ถึงว่า ทำไม "ฝนตก 3 วัน 3 คืน" ถึงไม่มีฟ้าแลบ ฟ้าร้องให้ได้ยินเลย

"อ.เจษฎ์" ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์ อาจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ไขข้อข้องใจ "ทำไมฝนตก 3 วัน 3 คืน ถึงไม่มีฟ้าแลบฟ้าร้อง ?" โดยได้ระบุว่า

ได้คำถามนี้มาหลายวันแล้ว แต่พึ่งมีเวลามาเรียบเรียงตอบ โดยมีคนโพสต์ตั้งข้อสงสัยหลังจากวันที่ฝนตกหนักจนน้ำท่วมที่ผ่านมา ว่า "แปลกไหม ฝนตก 3 วัน 3 คืน ทำไมไม่มีฟ้าร้องฟ้าแลบ แถมอึ่งอ่างไม่ร้อง แมลงเม่าไม่ออก ฝูงมดไม่ย้ายรัง" !? เลยมีคนส่งมาถามว่า อาจารย์พอมีจะคำอธิบายสำหรับแต่ละประเด็นหรือไม่ ?

คือแม้ดูรวมๆ จะออกแนวขำนิดๆ มึนๆ หน่อย (เพราะเหมือนมีคนเอาไปเชื่อมโยงว่า ที่ฝนตกหนักนี้ไม่ใช่เรื่องธรรมชาติ แต่เป็นฝนจากฝนเทียม เลยดูไม่ปรกติเหมือนฝนธรรมดา (ซึ่งก็ไม่จริงนะครับ) )

แต่จะว่าไป มันก็เป็นคำถามที่น่าสนใจเฮะ เป็นการรวมข้อสังเกตไว้หลายประการ ตั้งแต่เรื่องอุตุนิยมวิทยาไปจนถึงปัญหาทางชีววิทยา ที่น่าจะเอามาอธิบายนะ

เอาทีละเรื่องๆ ละกัน

1. #ทำไมฝนตกหลายวันแต่ไม่มีฟ้าร้องฟ้าแลบ?

คือ การที่ฝนตก แล้วจะมีฟ้าร้องฟ้าแลบด้วยนั้น มันขึ้นกับ "ชนิดของเมฆ" และ "ลักษณะของฝน" ด้วยครับ

ถ้าเมฆฝนนั้น เป็นกลุ่ม "เมฆแผ่น (Stratiform Clouds)" เช่น "เมฆ นิมโบสเตรตัส (Nimbostratus)" ก็มักจะทำให้เกิดฝนตกต่อเนื่องนานหลายวัน ได้โดยไม่มีฟ้าผ่าหรือฟ้าร้องครับ

เมฆพวกนี้ เกิดจากมวลอากาศอุ่น ลอยขึ้นอย่างช้าๆ เหนือมวลอากาศเย็น ดังเช่น จากอิทธิพลของร่องมรสุม ลมมรสุมกำลังแรง หรือหย่อมความกดอากาศต่ำ (ที่พึ่งเกิดขึ้นสัปดาห์ก่อนในไทยเรา) เมฆชนิดนี้จะครอบคลุมพื้นที่กว้าง มีความเร็วในการลอยขึ้นของอากาศต่ำ จึง "ไม่มี" การสะสมประจุไฟฟ้าที่มากพอ ที่จะทำให้เกิดฟ้าแลบหรือฟ้าร้อง

แตกต่างไปจากพวก "เมฆก้อนใหญ่" เช่น "เมฆคิวมูโลนิมบัส (Cumulonimbus)" ที่เกิดขึ้นจากกระแสอากาศ เกิดการกระโชกแรงในแนวตั้ง (Convection) ซึ่งเมฆพวกนี้มักทำให้เกิดฝนตกหนัก แบบพายุฤดูร้อน พร้อมกับ "มี" ฟ้าแลบ ฟ้าร้อง และฟ้าผ่า เกิดขึ้นด้วย

2. "#ทำไมอึ่งอ่างถึงไม่ร้อง?

ต้องเริ่มจากการที่อึ่งอ่าง หรือพวกกบเขียดคางคกนั้น มันส่งเสียงร้องเพื่อช่วยในการ "จับคู่ผสมพันธุ์" ครับ ไม่ใช่ว่าแค่เจอฝนตก แล้วกบต้องร้อง แบบตามความเชื่อไทย ๆ ครับ

ทีนี้ ส่วนใหญ่แล้ว ในฤดูแล้ง พวกอึ่งอ่างมักจะหลบไปจำศีลอยู่ใต้ดิน แล้วพอฝนเริ่มตก ก็จะพากันออกมาส่งเสียงร้องหาคู่ ซึ่งจะสังเกตได้ว่า มักจะเป็นช่วงที่เกิด "first heavy rain" หรือมีฝนตกหนักมาก ข้ามคืนแรก ของช่วงเปลี่ยนผ่านเข้าฤดูฝน

ที่เป็นเช่นนั้น เพราะพวกมันมักจะอาศัยโอกาสนี้ ตอนที่มีน้ำฝนตกลงมาขังใหม่ๆ ในการออกมาจับคู่ ผสมพันธุ์ และวางไข่ในแอ่งน้ำนั้น

ดังนั้น หากเป็น ฝนตกพรำๆ ต่อเนื่องหลายวันในช่วงกลางหรือปลายฤดูฝนแล้ว (อย่างวันก่อน) ก็เลยมักจะไม่ได้ยินเสียงพวกอึ่งอ่างร้องหาคู่ เพราะพวกมันได้ออกมาผสมพันธุ์และวางไข่กันไปเรียบร้อยแล้ว ตั้งแต่ต้นฤดูฝน ไม่มีความจำเป็นต้องออกมาส่งเสียงร้องหาคู่กันอีกครับ

3. #ทำไมแมลงเม่าไม่ออก?

