วังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 ที่สร้างท้ายรัชกาล มีวังพระองค์ใดบ้าง?
วังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 ที่สร้างปลายรัชกาลจำนวน 18 วัง มีวังพระองค์ใดบ้าง?
รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 มีการสร้างวัง 2 ช่วงด้วยกัน ช่วงที่ 1 คือ ช่วงก่อร่างสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ ประกอบด้วย พระราชวังหลวง (คำว่า “พระบรมมหาราชวัง” เกิดภายหลัง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบัญญัติขึ้น) ที่ประทับของพระเจ้าแผ่นดิน, พระราชวังบวรสถานมงคล ที่ประทับของกรมพระราชวังบวรสถานมงคล หรือ “วังหน้า” ซึ่งในสมัยรัชกาลที่ 1 คือ สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท, พระราชวังหลัง ที่ประทับของกรมพระราชวังบวรสถานพิมุข “วังหลัง” พระองค์เดียวแห่งกรุงรัตนโกสินทร์
นอกจากนี้ ยังมีอีก 8 วัง ที่รัชกาลที่ 1 สร้างพระราชทานให้เจ้านายฝ่ายชายประทับ เช่น วังริมป้อมพระสุเมรุ, วังริมป้อมจักรเพ็ชร, วังริมวัดโพธิ์, วังปากคลองวัดชนะสงคราม เป็นต้น
ส่วนช่วงที่ 2 เป็นการสร้างวังช่วงท้ายรัชกาล เมื่อเหล่าเจ้านายพระองค์ชายที่ทรงพระเยาว์อยู่ในเวลาสร้างกรุงรัตนโกสินทร์เจริญพระชันษาขึ้น ถึงเวลาที่ควรจะออกไปประทับอยู่ในวังต่างหาก รัชกาลที่ 1 และสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท จึงโปรดฯ ให้สร้างวังขึ้นเพิ่มเติม รวมทั้งสิ้น 18 วัง ตั้งอยู่ฝั่งตะวันออก (ฝั่งพระนคร) ทั้งหมด
18 วังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 ที่สร้างปลายรัชกาล มีวังของพระองค์ใดบ้าง?
18 วังเจ้านายที่สร้างปลายรัชกาลที่ 1 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงระบุไว้ดังนี้
1. วังคลังสินค้า ตั้งอยู่ริมแม่น้ำ รัชกาลที่ 1 สร้างพระราชทานสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรี พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์
เล่ากันมาว่า ถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 เกิดไฟไหม้วังนี้ทั้งหมด พระองค์จึงโปรดฯ ให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีเสด็จไปประทับ ณ พระราชวังเดิม
2. วังท่าเตียน วังนี้อยู่ต่อวังเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษมนตรีลงไปข้างใต้ จนต่อบ้านเจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (กุญ) ซึ่งอยู่ที่ท่าเตียน โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ พระโอรสในสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ (ต่อมา สมัยรัชกาลที่ 4 ได้สร้างศาลต่างประเทศกับตึกหลวงตรงที่วังนี้)
3. วังถนนหน้าพระลาน วังตะวันตก อยู่ในพระนครใกล้ประตูท่าพระ โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานสมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนกษัตรานุชิต หรือ “เจ้าฟ้าเหม็น” (พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาฉิมใหญ่ พระราชธิดาในรัชกาลที่ 1) พระองค์ประทับที่วังนี้ตลอดพระชนมายุ
ล่วงเข้ารัชกาลที่ 2 โปรดฯ พระราชทานให้เป็นที่ประทับพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์ เมื่อทรงขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ 3 ก็พระราชทานให้เป็นที่ประทับพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ
เมื่อพระองค์เจ้าลักขณานุคุณสิ้นพระชนม์ก็พระราชทานให้เป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าชุมสาย กระทั่งสิ้นพระชนม์ในปีสิ้นรัชกาลที่ 4 เข้ารัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โปรดฯ พระราชทานให้เป็นที่ประทับของกรมหมื่นอดุลยลักษณสมบัติ พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 3 เมื่อสิ้นพระชนม์จึงพระราชทานสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ (ปัจจุบันวังนี้เป็นส่วนหนึ่งของมหาวิทยาลัยศิลปากร)
4. วังถนนหน้าพระลาน วังกลาง อยู่ริมถนนหน้าพระลานต่อวังท่าพระมาทางตะวันออก โปรดฯ ให้สร้างเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอรุโณทัย ต่อมา คือ สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ วังหน้าในรัชกาลที่ 3
