เดิมเทพประจำบ้านคือ “เทพเจ้าเตาไฟ” ไม่ใช่ตี่จู้เอี๊ยะที่คนไทยคุ้นเคย?

เรามักจะพบการตั้ง “ตี่จู้เอี๊ยะ” ไว้ในบ้านของคนไทยเชื้อสายจีน เพื่อกราบไหว้ในฐานะเทพผู้คุ้มครองบ้าน เพราะเชื่อกันว่าเทพตี่จู้มีที่มาดั้งเดิมจากเทพเจ้าแห่งที่ดินประจำบ้าน แต่ตามคติจีนโบราณนั้นจะให้ความเคารพนับถือเทพเจ้าอีกองค์เป็นเทพสามัญประจำบ้าน นั่นคือ “เทพเจ้าเตาไฟ”หรือ “จ้าวฮุ่น” (ตามสำเนียงฮกเกี้ยน)

เดิมเทพเตาไฟไม่ได้มีบทบาทต่อชีวิตความเป็นอยู่ของชาวจีนมากนัก เป็นเพียงเทพที่เข้ามาพร้อมกับไฟเท่านั้น เมื่อศาสนาเต๋าเข้ามาจึงผนวกเข้ากับเทพเจ้าองค์อื่น ๆ ทั้งนี้ที่มาไม่แน่ชัดนักว่าเทพองค์นี้เป็นผู้หญิงหรือผู้ชาย เพราะบางตำนานก็ว่าเป็นหญิง บ้างก็ว่าเป็นชาย

ภายหลังเจ้าเตาไฟได้กลายเป็น 1 ใน 5 เทพประจำบ้านในสมัยโบราณ ซึ่งเป็นเทพเจ้าที่ไม่มีรูปปั้น รูปเคารพ หรือตั้งศาล เพราะว่ากันว่าท่านประจำอยู่ที่เตาไฟในทุกครัวเรือน หากเซ่นไหว้บูชา ก็จะจัดสำรับไหว้ที่หน้าเตาไฟ

เจ้าเตาไฟเป็นเทพที่เง็กเซียงฮ่องเต้ประมุขแห่งสวรรค์ส่งลงมาอยู่ประจําบ้านเรือนมนุษย์ มีหน้าที่คุ้มครองป้องกัน และดูการกระทําของคนในครอบครัว แล้วกลับขึ้นไปรายงานเง็กเซียงฮ่องเต้ปีละคร้ัง เพื่อพิจารณาและลิขิตชะตาชีวิตในปีต่อไปของแต่ละคน พูดง่าย ๆ ก็คือ ดูแลความเป็นอยู่ของคนในบ้านนั่นเอง

ด้วยเหตุนี้เวลาจัดพิธีเซ่นไหว้ส่งเจ้าเตาไฟขึ้นสวรรค์ ชาวบ้านจึงนิยมนำขนมเหนียว ๆ มาไหว้ เพราะเชื่อว่าเมื่อส่งขึ้นสวรรค์แล้วเจ้าเตาไฟจะไม่สามารถอ้าปากพูดสิ่งที่ไม่เป็นมงคลกับครอบครัวได้ โดยส่งเทพเตาไฟกลับสวรรค์ในวัน 4 ค่ำ เดือน 1 หรือก่อนตรุษจีน 6-7 วัน เพื่อให้ท่านกลับไปรายงานความดีของเราก่อนเริ่มปีใหม่ หลังจากเทพกลับสวรรค์แล้ว เชื่อกันว่า ผู้ที่ทำหน้าที่คุ้มครองลูกหลานในบ้านแทนก็คือ บรรพชนผู้ล่วงลับไปแล้วนั่นเอง

นอกจากนี้ที่เมืองฝอซาน (佛山)ในมณฑลกวางตุ้ง ชาวจีนจะจัดพิธีบูชาเทพเตาไฟตามขนบท้องถิ่นสืบทอดกันมายาวนาวโดยใช้ “เตาเผามังกรหนานเฟิง” เตาเผาโบราณที่ใช้งานมาแล้วกว่า 500 ปี ประกอบพิธี ระหว่างทำพิธีจะจุดไฟในเตาเผามังกร เพื่ออธิษฐานขอพรให้ชีวิตมีความสงบสุขและเจริญรุ่งเรือง

ส่วนฝั่งคนจีนโพ้นทะเลในปัจจุบันการไหว้เทพเตาไฟยังมีให้เห็นบ้างในหมู่คนไทยเชื้อสายจีนบางบ้านที่ยังถือคตินี้อยู่ หรือบางบ้านที่เปิดร้านอาหารก็มักบูชาเทพเจ้าองค์นี้ด้วยเช่นกัน เพราะนอกจากเรื่องคุ้มครองบ้านแล้ว ยังเชื่อว่าเป็นเทพที่ดูแลเรื่องอาหารการกินอีกด้วย บ้างก็ไหว้ควบคู่ไปกับตี่จู้เอี๊ยะ แต่ยุคหลังที่คนหันมากราบไว้ตี่จู้เอี๊ยะมากกว่าเทพเตาไฟนั้นก็มาจากคนจีนโพ้นทะเล