นี่ก็คล้ายกับเรื่องของอึ่งอ่างไม่ร้องนะครับ เพราะแมลงเม่าก็ชอบออกมาจากรัง ช่วงต้นฝน เพื่อจับคู่ผสมพันธุ์เหมือนกัน

แมลงเม่า นั้น จริงๆ ก็คือ ปลวก ในวรรณะที่สืบพันธุ์ได้ จึงมีปีก และออกบินจากรังที่อยู่ใต้ดิน เพื่อจับคู่ผสมพันธุ์ และไปสร้างรังใหม่

จะสังเกตเห็นว่า การออกจากรังของแมลงเม่านั้น มักจะมีลักษณะทางสภาพอากาศที่เหมาะสมพอดีมากๆ สำหรับพวกมัน คือ มักจะบินออกจากรัง ใน เวลาเย็นหรือค่ำ ของช่วงเปลี่ยนผ่านฤดูกาลเช่นกัน หรือหลังฝนตกใหม่ๆ โดยที่อากาศมักจะอบอ้าว มีความชื้นสูง และลมสงบ ไม่พัดแรง

นั้นคือ ถ้าเป็นช่วงที่ฝนตกต่อเนื่องตลอดเวลา (อย่างสัปดาห์ก่อน) และมีลมพัดแรง รวมถึงมีอากาศที่เย็นลง เราก็จะไม่เห็นแมลงเม่าบินออกจากรังมา เพราะปีกของมันซึ่งบางมากนั้น ถ้าไปโดนเม็ดฝนตกใส่ หรือไปเจอลมแรงๆ ปีกก็จะเปียกชุ่ม ร่วงลงพื้น ตายหรือถูกสัตว์อื่นจับกิน ก่อนจะได้ผสมพันธุ์

4. คำถามสุดท้าย #ทำไมฝูงมดไม่ย้ายรัง?

นี่ก็คล้ายกันในเรื่องความเชื่อพื้นบ้าน เพราะมดจะย้ายรัง ก็ต่อเมื่อพวกมันรับรู้ได้ว่า รังที่อยู่เดิมจะไม่ปลอดภัย อาศัยการรับรู้สัญญาณความชื้นในอากาศ ที่ผิดปกติ ก่อนฝนตก

ดังนั้น ก็เป็นไปได้ว่าพวกมันได้ย้ายรังไปแล้ว ก่อนหน้าที่จะเกิดฝนตกหนัก 3 วัน 3 คืนนั้นครับ

พวกมด ค่อนข้างไว ต่อการรับรู้ความกดอากาศและความชื้นล่วงหน้า ดังนั้น พวกมันก็อาจจะย้ายรังไปเรียบร้อยแล้วตั้งแต่ก่อนฝนจะตก (แล้วเราไม่ได้สังเกตเห็นเอง) ทำให้พอถึงช่วงที่ฝนตกหนักต่อเนื่อง พวกมันก็สามารถไปหลบภัยในรังใหม่ที่ปลอดภัยกว่า หรืออยู่สูงกว่าของรังเดิม

ยิ่งถ้าเป็นมดบางชนิด ที่ทำรังอยู่บนต้นไม้ หรือสามารถสร้างรังใต้ดินที่มีระบบระบายน้ำได้ดีอยู่แล้ว พวกมันก็ไม่จำเป็นต้องย้ายรัง ขนไข่ อพยพไปมา ให้เราได้เห็นท่ามกลางฝนตกหนักครับ

สรุปๆ คือ ข้อสังเกตที่ว่ามานั้น ก็สอดคล้องกับสภาพอากาศแบบมีร่องมรสุม หรือมีหย่อมความกดอากาศต่ำ จนทำให้เกิดฝนตกแช่แบบเรียบๆ อุณหภูมิลดลง และความชื้นสูงต่อเนื่อง (อย่างที่พึ่งเป็นมา) ซึ่งไม่ได้กระตุ้นให้เกิดพายุฝนฟ้าคะนอง ฟ้าแลบฟ้าผ่า ไปจนถึงการกระตุ้นให้สัตว์ อย่างอึ่งอ่าง มด หรือแมลงเม่า มีพฤติกรรมแบบที่ชาวบ้านเราคุ้นเคยกันครับ

ป.ล. ดังนั้น เวลาฟังพยากรณ์อากาศครั้งต่อๆ ไป ลองตั้งใจฟังด้วยว่ามีการเตือนเรื่อง "ฝนฟ้าคะนอง" ด้วยหรือเปล่า จะได้ระมัดระวังให้ปลอดภัยจาก "ฟ้าผ่า" กันขึ้นด้วยครับ