“วังเจ้าฟ้า วังพระองค์เจ้า” 2 วังนี้แตกต่างกันอย่างไร?
“วังเจ้าฟ้า วังพระองค์เจ้า” 2 วังนี้แตกต่างกันอย่างไร?
เป็นที่ทราบกันทั่วไปว่า “วัง” คือ ที่ประทับของเจ้านาย แต่ในความเป็นวังก็ยังมีรายละเอียดปลีกย่อย เช่น วังเจ้าฟ้า วังพระองค์เจ้า ซึ่งมีสถาปัตยกรรมแตกต่างกันไปตามสกุลยศ
สกุลยศ “เจ้าฟ้า” และ “พระองค์เจ้า”
ศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์ อธิบาย “สกุลยศ” ว่า หมายถึงพระยศที่ได้มาตั้งแต่ประสูติ หากพระราชโอรส หรือพระราชธิดา ประสูติแต่พระมารดาที่เป็นเจ้า จะมีพระยศชั้น “เจ้าฟ้า” ซึ่งพระยศชั้นนี้แบ่งได้เป็นเจ้าฟ้าชั้นเอก และเจ้าฟ้าชั้นโท พิจารณาจากพระยศของพระมารดาว่า มีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดเพียงใดกับพระมหากษัตริย์
หากพระมารดาเป็นพระราชธิดาในพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อน ๆ พระราชโอรส หรือพระราชธิดา จะเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอก ชาววังขานพระนามว่า “ทูลกระหม่อมชาย” หรือ “ทูลกระหม่อมหญิง”
ตัวอย่าง เช่น สมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินีนาถในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา
เมื่อพระองค์มีพระประสูติการพระราชโอรส หรือพระราชธิดา ในรัชกาลที่ 5 จะเป็นเจ้าฟ้าชั้นเอก เช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าพาหุรัดมณีมัยฯ กรมพระเทพนารีรัตน์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ
หากพระมารดาเป็นพระราชนัดดา (หลาน) ในพระมหากษัตริย์รัชกาลก่อน ๆ พระราชโอรส หรือพระราชธิดา จะเป็นเจ้าฟ้าชั้นโท ชาววังขานพระนามว่า “สมเด็จชาย” หรือ “สมเด็จหญิง”
ตัวอย่าง เช่น พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์, พระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าอุบลรัตนนารีนาค และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฏ เป็นพระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3)
เมื่อมีพระประสูติการพระราชโอรส หรือพระราชธิดา ในรัชกาลที่ 5 จะเป็นเจ้าฟ้าชั้นโท เช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเยาวมาลย์นฤมลฯ กรมขุนสวรรคโลกลักษณวดี, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ายุคลทิฆัมพร กรมหลวงลพบุรีราเมศวร์, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดาราฯ กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา ฯลฯ
หากพระมารดาในพระราชโอรส หรือพระราชธิดา เป็นเจ้าจอมมารดา (สตรีสามัญชนตั้งแต่หม่อมราชวงศ์ลงไป) พระราชโอรส หรือพระราชธิดา มีพระยศเป็น “พระองค์เจ้า” ชาววังขานพระนามว่า “เสด็จ”
ตัวอย่างเช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4 ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาชุ่ม) แรกประสูติทรงมีสกุลยศ และพระนามว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยาลังการ (พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาแส), พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเหมวดี (พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเหม อมาตยกุล) เป็นต้น
สกุลยศของพระบรมวงศ์ยังมีรายละเอียดอีกมาก ทั้งยังขึ้นอยู่กับพระบรมราชวินิจฉัยของพระเจ้าแผ่นดินแต่ละรัชกาลอีกด้วย
ความแตกต่าง “วังเจ้าฟ้า วังพระองค์เจ้า”
