การโจมตีอิหร่าน ทรัมป์เสี่ยงสร้างปัญหายุ่งยากใหม่ขึ้นมา ที่ไม่ใครคาดคิดมาก่อน (Pandora’s Box)

รายงานโดย ปรีดี บุญซื่อ

เป็นครั้งที่ 2 ภายในระยะเวลา 8 เดือน ที่สหรัฐอเมริกาและอิสราเอล ปฏิบัติการทางทหารโจมตีอิหร่าน การโจมตีเมื่อเดือนมิถุนายน 2025 สหรัฐฯพุ่งเป้าที่ตั้งโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน ส่วนอิสราเอลโจมตีเป้าหมายทางยุทธศาสตร์ รวมถึงบรรดาผู้บัญชาการทหาร ที่ตั้งขีปนาวุธ และโรงงานผลิตขีปนาวุธ

แต่การโจมตีครั้งล่าสุด สหรัฐฯและอิสราเอลปฏิบัติการทางทหาร เพื่อทำลายผู้นำและความสามารถทางทหารของอิหร่าน การโจมตีเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา สหรัฐฯและอิสราเอลโจมตีพื้นที่กว่าร้อยแห่งทั่วอิหร่าน และพุ่งเป้าไปที่ผู้นำระดับสูง รวมทั้งผู้นำสูงสุดของอิหร่าน อตาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ที่เสียชีวิต พร้อมกับสมาชิกครอบครัวและที่ปรึกษา

ปฏิบัติการที่เปิด Pandora’s Box

บทความของ foreignaffairs.com ชื่อ Trump’s Iran Gamble วิเคราะห์ว่า ปฏิบัติการทางทหารครั้งใหม่ของสหรัฐฯ สร้างความยุ่งยากสลับซับซ้อนกว่าปฏิบัติเมื่อปีที่แล้ว ที่แม้จะเสี่ยง แต่ก็มีเป้าหมายจำกัด การโจมตีกลับของอิหร่านต่อฐานทัพสหรัฐฯในกาตาร์ ก็มีการแจ้งล่วงหน้า สองฝ่ายหลีกเลี่ยงปฏิบัติการที่ทำให้ความขัดแย้งขยายตัวออกไป

แต่ปฏิบัติการทางทหารล่าสุด ที่เรียกว่า Operation Epic Fury เป็นเหตุการณ์ที่แตกต่างออกไปอย่างมากจากปฏิบัติการณ์คราวที่แล้ว เพราะไปเปิด “กล่องแพนโดรา” (Pandora’s Box) หรือทำให้เกิดปัญหาใหม่ที่ซับซ้อนยุ่งยาก ที่ไม่มีใครคาดคิดมาก่อน เนื่องจากเป็นปฏิบัติการที่ไม่ได้มีเป้าหมายชัดเจน ที่สามารถบรรลุได้ หรือมีทางออกชัดเจน ที่จะลดความขัดแย้งไม่ให้ขยายตัว

ก่อนการโจมตีของสหรัฐฯ อิหร่านก็ประกาศว่าพร้อมที่จะตอบโต้ แต่ขณะนี้ อิหร่านถูกต้อนให้เข้ามุม ทำให้ความเสี่ยงโดยรวมเพิ่มสูงขึ้น แม้ปัจจุบัน อิหร่านจะอยู่ในฐานะอ่อนแอ แต่อิหร่านยังมีอำนาจการทำลาย สามารถยิงขีปนาวุธหลายร้อยลูก โจมตีฐานทัพสหรัฐฯ และประเทศพันธมิตร

อาวุธที่มีชื่อเสียงของอิหร่านคือโดรน Shared 136 ที่รัสเซียนำไปใช้ปฏิบัติการในสงครามยูเครน โดรน Shared 136 มีราคาลำละ 50,000 ดอลลาร์ พิสัยทำการบิน 2,000 กม. มีรูปทรงสามเหลี่ยม หนังสือพิมพ์ The Guardian รายงานว่า นับจากที่สหรัฐฯและอิสราเอลโจมตีอิหร่านเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ โดรนกว่า 1,000 ลูกถูกยิงมายังเป้าหมายในประเทศอ่าวเปอร์เซีย จำนวนมากคือโดรน Shared 136 ที่สร้างโดยบริษัท Shared Aviation Industries Research Center ที่สหรัฐฯบอกว่าเป็นองค์กรของกองกำลังพิทักษ์ปฏิวัติ

หลังการโจมตีเกิดขึ้นมาแล้ว 3 วัน อิหร่านตอบโต้ โดยโจมตีจุดหมายต่างๆ รวมทั้งเป้าหมายที่เป็นโครงสร้างพื้นฐานน้ำมัน มีรายงานความเสียหายเกิดขึ้นใน 9 ประเทศในตะวันออกกลาง ที่รวมทั้งอิหร่านด้วย อาลี ลาริจานี (Ali Larijani) หัวหน้าสภาความมั่นคงแห่งชาติอิหร่านกล่าวว่า อิหร่านไม่เหมือนสหรัฐฯ คือเตรียมตัวกับสงครามระยะยาว

ทรัมป์เองพยายามยุยงให้คนอิหร่านลุกขึ้นมาล้มรัฐบาล โดยกล่าวว่า “เมื่อเราทำงานเสร็จแล้ว ให้เข้ามายึดรัฐบาลของคุณ” แต่หนทางที่ประชาชนอิหร่านลุกขึ้นมาขับไล่รัฐบาลได้สำเร็จ ยังเป็นสิ่งที่ไม่ชัดเจน การทิ้งระเบิดอาจจะสร้างความเสียหายแก่โครงสร้างพื้นฐาน ทำให้ความสามารถในการรบอ่อนแอลง และขจัดผู้นำลงไปได้

