“พระรัตนตรัยมหายาน” พระราชศรัทธาพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ต่างจากของเถรวาทยังไง?

ส่องพระราชศรัทธา “พระเจ้าชัยวรมันที่ 7” ผู้สถาปนาพุทธศาสนานิกาย “มหายาน” ขึ้นในอาณาจักรเมืองพระนคร ที่มีรากฐานวัฒนธรรมจากศาสนาฮินดู พระรัตนตรัยมหายานในยุคของพระองค์ยังแตกต่างจากพุทธเถรวาท ซึ่งประกอบด้วย พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ อีกด้วย

พระเจ้าชัยวรมันที่ 7(ครองราชย์ พ.ศ. 1724-1763) ทรงเป็นกษัตริย์ขอมผู้สถาปนาพุทธศาสนสถานขึ้นเป็นจำนวนมากทั่วอาณาจักรเขมรโบราณ ทรงสร้างเมืองนครธมของพระองค์ให้เป็นศูนย์กลางแห่งใหม่ ประกอบด้วย คูคลอง กำแพงเมือง และซุ้มประตูทั้ง 5

ภายนอกรอบพระราชอาณาจักร ทรงวางรากฐานด้านการคมนาคมและสาธารณสุขด้วยการสถาปนา “ธรรมศาลา” หรือที่พักคนเดินทาง 121 แห่ง ตามเส้นทางโบราณจากศูนย์กลางเมืองพระนครไปยังเมืองโดยรอบ และ “อโรคยศาล” อีก 102 แห่งตามเมืองต่าง ๆ ทั่วพระราชอาณาจักร

ตัวตนและพระราชศรัทธาของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ยังสะท้อนผ่านความยิ่งใหญ่ของอาณาจักรเขมรในรัชสมัยของพระองค์ด้วย ดังที่ ยอร์ช เซเดส์(George Coedes) กล่าวไว้ว่า “บุคลิกของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ดูจะเลือนลางแต่กลับชัดเจนในงานสถาปัตยกรรมที่พระองค์ทรงทิ้งไว้ให้เห็นในปัจจุบัน”

ในรัชสมัยของมหาราชขอมพระองค์นี้ อาณาจักรเขมรโบราณมีการเปลี่ยนแปลงระบบศาสนาครั้งใหญ่ เพราะพระองค์หันมานับถือพุทธศาสนามหายาน และสถาปนาให้เป็นศาสนาประจำพระราชอาณาจักร แทนที่ศาสนาฮินดูที่นับถือกันมาแต่เดิม

คติการบูชาพระรัตนตรัยมหายานของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ประกอบด้วย การบูชาพระพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และนางปรัชญาปารมิตา

แน่นอนว่าพระพุทธเจ้าเป็นหนึ่งในพระรัตนตรัยอยู่แล้ว แต่ข้อสังเกตคือ ทำไมพระธรรมกับพระสงฆ์ในคติเถรวาทจึงถูกแทนที่ด้วยพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรและนางปรัชญาปารมิตาในคติมหายาน ?

ตามแนวคิดแบบมหายาน พระโพธิสัตว์หรือผู้ที่จะมาเสวยพระชาติเป็นพระพุทธเจ้า ซึ่งมีจำนวนเป็นโกฏิ (สิบล้าน) จะต้องบำเพ็ญบุญบารมีตามชั้นภูมิต่าง ๆ ในจำนวนนั้น “พระอวโลกิต” ถือเป็นพระโพธิสัตว์ที่ทรงมหาการุณภาพ คอยช่วยเหลือสรรพสัตว์ที่ตกทุกข์ได้ยาก ส่วน “นางปรัชญาปารมิตา” เป็นเทพีแห่งความรู้และความเฉลียวฉลาด ถือเป็นบุคลาธิษฐานแสดงพระธรรมคุณและพระปัญญาคุณของพระพุทธองค์

พระรัตนตรัยมหายานจึงมีตัวแทนของพุทธบารมี ธรรมบารมีและปัญญาบารมี ซึ่งได้รับการเคารพบูชาในฐานะหัวใจของพุทธศาสนา นำมาสู่การสร้างรูปเคารพทั้ง 3 เป็นจำนวนมากทั่วพระราชอาณาจักร รวมถึงการสถาปนาเป็นประติมากรรมแทนตัวบุคคล

