ชุมชนถลุงทองแดง 3,000 ปี ความรุ่งเรืองตลาดทองแดงยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่ลพบุรี

ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หรือ “อุษาคเนย์” มีชื่อเสียงเรื่องการเป็นแหล่งผลิตทองแดง และมีชุมชนถลุงทองแดงกระจายอยู่ทั่ว โดยเฉพาะดินแดนประเทศไทย ทั้งอาจเป็นที่มาของสมญานาม “สุวรรณภูมิ” กล่าวคือ สุวรรณในที่นี้ไม่ได้หมายถึง “ทองคำ” แต่คือ “ทองแดง”

ทองแดง (copper)เป็นวัตถุดิบสำคัญในการทำสำริด (bronze) โลหะชนิดนี้จึงเป็นที่ต้องการของคนทุกกลุ่มวัฒนธรรมในอุษาคเนย์ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ เพราะสำริดเป็นวัตถุสำหรับทำเครื่องมือเครื่องใช้ เครื่องประดับ เป็นส่วนหนึ่งในพิธีกรรมชุมชน และของอุทิศให้กับผู้ตาย

แหล่งผลิตทองแดงยุคก่อนประวัติศาสตร์ระดับ “อุตสาหกรรม” ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทยและอุษาคเนย์ อยู่บริเวณเทือกเขาวงพระจันทร์ จังหวัดลพบุรี นักโบราณคดีพบว่า บริเวณดังกล่าวเป็นแหล่งแร่และทำเหมือนทองแดงกันมาตั้งแต่ประมาณ 4,000 ปีมาแล้ว ถึงประมาณ 2,500 ปีที่ผ่านมา

ประเทศไทยยังมีแหล่งผลิตทองแดงสมัยโบราณยุคก่อนประวัติศาสตร์อีกแห่งอยู่ที่ภูโล้น อำเภอสังคม จังหวัดหนองคาย เพราะมีหลักฐานการทำเหมืองทองแดงเมื่อประมาณ 4,000 ปีมาแล้ว

รศ. ดร. ธนิก เลิศชาญฤทธ์แห่งคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร ยังเผยถึงแหล่งทองแดงอีกแห่งของลพบุรี ในบทความ“ชุมชนถลุงทองแดง 3,000 ปี บ้านพรหมทินใต้ อำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี”นิตยสารศิลปวัฒนธรรม ฉบับมีนาคม พ.ศ. 2551 จากข้อมูลการศึกษาหลังการขุดค้นเมื่อปลาย พ.ศ. 2547 ถึง พ.ศ. 2550 ชี้ถึงเครือข่ายแหล่งผลิตทองแดงระดับอุตสาหกรรมที่กว้างขวาง และไม่ได้จำกัดอยู่แค่บริเวณเทือกเขาวงพระจันทร์

ชุมชนถลุงทองแดง บ้านพรหมทินใต้

ชุมชนโบราณบ้านพรหมทินใต้ อยู่ห่างจากเทือกเขาวงพระจันทร์มาทางตะวันตกเฉียงเหนือประมาณ 10 กิโลเมตร นับเป็นแหล่งถลุงทองแดงระดับชุมชนขนาดใหญ่อีกแห่ง แม้ปริมาณการทับถมของตะกรันทองแดงจะน้อยกว่าที่เทือกเขาวงพระจันทร์ แต่จุดสำคัญที่ อ. ธนิก ตั้งข้อสังเกตคือ ที่นี่อาจเป็นแหล่งถลุงทองแดงยุคก่อนประวัติศาสตร์รุ่นสุดท้ายก่อนเริ่มมีการทำเหมืองแร่พื้นฐานอย่างอื่น เช่น เหล็ก ดีบุก ในสมัยหลัง

แหล่งโบราณคดีแห่งนี้มีอายุแรกเริ่มตั้งแต่สมัยเหล็ก จากผลการวิเคราะห์อายุ “ฟันสุนัข” ซึ่งพบร่วมกับหลุมฝังศพมนุษย์ในพื้นที่ กำหนดอายุระหว่าง 2,500-3,000 ปี

หลักฐานที่บ่งชี้การถลุงทองแดงระดับอุตสาหกรรมชุมชนของที่นี่ก็คือ“ตะกรัน” (sleg) ที่เป็นเศษขยะจากการถลุงแร่ทองแดง การขุดค้นเผยให้เห็นว่าในระดับความลึกประมาณ 1 เมตรจากผิวดิน มีชั้นทับถมตะกรันกระจายเป็นวงกว้างที่ความหนาเฉลี่ย 20 เซนติเมตร ทั่วบริเวณหลุมขุดค้น ช่วยยืนยันว่าการถลุงทองแดงเป็นกิจกรรมสำคัญอย่างหนึ่งของชุมชนอย่างแน่นอน

อีกหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับการผลิตก้อนทองแดงจากแหล่งโบราณคดีก็คือ“แผ่นทองแดง” (copper ingot) จำนวน 2 ชิ้นในสภาพสมบูรณ์ กว้าง 5.5 เซนติเมตร ยาว 7 เซนติเมตร และหนา 0.1 เซติเมตร เหมือนกัน แสดงว่าแผ่นทองแดงหล่อจากแม่พิมพ์เดียวกัน

ต้นปี 2550 ยังพบหลุมฝังศพมนุษย์ที่อาจเกี่ยวข้องกับกิจกรรมการถลุงทองแดง ฝังอยู่ใต้ชั้นตะกรัน สภาพโครงกระดูกไม่สมบูรณ์และผุพังมากจนไม่สามารถระบุเพศได้ (แต่สันนิษฐานว่าเป็นผู้ชายจากขนาดกระดูกที่ค่อนข้างใหญ่) มีหลักฐานสำคัญฝังร่วมอยู่ด้วยคือ“แม่พิมพ์” (mould) ทำด้วยดินเผาจำนวน 2 ชิ้น วางระหว่างเข่าของศพ และทั้งสองเป็นแม่พิมพ์แผ่นทองแดง

เหล่านี้เป็นหลักฐานยืนยันว่า มีการผลิตทองแดงที่ชุมชนโบราณพรหมทินใต้ เมื่อราว 3,000 ปีมาแล้ว

จากการวิจัยยังพบด้วยว่า พื้นที่บ้านพรหมทินใต้และแถบเขาวงพระจันทร์มีผืนดินที่ไม่เหมาะสำหรับการเพาะปลูกข้าวนาดำ เพราะดินไม่อุ้มน้ำ แม้จะเหมาะสำหรับการทำพืชไร่ แต่สภาพภูมิอากาศค่อนข้างแห้งแล้ง และเป็นจุดที่เกิดภาวะฝนแล้งโดยเฉลี่ย 1 ครั้งใน 4 ปีด้วย การถลุงทองแดงเป็นอาชีพเสริมนอกเหนือการปลูกพืชไร่ หรือหาของป่า ล่าสัตว์ จึงเป็นอีกหนทางอยู่รอดของคนโบราณในแถบนี้

อ. ธนิกเล่าว่า ก้อนทองแดงที่ผลิตจากแม่พิมพ์แหล่งโบราณคดีพรหมทินใต้และแหล่งโบราณคดีแถบเทือกเขาวงพระจันทร์ ถูกส่งไปหลายพื้นที่ในภาคกลางและภาคอีสานของไทย มีการพบก้อนทองแดงที่เชื่อว่าผลิตจากแหล่งถลุงแถบเทือกเขาวงพระจันทร์และชุมชนบ้านพรหมทินใต้ในเขตที่ราบสูงโคราช แถบอำเภอปากช่อง จังหวัดนครราชสีมาด้วย

“การค้าขายแลกเปลี่ยนทองแดงจากแหล่งผลิตในภาคกลางของประเทศไทยคงดำเนินการข้ามภูมิภาคไกลออกไปถึงลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่าง เช่น แถบกัมพูชาและเวียดนามใต้ เนื่องจากมีแหล่งโบราณคดีสมัยเหล็กหลายสิบแหล่งที่พบเครื่องประดับและเครื่องใช้สำริดซึ่งเป็นโลหะผสมที่มีทองแดงเป็นส่วนประกอบหลักเช่นเดียวกัน…”อ. ธนิกกล่าว

ชุมชนถลุงทองแดง บ้านพรหมทินใต้ อำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี จึงเป็นอีกหนึ่งประจักษ์พยานของตลาดค้าทองแดงในอุษาคเนย์ ที่มีมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย และผลิตทองแดงส่งออกกันอย่างเป็นล่ำเป็นสัน

อ่านเพิ่มเติม :

• สุวรรณภูมิ แผ่นดินใหญ่อุษาคเนย์ ชุมทางการค้า ไม่อาณาจักร
• “โบราณคดีพิศวง” ที่ไม่น่าเชื่อ และ “ไม่ควรเจอ” ที่พระนครศรีอยุธยา
• ข้อสรุปลักษณะทำมาหากิน-ที่พัก-เครื่องมือ ยุคก่อนประวัติศาสตร์ของไทย ราว 2,500 ปีก่อน

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 26 พฤศจิกายน 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ชุมชนถลุงทองแดง 3,000 ปี ความรุ่งเรืองตลาดทองแดงยุคก่อนประวัติศาสตร์ที่ลพบุรี

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com