ผศ. คมกฤช อุ่ยเต็กเค่ง อธิบายไว้ว่า คนฮกเกี้ยนไม่ค่อยมีศาลเต่จู้ (สำเนียงฮกเกี้ยน) หรือตี่จู้เอี๊ยะ (สำเนียงแต้จิ๋ว) กราบไหว้ เนื่องจากมีธรรมเนียมเซ่นไหว้เลี้ยงผีเรือนในครั้งแรกที่ขึ้นบ้านใหม่ จากนั้นไม่ถือว่าต้องไหว้อีก เพราะมีเทพในบ้านอยู่แล้ว ไม่ว่าเทพบรรพชนหรือเทพประจำตระกูล ส่วนเทพที่ทำหน้าที่ดูแลคนในบ้านก็คือ “เทพเจ้าเตา”

ยังอธิบายต่อว่า เต่จู้ไม่ใช่ “เทพ” ถ้าเทียบกับวัฒนธรรมไทยก็น่าจะเท่ากับ “ผีเรือน” นั่นเอง (คนฮกเกี้ยนเรียก เต่กี้จู้) ซึ่งการตั้งหรือเซ่นไหว้ตี่จู้เอี๊ยะนั้น มักนิยมทำในบ้านใหม่ หรือบ้านในถิ่นอื่นที่ลูกหลานไม่ได้เอาบรรพชนตนเองไปกราบไหว้ด้วย จึงตั้งตี่จู้เอี๊ยะ เพื่อกราบไหว้ผีบ้านผีเรือนหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์สถานที่ที่เราเข้าไปอยู่อาศัยแทนบรรพชน

สาเหตุที่การกราบไหว้ตี่จู้เอี๊ยะแพร่หลายในเมืองไทยมาก และอาจแพร่หลายมากกว่าในเมืองจีน เพราะชาวจีนย้ายถิ่นฐานมาอาศัยในที่ใหม่ จึงกราบไหว้ตี่จู้เอี๊ยะแทนผีบรรพชน

และเนื่องจากก่อนหน้านี้ไม่ได้ตั้งเป็นศาลอย่างที่ทำกันในสมัยหลัง เพราะเป็นวิญญาณไม่ได้มีศักดิ์สูง การตั้งที่บูชาจึงมักทำอย่างง่าย ๆ เช่น ใช้กระดาษเขียนตัวหนังสือบอกว่าเป็นผีเรือน แล้วปิดไว้มุมใดมุมหนึ่งของบ้านซึ่งติดกับพื้น หรือทำศาลอย่างเรียบ ๆ ไม่มีรูปเคารพ

แต่ในภายหลังที่การประดับประดาศาลตี่จู้เอี๊ยะใช้รูปเคารพเทพศักดิ์สูงมาประจำอยู่ภายในศาลให้คนกราบไหว้บูชา คาดว่าอาจทำให้ความเข้าใจเกี่ยวกับเทพสามัญประจำบ้านของวัฒนธรรมจีนในไทยนั้นคาดเคลื่อนไปจากขนบธรรมเนียมเดิมนั่นเอง

ด้วยตามคติดั้งเดิมนั้น เทพสามัญประจำบ้านในความเชื่อของจีนโบราณคือ “เทพเจ้าเตาไฟ”

อ่านเพิ่มเติม :

• ตำนานเทพเจ้าจีน “มาจู่” สู่ “แม่ย่านาง” พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์จากหัวเรือถึงคอนโซลรถยนต์
• กำเนิด “ไฉ่ซิงเอี๊ย” เทพเจ้าแห่งทรัพย์สินของจีน เทวดาที่มาทีหลัง แต่ไฉนดังกว่าองค์อื่น
• “ไฉ่ซิงเอี๊ย” จากไม่อยู่ในสารบบ สู่เทพเจ้าที่คนเซ่นไหว้มากสุดในเทศกาลตรุษจีน

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. ความเชื่อเรื่องกิจกรรมแรกของตรุษจีน “ส่งเจ้าขึ้นสวรรค์” รายงานดี-ชั่วของมนุษย์. วันที่ 28 มกราคม 2569. ที่ www.silpa-mag.com

คมกฤช อุ่ยเต็งเค่ง. ความเข้าใจ(ผิด)เรื่อง ‘ตี่จู้เอี๊ยะ’ : เจ้าที่? เทพสามัญประจำบ้าน?. มติชนออนไลน์. วันที่ 19 พฤศจิยายน 2564.

ถาวร สิกขโกศล. เทศกาลจีนและการเซ่นไหว้. กรุงเทพฯ : มติชน. 2557.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 2 มิถุนายน 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : เดิมเทพประจำบ้านคือ “เทพเจ้าเตาไฟ” ไม่ใช่ตี่จู้เอี๊ยะที่คนไทยคุ้นเคย?

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com