5. วังถนนหน้าพระลาน วังตะวันออก อยู่ริมถนนหน้าพระลาน ต่อวังกลางมาทางตะวันออกจนถึงมุมถนนหน้าพระธาตุ อยู่ตรงประตูวิเศษไชยศรีทางเข้าพระราชวังหลวง โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอภัยทัต
6. วังถนนหลักเมือง วังที่ 1 โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสุริยา (รื้อวังทำโรงช้างในสมัยรัชกาลที่ 5)
7. วังถนนหลักเมือง วังที่ 2 โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทับ (สถาปนาเป็นกรมหมื่นจิตรภักดีในรัชกาลที่ 2)
8. วังถนนหลักเมือง วังที่ 3 วังนี้พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าดารากร เสด็จประทับ (รื้อวังทำโรงช้างในรัชกาลที่ 5)
9. วังถนนหลักเมือง วังที่ 4 โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าคันธรส (รื้อวังสร้างเป็นหมู่ตึกกระทรวงกลาโหมในสมัยรัชกาลที่ 5)
10. วังถนนหลักเมือง วังที่ 5 โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานเป็นที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้ากล้าย (รื้อวังเมื่อแต่งท้องสนามหลวงสมัยรัชกาลที่ 5)
11. วังถนนหลักเมือง วังที่ 6 วังนี้ไม่ปรากฏพระนามเจ้านายที่ได้เสด็จอยู่ เข้าใจว่าสร้างพระราชทานพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทับทิม (ต่อมารื้อสร้างโรงทหาร)
12. วังริมสนามชัย วังเหนือ ที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าทับทิม คาดว่า ประทับที่วังถนนหลักเมือง วังที่ 6 ก่อนทรงย้ายมาประทับที่วังนี้ (ต่อมาสร้างเป็นสวนสราญรมย์ในสมัยรัชกาลที่ 5)
13. วังริมสนามชัย วังกลาง ที่ประทับของพระองค์เจ้าไกรสร (สร้างเป็นสวนสราญรมย์ในสมัยรัชกาลที่ 5)
14. วังริมสนามชัย วังใต้ ที่ประทับของพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสุริยวงศ์
นอกจากวังที่รัชกาลที่ 1 โปรดฯ ให้สร้างพระราชทานพระราชโอรสและพระราชนัดดา ยังมีวังที่วังหน้าโปรดฯ ให้สร้างเป็นที่ประทับของลูกเธออีก 4 วัง สร้างริมสนามหน้าพระราชวังบวรสถานมงคล เทียบบริเวณสมัยรัชกาลที่ 5 คือ ตั้งแต่น้ำพุนางธรณีจนถึงตะรางลหุโทษตรงกับแนวถนนพระจันทร์
พื้นที่ตรงนั้นเป็นรูปชายธง ด้านตะวันตกจดแนวสนาม ด้านตะวันออกจดคลองคูเมืองเดิม จึงสร้างวังเรียงตามแนวเหนือลงใต้ 3 วัง และสร้างวังที่ 4 ตรงหลังวังที่ 3 หันหน้าไปหาคลองคูเมืองเดิม เพราะพื้นที่ข้างใต้กว้างกว่าทางเหนือ เป็นที่ประทับของลูกเธอในวังหน้ารัชกาลที่ 1 ดังนี้
1. วังริมสนามวังหน้า วังที่ 1 สร้างเป็นที่ประทับพระองค์เจ้าลำดวน (ต่อมารื้อทำสนามหลวง)
2. วังริมสนามวังหน้า วังที่ 2 เป็นวังกลางในแถววังริมสนามวังหน้า สร้างเป็นที่ประทับของพระองค์เจ้าอินทปัต (ต่อมารื้อทำสนามหลวง)
3. วังริมสนามวังหน้า วังที่ 3 สร้างเป็นที่ประทับพระองค์เจ้าช้าง
4. วังริมสนามวังหน้า วังที่ 4 ตั้งอยู่หลังวังที่ 1 สร้างเป็นที่ประทับของพระองค์เจ้าก้อนแก้ว (ต่อมาสร้างเป็นตะรางลหุโทษสมัยรัชกาลที่ 5)
ส่วนใหญ่แล้ววังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 เมื่อเจ้านายที่ประทับอยู่สิ้นพระชนม์ พระเจ้าแผ่นดินก็โปรดฯ พระราชทานให้เป็นที่ประทับของเจ้านายพระองค์อื่นๆ หลายวังยังคงปรากฏให้เห็นจนถึงปัจจุบัน ขณะที่หลายวังเหลือเพียงชื่อให้รู้จักเท่านั้น
อ่านเพิ่มเติม :
- เผยร่องรอย “วังเก่า” ในอดีตที่ถูกลืม ตั้งแต่ครั้งสร้างกรุงเทพฯ สมัยต้นรัตนโกสินทร์
- “เสาตกน้ำมัน” เรื่องเล่าวังท่าพระ ความเชื่อมโยงรัชกาลที่ 3 ครั้งทรงเป็นกรมหมื่นเจษฎาบดินทร์
- คำร่ำลืออาถรรพ์ “วังหน้า” กรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อกรมพระราชวังบวรฯ ตรัสสาปแช่ง
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ดำรงราชานุภาพ, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ. ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๒๖ เรื่องตำนานวังเก่า. โสภณพิพรรฒธนากร, 2466
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 18 กุมภาพันธ์ 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : วังเจ้านายสมัยรัชกาลที่ 1 ที่สร้างท้ายรัชกาล มีวังพระองค์ใดบ้าง?
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com