พลิกความคาดหมาย! ดาวเทียมญี่ปุ่นพบชั้นบรรยากาศโลกเองที่เป็นตัวการเร่งความรุนแรงของพายุสุริยะครั้งใหญ่เมื่อปี 2567
เหตุการณ์พายุสุริยะ (Solar storm) ครั้งประวัติศาสตร์ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2567 ที่จุดประกายแสงออโรรา (Aurora) สว่างไสวไปทั่วท้องฟ้าในหลายพื้นที่ของโลก ไม่ได้เป็นเพียงปรากฏการณ์ธรรมชาติที่สวยงาม แต่ยังซ่อนความลับทางวิทยาศาสตร์ที่ทำให้นักวิจัยต้องประหลาดใจ เมื่อข้อมูลจากดาวเทียมเผยให้เห็นว่าชั้นบรรยากาศของโลกเองอาจเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้พายุครั้งนี้ทวีความรุนแรงขึ้นอย่างมหาศาล โดยอนุภาคมีประจุราว 85 เปอร์เซ็นต์ที่หล่อเลี้ยงพายุไม่ได้มาจากดวงอาทิตย์ แต่กลับหลุดออกมาจากชั้นบรรยากาศเบื้องบนของโลกเราเอง
ย้อนกลับไประหว่างวันที่ 10 ถึง 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 จุดมืดดวงอาทิตย์ (Sunspot) ขนาดมหึมาได้ปลดปล่อยการปะทุรุนแรงออกมาอย่างต่อเนื่อง ก่อเกิดเป็นกลุ่มเมฆพลาสมาที่มีสนามแม่เหล็กพุ่งรวมตัวกันเข้าปะทะกับแมกนีโตสเฟียร์ (Magnetosphere) หรือบริเวณที่อยู่ภายใต้อิทธิพลสนามแม่เหล็กของโลก เหตุการณ์นี้ถูกขนานนามว่าพายุแกนนอน (Gannon storm) หรือพายุวันแม่ ซึ่งก่อให้เกิดพายุแม่เหล็กโลก (Geomagnetic storm) ที่รุนแรงที่สุดเป็นอันดับ 2 นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2524 เป็นรองเพียงเหตุการณ์ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2547 เท่านั้น โดยดัชนีวัดความปั่นป่วนทางแม่เหล็กโลกพุ่งต่ำลงถึงระดับ -518 นาโนเทสลา (Nanotesla)
ความลับเบื้องหลังพายุลูกนี้ถูกเปิดเผยผ่านงานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science Advances โดยทีมนักวิทยาศาสตร์ที่นำโดย นาริโตชิ คิตามูระ (Naritoshi Kitamura) ผู้ช่วยศาสตราจารย์จากสถาบันวิจัยสิ่งแวดล้อมอวกาศและโลก มหาวิทยาลัยนาโกยา ประเทศญี่ปุ่น ทีมวิจัยได้วิเคราะห์ข้อมูลจากดาวเทียมอาราเซะ (Arase) ขององค์การสำรวจอวกาศญี่ปุ่น (JAXA) ซึ่งถูกส่งขึ้นสู่อวกาศตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 และโคจรผ่านบริเวณกระแสวงแหวน (Ring current) ซึ่งเป็นแถบอนุภาคมีประจุพลังงานสูงที่ไหลเวียนอยู่รอบโลกเหนือเส้นศูนย์สูตรพอดิบพอดีในช่วงที่พายุกำลังทวีความรุนแรงสูงสุด
ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา นักวิทยาศาสตร์ถกเถียงกันว่าอนุภาคในกระแสวงแหวนมาจากลมสุริยะ (Solar wind) หรือจากชั้นบรรยากาศไอโอโนสเฟียร์ (Ionosphere) ของโลกมากกว่ากัน แต่การตรวจวัดโดยตรงครั้งแรกในพายุระดับนี้ชี้ชัดว่า ลมสุริยะมีส่วนร่วมเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ในขณะที่อนุภาคประมาณ 85 เปอร์เซ็นต์กลับเป็นไอออนออกซิเจน (Oxygen ions) ที่หลุดขึ้นมาจากชั้นบรรยากาศไอโอโนสเฟียร์ของโลก เนื่องจากไอออนออกซิเจนมีมวลมากกว่าอนุภาคจากลมสุริยะอย่างมาก การหลั่งไหลเข้ามาของอนุภาคหนักเหล่านี้จึงส่งผลให้เกิดความปั่นป่วนทางแม่เหล็กอย่างรุนแรง และทำให้สนามแม่เหล็กโลกที่ระดับความสูงประมาณ 16,000 กิโลเมตรอ่อนกำลังลงถึง 40 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งเกิดขึ้นในระยะที่ใกล้โลกมากกว่าที่เคยบันทึกไว้ในอดีต พร้อมทั้งพบว่าจำนวนอิเล็กตรอนพลังงานสูงที่เคยโคจรอยู่ในบริเวณดังกล่าวลดลงอย่างเห็นได้ชัด
การค้นพบนี้ไม่ได้มีความสำคัญแค่ในเชิงทฤษฎีเท่านั้น เพราะพายุแม่เหล็กโลกระดับรุนแรงสามารถสร้างอันตรายจากรังสีต่อยานอวกาศ รบกวนสัญญาณจีพีเอสและระบบสื่อสาร รวมถึงทำให้ระบบโครงข่ายไฟฟ้าบนพื้นโลกล่มได้ ปัจจุบันแบบจำลองการพยากรณ์สภาพอวกาศ (Space weather) มักอาศัยข้อมูลจากลมสุริยะเป็นหลัก แต่ข้อมูลใหม่นี้แสดงให้เห็นว่าสภาพบรรยากาศชั้นบนของโลกก็มีบทบาทสำคัญไม่แพ้กัน งานวิจัยนี้จึงช่วยสนับสนุนการผลักดันโครงการแฟกเตอร์ส (FACTORS) ซึ่งเป็นภารกิจดาวเทียมคู่แฝดขององค์การสำรวจอวกาศญี่ปุ่น ที่เตรียมเสนอแผนงานเพื่อศึกษาเจาะลึกกระบวนการหลุดลอยของไอออนจากชั้นบรรยากาศโลกสู่อวกาศ อันจะช่วยให้เราพยากรณ์และรับมือกับพายุสุริยะอันตรายในอนาคตได้อย่างแม่นยำยิ่งขึ้น
ข้อมูลอ้างอิง: Nagoya University
- The Sun unleashed a monster storm. Earth may have made it worse