พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี พระราชธิดา ร. 5 ที่ทรงเกือบได้ครองราชสมบัติ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ที่ทรงเกือบได้ครองราชสมบัติ

การสืบราชสมบัติตามโบราณราชประเพณีของสยามเป็นการสืบทอดเฉพาะเจ้านายบุรุษเท่านั้น ไม่เคยปรากฏในหน้าประวัติศาสตร์ว่ามีเจ้านายสตรีพระองค์ใดได้ขึ้นครองราชย์ หรืออยู่ในแผนการสืบทอดราชบัลลังก์ ทว่าในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) พระองค์กลับทรงวางให้กรมขุนสุพรรณภาควดีขึ้นครองราชบัลลังก์

“ลูกคู่ทุกข์คู่ยาก” ในรัชกาลที่ 5

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี เป็นพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ประสูติแต่เจ้าคุณจอมมารดาแพ ผู้เป็น “รักแรก” ของพระองค์ เนื่องด้วยรัชกาลที่ 5 เมื่อครั้งทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ ทรงต้องพระทัยสตรีจากตระกูลบุนนาคท่านนี้

สมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ทรงพยายาม “จีบ” คุณแพ แต่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ปู่ของคุณแพไม่ต้องการให้ติดต่อกัน เรื่องทราบถึงเจ้าจอมมารดาเที่ยง เจ้าจอมคนโปรดในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) จึงไปกราบบังคมทูลให้รัชกาลที่ 4 ทรงทราบ จากนั้นรัชกาลที่ 4 ได้สู่ขอคุณแพจากช่วง บุนนาค ความรักของสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์จึงสมหวัง

เมื่อคุณแพมีประสูติการหม่อมเจ้าศรีวิไลยลักษณ์ เมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2411 (2 เดือนกว่าก่อนที่สมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์จะทรงขึ้นครองราชย์) สมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ก็โปรดปรานพระธิดาพระองค์นี้อย่างยิ่ง ทรงพระเมตตายกย่องให้เกียรติเหนือกว่าพระเจ้าลูกเธอพระองค์อื่น ๆ และทรงถือว่าพระธิดาที่ประสูติแต่เจ้าคุณจอมมารดาแพเป็นเสมือน “ลูกคู่ทุกข์คู่ยาก”

เมื่อสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ทรงขึ้นครองราชย์สืบต่อจากสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระองค์ก็ยังมีพระมหากรุณาธิคุณยกย่องพระราชธิดาพระองค์นี้ไม่เปลี่ยน โปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็น พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ นอกจากนี้ พระราชโอรส และพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้า และเจ้าจอมมารดาอีกหลายพระองค์ก็ทรงเคารพนับถือกรมขุนสุพรรณภาควดีด้วยเช่นกัน ไม่เพียงเพราะทรงมีอาวุโส แต่ด้วยพระจริยวัตร และน้ำพระทัยอันดีของพระองค์เป็นสำคัญ

ด้วยทรงเป็นพระราชธิดาพระองค์โปรดในรัชกาลที่ 5 ทำให้ครั้งหนึ่ง รัชกาลที่ 5 ถึงขั้นมีพระราชดำริก่อนที่สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ (พระราชโอรสที่ประสูติแต่สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี) จะประสูติว่า จะยกให้สืบราชสมบัติต่อไป

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี พระราชธิดาที่ทรงเกือบได้ครองราชสมบัติ

เรื่องที่รัชกาลที่ 5 มีพระราชดำริจะให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดีทรงสืบราชสมบัติ ปรากฏหลักฐานในบันทึกส่วนตัวของ เจ้าพระยาสุรศักดิ์มนตรี (เจิม แสง-ชูโต) อ้างถึงในวิทยานิพนธ์ “การเมืองในราชสำนักฝ่ายใน ในรัชกาลที่ 5” ของฉัตรดาว ลีเชวงวงศ์ ว่า (จัดย่อหน้าใหม่และเน้นคำโดยกองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรมออนไลน์)

“เหตุที่ได้กระทำสัตย์ขึ้นครั้งนี้ เพราะกรมพระราชวังบวรฯ มิศเตอร์น๊อกกงสุลอังกฤษคิดจะเอาพระโอรสองค์ใหญ่มีพระนามว่า พระองค์เจ้าวิลัยส่งไปประเทศอังกฤษ เพื่อมิศเตอร์น๊อกจะเปิดเผยที่เมืองอังกฤษว่าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวไม่มีพระบรมราชโอรส มีแต่พระราชธิดาองค์ใหญ่คือกรมขุนสุพรรณฯ ส่วนกรมพระราชวังบวรฯ มีพระโอรสพระโอรสนี้จะเป็นรัชทายาทต่อไป

เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงทราบดังนี้แล้ว จึงทรงพระวิตกคิดให้สมเด็จวังบูรพา (สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ พระโสทรานุชาในรัชกาลที่ 5 – กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรมออนไลน์) กำกับ ให้กรมขุนสุพรรณออกไปเรียนวิชาณะประเทศอังกฤษ ความที่ทรงหวังในเวลานั้น จะโปรดเกล้าฯ ให้กรมขุนสุพรรณเปนกวีนวิกตอเรีย สมเด็จวังบูรพาเปนปรินอารเบิต เวลานั้นได้จัดผู้ที่จะตามเสด็จไปประเทศยุโรปไว้พร้อม ถึงกับได้กำหนดวันที่จะเสด็จออกจากกรุงเทพฯ เวลานี้ข้าราชการทั่วไปพากันตื่นเต้นเข้าไปเฝ้าอยู่ทั่วทุกชั้น เวลานั้นจะมีอุปสรรคอันใดเกิดขึ้นจึงได้รับเหตุดังกล่าวนี้

ในไม่กี่เดือนก็ได้ทราบเกล้าฯ ว่า สมเด็จพระพรรวะสมาตุฉาเจ้าทรงพระครรภ์ ในไม่ช้าก็ประสูตร สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ พระราชดำริห์ดังที่กล่าวนี้จึงเปนอันระงับไป

ในสมัยนั้นสมเด็จเจ้าพระยาและเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ เจ้าพระยาภาณุวงศยังอยู่ในตำแหน่งเสนาบดี เมื่อสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสมภพขึ้นดังนี้แล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระวิตกในกาลข้างน่า จึงโปรดเกล้าฯ เลือกพระบรมวงศานุวงศแลข้าราชการที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย ให้ร่วมเข้ากระทำสัตย์ ถือน้ำพิพัฒน์สัตยา ณะ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ดังกล่าวมาแล้วข้างต้น ตำนานมีมาดังนี้”

ทำไมรัชกาลที่ 5 จะทรงมอบราชสมบัติให้พระราชธิดา?

หลักคร่าว ๆ ในการลำดับสกุลยศ คือ หากพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาเจ้า (สตรีที่เป็นลูกหรือหลานของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ก่อน ๆ) พระราชโอรสหรือพระราชธิดาที่ประสูติจะเป็นชั้นเจ้าฟ้า หากพระเจ้าแผ่นดินมีพระราชโอรสหรือพระราชธิดาที่ประสูติแต่เจ้าจอมมารดา (สตรีสามัญชนนับตั้งแต่หม่อมราชวงศ์ลงไป) พระราชโอรสหรือพระราชธิดาที่ประสูติจะเป็นชั้นพระองค์เจ้า

ก่อนหน้า พ.ศ. 2421 ซึ่งเป็นปีประสูติในสมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ พระราชโอรสชั้นเจ้าฟ้าพระองค์แรกในรัชกาลที่ 5 นั้น รัชกาลที่ 5 มีพระราชโอรสชั้นพระองค์เจ้าแล้ว 4 พระองค์ ได้แก่ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์, พระองค์เจ้ารพีพัฒนศักดิ์, พระองค์เจ้าประวิตรวัฒโนดม และพระองค์เจ้าจิรประวัติวรเดช ทั้งมีพระโสทรานุชาที่ดำรงพระยศสมเด็จฯ เจ้าฟ้า 2 พระองค์ ได้แก่ สมเด็จฯ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี และสมเด็จฯ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์

อย่างไรก็ดี รัชกาลที่ 5 กลับทรงตั้งพระราชหฤทัยเลือกกรมขุนสุพรรณภาควดีให้สืบราชสมบัติต่อจากพระองค์ ซึ่งอาจวิเคราะห์ได้หลายประการ

ประการแรก เวลานั้นกรมขุนสุพรรณภาควดีมีพระชันษาได้ราว 10 ปี ขณะที่พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ คือ พระองค์เจ้ากิติยากรวรลักษณ์มีพระชันษา 4 ปี ถือว่ายังทรงพระเยาว์เกินกว่าจะส่งไปศึกษาต่อต่างประเทศ