สอดคล้องกับบทสรรเสริญในจารึกตอนเหนึ่งว่า“ขอนมัสการพระปรมรรค (อาทิพุทธ) ผู้มีส่วนละเอียดประดุจพโยม และผู้ทรงไว้ซึ่งกายทั้ง 3 อย่าง คือ ธรรมกาย สัมโภคกาย และนิรมานกาย เพื่อจะไปยังไตรโลกให้พ้นไปจากทุกข์

พระโลเกศวรผู้ทรงไว้ซึ่งพระอมิตาภะพุทธเจ้า ผู้มีแสงสว่างอันนับมิถ้วน ด้วยเศียรเกล้าสว่างรุ่งเรืองอยู่กว่าพระอาทิตย์และพระจันทร์อันแผ่รัศมีพอประมาณได้

ขอนมัสการแด่พระองค์ภควดี ผู้ได้นามว่าปัญญาบารมี ผู้ประทานสรรพความรอบรู้แด่ผู้มีญาณทั้งปวง ซึ่งถือพระองค์เป็นที่พึ่ง”

ประติมากรรมกลุ่ม 3 องค์นี้ ยังถูกรวมเข้ากับคติการสร้างประติมากรรมอุทิศถวายแก่บรรพบุรุษและบรรพสตรีในรูปของพระโพธิสัตว์ในพุทธศาสนามหายาน เป็นวัฒนธรรมการสร้างประติมากรรมอุทิศเป็นอนุสรณ์ให้บิดา มารดา และอาจารย์ในสังคมเขมรโบราณ

สำหรับพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ความศรัทธาในพุทธศาสนาเป็นผลให้พระองค์บริจาคทานและสร้างพุทธศาสนสถานเป็นจำนวนมาก นอกเหนือจากการสร้างอโรคยศาล และที่พักคนเดินทางตามเส้นทางจาริกแสวงบุญทั่วราชอาณาจักร ซึ่งในปัจจุบันเรายังพบหลักฐานสิ่งก่อสร้างเหล่านี้ทั่วไปบริเวณภาคอีสานของไทย กับบางส่วนของเวียดนามและลาว

กล่าวได้ว่า การที่อาณาจักรของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ยิ่งใหญ่กว่าสมัยใด ๆ ส่วนหนึ่งก็เพราะทรงตั้งพระทัยที่จะสร้างศูนย์กลางของพุทธศาสนามหายานขึ้นที่นครธมนั่นเอง

อ่านเพิ่มเติม :

• รูปสลักพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 บนเกาะลังกา มีอยู่จริงหรือ!?
• ตามรอย “ราชมรรคา” ของพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 มหาราชองค์สุดท้ายแห่งกรุงยโสธรปุระ
• ตลอดชีวิต “พระเจ้าชัยวรมันที่ 7” กษัตริย์เมืองพระนคร เกิดอะไรขึ้นบ้างในประวัติศาสตร์โลก?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

วรรณวิภา สุเนต์ตา. (2548). ชัยวรมันที่ 7 มหาราชองค์สุดท้ายของอาณาจักรกัมพูชา ผู้เนรมิตรสถาปนาปราสาทบายน และเมืองนครธม.กรุงเทพฯ : มติชน.

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. “อวโลกิเตศวร” พระโพธิสัตว์ผู้เปี่ยมการุณย์ ต้นแบบ “เจ้าแม่กวนอิม”.24 พฤษภาคม 2567. จาก https://www.silpa-mag.com/culture/article_132939.

ดิเรก ทรงกัลยาณวัตร. นวัตกรรมการแสดงระบำปรัชญาปารมิตา.สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์. จาก chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.bpi.ac.th/upload/media/2022/05/8177628eec2d400fb.pdf

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 15 สิงหาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “พระรัตนตรัยมหายาน” พระราชศรัทธาพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ต่างจากของเถรวาทยังไง?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com