ดินสอพอง หนึ่งในสัญลักษณ์วันสงกรานต์ ภูมิปัญญาไทยที่ใช้กันมายาวนาน อย่างน้อยตั้งแต่สมัยอยุธยา
ดินสอพอง หนึ่งในสัญลักษณ์วันสงกรานต์ ภูมิปัญญาไทยที่ใช้กันมายาวนาน อย่างน้อยตั้งแต่สมัยอยุธยา
วันปีใหม่ไทยที่เรียกว่า วันสงกรานต์ นั้นต้องมีการเล่นน้ำ สาดน้ำ โดยของสำคัญที่เหล่า เด็กน้อย วัยรุ่น และผู้ใหญ่ ขาดไม่ได้ก็คือ “ดินสอพอง”
ดินสอพองมีส่วนผสมคือ ตะกอนดินที่มีแคลเซียมคาร์บอเนต (CaCO3) เป็นองค์ประกอบหลัก ผสมกับดินเหนียวและทรายแป้ง มีลักษณะเป็นดินสีขาวหรือเทา อ่อนร่วนซุย มักพบใต้ชั้นพีต (Peat) ในแหล่งน้ำจืดหรือหินปูน ประโยชน์หลักคือ การปรับสภาพดินกรด (ดินเปรี้ยว) ให้เป็นกลาง ถ้าเอาน้ำมะนาวที่เป็นกรดบีบลงไป ดินจะพองขึ้นมา จนเป็นที่มาของชื่อเรียกว่า ดินสอพอง นั่นเอง
ดินสอพองเป็นสมุนไพรที่อยู่คู่เมืองไทยมาช้านาน จัดอยู่ในสมุนไพรจำพวกแร่ธาตุ หรือเรียกว่า เครื่องยาธาตุวัตถุ ปรากฏร่องรอยการใช้ดินสอพองอยู่ใน “ตำราพระโอสถพระนารายณ์” เอกสารโบราณตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ที่มีกล่าวถึงดินสอพองไว้ว่า
“ให้เอาชานอ้อย กำยาน แก่นคูน กรักขีถาก รมหม้อใหม่ใส่น้ำไว้ จึงเอาดินสอพองเผาให้สุก ใส่ลงในหม้อน้ำนั้นให้คนไข้กินเนือง ๆ แก้ร้อนใน แก้กระหายน้ำ หยุดแล” จึงถือได้ว่า ดินสอพองเป็นสมุนไพรเก่าแก่ ใช้ร่วมกับส่วนผสมอื่น ๆ ในการรักษาโรคให้กับผู้คนในสมัยนั้นได้เป็นอย่างดี
นอกจากนี้ ยังปรากฏการกล่าวถึงการใช้ดินสอพองในชีวิตประจำวันจากจดหมายเหตุของลาลูแบร์ หนึ่งในคณะทูตชาวฝรั่งเศสที่เดินทางเข้ามายังอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ได้บันทึกไว้ว่า
“…ชาวสยามอาบน้ำวันละ 3 ครั้ง 4 ครั้ง และอาบน้ำบ่อย ๆ และถือเป็นความสุภาพเรียบร้อยว่าจะมิไปเยี่ยมผู้ใดในรายที่สำคัญ ๆ โดยมิได้อาบน้ำชำระร่างกายให้สะอาดหมดจดจดเสียก่อน และในกรณีเช่นนี้ เขาจะประแป้งให้ขาวพร้อยที่ยอดอกเพื่อแสดงให้เห็นว่าได้อาบน้ำมาแล้วหยก ๆ โดยแป้งที่ประไว้ยังไม่ทันลบรอยเลย…”
โดยหนึ่งในเมืองที่ผลิตดินสอพองขึ้นชื่อมากที่สุดแห่งหนึ่ง ก็คือ ลพบุรี กล่าวกันว่า ที่นี่ผลิตดินสอพองมาตั้งแต่ก่อนหน้าแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์เสียอีก ทำให้ลพบุรีเป็นเมืองที่ขึ้นชื่อเรื่องดินสอพองมาช้านาน
ในวารสารรักษ์วัฒนธรรมกลุ่มชาติพันธุ์มห้ข้อมูลว่า ช่วงวันสงกรานต์ของคนมอญมีการปะแป้งด้วยดินสอพอง โดยได้แวะขุดดินสอพองที่ลพบุรีมาใข้ปะแป้งและเล่นสาดนำจนมืดค่ำ แสดงให้เห็นว่า ดินสอพองที่ลพบุรีขึ้นชื่อและเป็นที่นิยมในหลาย ๆ ที่อย่างมาก จนคนทั่วไปทราบกันดีว่า ถ้าสงกรานต์จะใช้ดินสอพองนั้นต้องไปเอาที่ลพบุรี
ทำไมต้องใช้ดินสอพองปะแป้ง เพราะสมัยโบราณเชื่อว่า เนื้อสัมผัสของดินสอพองนั้นเย็นช่วยคลายความร้อน ใช้ของประทินผิวเพื่อความสวยงาม และยังเชื่อว่า ช่วยเสริมสิริมงคลอีกด้วย
ปัจจุบันดินสอพองอาจจะมีขายทั่วไปและเป็นที่นิยมในช่วงสงกรานต์ แต่ในอดีตนั้นถือเป็นวัตถุดิบสำคัญในการใช้ชีวิตของคนไทย และปฏิเสธไม่ได้ว่า ลพบุรีเคยเป็นแหล่งผลิตดินสอพองที่เก่าแก่ และขึ้นชื่อมากแห่งหนึ่งของไทย
อ่านเพิ่มเติม :
- “วันสงกรานต์” ปีใหม่ไทย แต่ไม่ใช่วันเปลี่ยน “นักษัตร” ในระบบปฏิทินไทย!?
- แรกมี “ส้วมสาธารณะ” ในสังคมไทย ถึงกับต้องมีพลตระเวน (ตำรวจ) คอยเฝ้า!
- สืบราก “สงกรานต์” ถึงถิ่นอินเดียใต้ ทำไม “ปีใหม่ไทย” ต้องเป็นเดือนเมษายน?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
มหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรี. (ม.ป.ป). ดินสอพอง. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ9 เมษายน 2569.
มานพแก้วหยก. (2553). เทสกาลสงกรานต์ของชาวมอญบ้านศาลาแดงเหนือในอดีต. วารสารรักษ์วัฒนธรรมกลุ่มชาติพันธุ์. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกาญจนภิเษก. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 9 เมษายน 2569.
เว็บไซต์ส่งเสริมการท่องเที่ยวจังหวัดลพบุรี. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ10 เมษายน 2569.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 14 เมษายน 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ดินสอพอง หนึ่งในสัญลักษณ์วันสงกรานต์ ภูมิปัญญาไทยที่ใช้กันมายาวนาน อย่างน้อยตั้งแต่สมัยอยุธยา
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com