แต่การทิ้งระเบิดไม่สามารถเปลี่ยนระบอบการปกครอง ไม่สามารถผลิตทางเลือกทางการเมืองขึ้นมาแทนได้ ประชาชนอิหร่านไม่มีอาวุธ แตกแยกเป็นกลุ่มต่างๆ และเผชิญหน้ากับหนึ่งในรัฐความมั่นคง ที่แข็งแกร่งที่สุดของตะวันออกกลาง แม้แต่รัฐที่มาถึงจุดที่มีฐานะอ่อนแอที่สุด ก็ยังเก็บรักษาสถาบันที่เป็นเครื่องมือการใช้กำลังบังคับเอาไว้ เช่น กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติ หน่วยข่าวกรอง และกองกำลังความมั่นคงภายใน สถาบันเหล่านี้ล้วนถูกสร้างขึ้นมา เพื่อรับมือกับเวลาที่จะเกิดเหตุการณ์แบบนี้ขึ้นมา

การตอบโต้เพื่อการอยู่รอด

บทความ Trump’s Iran Gamble กล่าวว่า เป็นเรื่องไม่ยากที่จะเข้าที่จะเข้าใจว่า ทำไมอิหร่านจึงตอบโต้ด้วยการโจมตีอิสราเอลและฐานทัพสหรัฐฯในอ่าวเปอร์เซีย การโจมตีที่ทำให้เกิดต้นทุนด้านชีวิตคนอเมริกันและทรัพย์สินต่างๆ จะสร้างความเสียหายทางการเมืองแก่ทรัมป์ ที่ใช้นโยบายการเสียงในการเลือกตั้ง ว่าจะหลีกเลี่ยงปฏิบัติการทางทหาร และยุติการทำ “สงครามอมตะ” ของสหรัฐฯ

อิหร่านเองก็คิดว่า ทรัมป์คงต้องการแค่ปฏิบัติการที่จำกัดและน่าตื่นเต้นเท่านั้น มากกว่าการรณรงค์ทางทหารที่ยืดเยื้อ และไม่มีขอบเขตจำกัด หากแสดงให้ทรัมป์เห็นว่า ความขัดแย้งจะขยายตัวอย่างไม่จำกัด อาจทำให้ทรัมป์ไม่ปฏิบัติการทางทหารต่อไปอีก

บทความ Trump’s Iran Gamble มองว่า แนวคิดแบบนี้ อาจเป็นการประเมินที่ผิดพราดที่มีต้นทุนสูง นับจากที่พวกฮามาสโจมตีอิสราเอล เมื่อวันที่ 7 ตุลาคม 2023 อิหร่านประเมินความสามารถตัวเองสูงเกินจริง และไม่ตระหนักถึงความมุ่งมั่นและยินดีที่จะเสี่ยง ของฝ่ายตรงกันข้าม ในระยะยาว ทรัมป์อาจเป็นคนที่ต้องจ่ายให้กับราคาทางการเมืองจากสงครามครั้งนี้ แต่ความเสี่ยงที่ความขัดแย้งจะขยายตัว ยังสูงมาก

การลดระดับปฏิบัติการของสหรัฐฯ เพราะการตอบโต้ของอิหร่าน ก็เป็นเรื่องที่ไม่น่าจะเกิดขึ้น เพราะจะทำให้การตัดสินใจเสี่ยงของทรัมป์แสดงออกมาถึงความล้มเหลว ขณะเดียวกัน ถ้าผู้นำอิหร่านเชื่อว่า การโจมตีจากต่างประเทศจะทำให้สามารถปลุกระดมอารมณ์ความรู้สึกของประชาชนขึ้นมา สิ่งนี้อาจเป็นความคิดที่ผิดพลาด เพราะระบอบปกครองของอิหร่าน เพิ่งจะสังหารผู้ประท้วงหลายพันคนเมื่อเดือนมกราคมที่ผ่านมา

ขณะเดียวกัน หากสหรัฐฯเสี่ยงพนันว่า การโจมตีทางอากาศสามารถทำงานบรรลุเป้าหมายจากเบื้องบน ส่วนคนอิหร่านที่อยู่ล่างลงมา เป็นคนเก็บงานให้เรียบร้อย การเสี่ยงพนันแบบนี้ไม่เคยมีตัวอย่างความสำเร็จจากประวัติศาสตร์ และเป็นการมองข้ามความเข้มแข็งของระบอบอำนาจนิยม เมื่อถูกแรงกดดันคุกคามจากภายนอก

ฉากทัศน์อื่นๆที่อาจเกิดขึ้นในอิหร่านเช่น กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติมีอำนาจมากขึ้น เพราะในสมัยผู้นำสูงสุดคาเมเนอี ก็มีบทบาทสำคัญอยู่แล้วทางการเมืองและเศรษฐกิจ หรือเกิดความขัดแย้งภายในที่ยืดเยื้อ ระหว่างกลุ่มที่ต้องการโค่นล้มระบอบเก่ากับกลุ่มที่ต้องการรักษาระบอบเดิม

บทความ Trump’s Iran Gamble กล่าวสรุปว่า เนื่องจากระบอบปกครองของอิหร่าน ตกอยู่ในภาวะการต่อสู้เพื่อความอยู่รอด ทำให้เป็นไปไม่ได้เลย ที่จะคาดการณ์ได้อย่างมั่นใจว่า จะเกิดอะไรขึ้นในอนาคตข้างหน้า แต่ไม่ว่าจะเกิดเหตุการณ์อะไรขึ้นมาก็ตาม การเปลี่ยนแปลงจะใหญ่หลวงและมีความหมายสำคัญ

เอกสารประกอบ

Trump’s Iran Gamble, Ali Vaez, March 1, 2026, foreignaffairs.com