ประการที่ 2 ยุคนั้นสยามรับอิทธิพลจากตะวันตกหลายอย่าง ได้รับรู้วิถีชีวิต และธรรมเนียมปฏิบัติของราชสำนักตะวันตก โดยเฉพาะอังกฤษ ประเทศมหาอำนาจที่มี “ควีน” เป็นผู้ปกครองประเทศ ประกอบกับรัชกาลที่ 5 มีพระราชประสงค์ให้การสืบราชสมบัติเป็นไปจากพ่อสู่ลูกเช่นนานาอารยประเทศ จึงไม่ทรงเลือกพระโสทรานุชาให้อยู่ในพระนามที่ทรงวางให้สืบราชบัลลังก์

ประการที่ 3 พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิไลยวรวิลาส พระราชโอรสในกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ประสูติแต่จอมมารดาเข็ม ที่กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ และเซอร์ โทมัส น็อกซ์ ตั้งใจเลือกจะให้เป็นรัชทายาท ถือเป็นพระราชโอรสชั้นพระราชวรวงศ์เธอ การที่รัชกาลที่ 5 ทรงเลือกพระราชธิดาซึ่งเป็นพระเจ้าลูกเธอ นับว่ามีพระยศเหนือกว่า “คู่แข่ง”

ประการสุดท้าย กรมขุนสุพรรณภาควดีทรงเป็น “หลานตา” ของเจ้าพระยาสุรวงศ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) ที่เป็นบุตรชายคนโตของช่วง บุนนาค ขุนนางมากบารมีสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งคนในตระกูลบุนนาครับราชการในฝ่ายหน้า และฝ่ายในเป็นจำนวนมาก การที่รัชกาลที่ 5 ทรงเลือกกรมขุนสุพรรณภาควดี อาจด้วยทรงต้องการการสนับสนุนทางการเมืองจากช่วง บุนนาค และตระกูลบุนนาค แม้ว่าต้นรัชกาลของพระองค์ ช่วง บุนนาค จะเป็นผู้สนับสนุนให้พระองค์เจ้ายอดยิ่งยศขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลก็ตามที

ถึงที่สุดอย่างที่ประวัติศาสตร์จารึกว่า สมเด็จฯ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ทรงได้รับการสถาปนาขึ้นในที่ “สยามมกุฎราชกุมาร” ว่าที่พระเจ้าแผ่นดิน หลังจากกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทิวงคต แต่รัชกาลที่ 5 ก็ทรงพระเมตตาต่อกรมขุนสุพรรณภาควดีไม่เปลี่ยนแปลง โดยทรงเป็นพระราชธิดาพระองค์แรก และเป็นพระราชธิดาชั้นพระองค์เจ้าเพียงพระองค์เดียว ที่ได้รับสถาปนาให้ทรงกรมเป็น “กรมขุน” ที่ตามธรรมเนียมจะพระราชทานให้พระราชธิดาชั้นเจ้าฟ้าเท่านั้น

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 26 ตุลาคม พ.ศ. 2447 ยังความโทมนัสแก่พระราชบิดาเป็นที่ยิ่ง และในการพระราชพิธีพระศพ รัชกาลที่ 5 ได้ทรงพระภูษานวล เพื่อแสดงถึงความอาลัยต่อพระราชธิดาพระองค์โปรด

อ่านเพิ่มเติม :

• ทูลกระหม่อม สมเด็จ และเสด็จ 3 คำนี้ใช้ต่างกันอย่างไร?
• “ประภาพรรณพิไลย-ประไพพรรณพิลาส” พระราชธิดา “ฝาแฝด” คู่เดียวในรัชกาลที่ 5
• “เจ้าคุณจอมมารดาแพ” รักแรกของรัชกาลที่ 5 กับเหตุการณ์ “หึง” ต่อพระบรมราชสวามี

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ฉัตรดาว ลีเชวงวงศ์. การเมืองในราชสำนักฝ่ายใน ในรัชกาลที่ 5. วิทยานิพนธ์รัฐศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการเมืองและการจัดการปกครอง ภาควิชาการปกครอง คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ปีการศึกษา 2558.

วิภา จิรภาไพศาล. “เหตุใด กรมขุนสุพรรณภาควดี ทรงเป็น “ลูกคู่ทุกข์คู่ยาก” ในรัชกาลที่ 5”. เข้าถึงเมื่อวันที่ 8 มกราคม 2569.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 9 มกราคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนสุพรรณภาควดี พระราชธิดา ร. 5 ที่ทรงเกือบได้ครองราชสมบัติ

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com