีจากเอลฟาเชอร์ นั่งอยู่ข้างกองความช่วยเหลือที่เธอได้รับ ณ ค่ายอัล-อาฟาดสำหรับผู้พลัดถิ่นในเมืองอัล-ดับบา ทางตอนเหนือของซูดาน เมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน 2568 (Photo by EBRAHIM HAMID / AFP)*