สกุลยศต่างกันส่งผลต่อธรรมเนียมปฏิบัติ รวมถึงการสร้างวัง ซึ่งสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายความแตกต่างระหว่าง 2 วังนี้ไว้ใน “เรื่องตำนานวังเก่า” ว่า ถ้าเป็นวังเจ้าฟ้า “กำแพงวัง” จะมีใบเสมา ถ้าเป็นวังพระองค์เจ้าจะมีใบเสมาไม่ได้
“ประเพณีนี้เข้าใจว่ามีมาเก่าแก่ ด้วยในกฎมณเฑียรบาลกำหนดพระราชกุมารเปนเจ้านายครองเมืองชั้น ๑ เปนหน่อพระเยาวราชชั้น ๑ เจ้านายครองเมืองนั้นที่มากำหนดเปนชั้นเจ้าฟ้า ในสมัยเมื่อเลิกประเพณีให้เจ้านายออกไปครองหัวเมือง ซึ่งสร้างวังให้มีกำแพงใบเสมา เห็นจะเปนเครื่องหมายขัติยศักดิ์ว่าเปนชั้นเจ้านายครองเมืองตามโบราณราชประเพณี”
ส่วนตำหนักจะแตกต่างกันที่ “ท้องพระโรง” ท้องพระโรงวังเจ้าฟ้าทำหลังคามีมุขลดเป็น 2 ชั้น ถ้าเป็นท้องพระโรงวังพระองค์เจ้าทำหลังคาชั้นเดียว
“แต่ตำหนักที่ประทับนั้นเห็นจะผิดกันแต่ขนาด แต่แบบแผนเปนอย่างเดียวกัน มีเรือนห้าห้องสองหลังแฝดเปนตำหนักใหญ่ที่เสด็จอยู่หลัง ๑ มีเรือนห้าห้องหลังเดียวเปนตำหนักน้อย เห็นจะสำหรับเปนที่อยู่ของพระชายาแลพระโอรสธิดาหลัง ๑ (บางคนอธิบายว่าสำหรับเจ้าจอมมารดาอยู่ แต่เห็นว่าจะมิใช่ เพราะเจ้าจอมมารดาจะมีโอกาศออกมาอยู่วังได้ต่อเมื่อรัชกาลนั้นล่วงไปแล้ว เหตุใดจะโปรดฯ ให้สร้างเตรียมไว้ก่อน) นอกจากท้องพระโรงกับตำหนัก ๓ หลังที่กล่าวมา ก็มีเรือนสำหรับบริวารชนทั้งฝ่ายน่าฝ่ายใน
วังชั้นเดิมสร้างด้วยเครื่องไม้แก่นหลังคามุงกระเบื้องทั้งนั้น แผนผังก็วางเป็นอย่างเดียวกัน คือปลูกท้องพระโรงหันด้านยาวออกน่าวัง ตำหนัก ๓ หลังที่เสด็จอยู่แลตำหนักน้อยหันด้านสกัดต่อหลังท้องพระโรง มีชาลาอยู่ระหว่างกลาง วังที่เคยเห็นเปนดังนี้ทั้งนั้น มาเริ่มสร้างตำหนักเปนตึกต่อในรัชกาลที่ ๓ แต่ก็เปนของเจ้านายที่เสด็จอยู่วังนั้น ๆ ทรงสร้างเองตามพระอัธยาศรัย เช่นตำหนักตึกพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสร้างไว้ที่พระราชวังเดิมนั้นเปนต้น”
ประเพณีเจ้านายเสด็จออกอยู่วังนั้น ถ้าเป็นวังสร้างใหม่ มักไปปลูกตำหนักพักชั่วคราวประทับอยู่ก่อน เพราะการสร้างตำหนักพระราชทานเป็นงานของพนักงานกรมช่างทหารใน กว่าจะสร้างแล้วเสร็จต้องใช้เวลาค่อนข้างนาน เมื่อเจ้านายผู้ทรงครองวังสิ้นพระชนม์ หากมีวงศ์วานจะครอบครองวังได้ก็ได้ครอบครองต่อมา เว้นแต่วังสำคัญ เช่น พระราชวังเดิม ที่พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้านายพระองค์อื่นเสด็จไปประทับ ส่วนวงศ์วานของเจ้านายพระองค์ที่สิ้นไปแล้ว ก็มีพระมหากรุณาธิคุณหาที่อยู่พระราชทานให้
เมื่อสยามรับวัฒนธรรมตะวันตกมากขึ้น โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 5 แม้จะยังมีธรรมเนียมการสร้างวังเจ้านาย แต่รูปแบบสถาปัตยกรรมก็เริ่มเป็นแบบตะวันตก โดยมักมีนายช่างต่างชาติเป็นผู้ออกแบบ และควบคุมงานก่อสร้าง
อ่านเพิ่มเติม :
- วังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 ที่สร้างท้ายรัชกาล มีวังพระองค์ใดบ้าง?
- รัชกาลที่ 3 ทรงเคืองวังหน้า เหตุสร้างยอดปราสาทเทียบ “วังหลวง”
- “เสาตกน้ำมัน” เรื่องเล่าวังท่าพระ ความเชื่อมโยงรัชกาลที่ 3 ครั้งทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ทูลกระหม่อม สมเด็จ และเสด็จ 3 คำนี้ใช้ต่างกันอย่างไร?
ดำรงราชานุภาพ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๒๖ เรื่องตำนานวังเก่า. โสภณพิพรรฒธนากร, 2466.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “วังเจ้าฟ้า วังพระองค์เจ้า” 2 วังนี้แตกต่างกันอย่างไร?
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com