“ศรีวิชัย” อาณาจักรในจินตนาการที่ครอบคลุมภาคใต้ของไทย คือสหพันธรัฐทางทะเล
รัฐโบราณอย่าง “อาณาจักรศรีวิชัย” ซึ่งเชื่อว่ามีอาณาเขตครอบคลุมพื้นที่ภาคใต้ของไทย คาบสมุทรมลายู และหมู่เกาะอินโดนีเซีย อาจเป็นเพียง “อาณาจักรในจินตนาการ” ของชาติตะวันตกเท่านั้น?
ข้อสังเกตข้างต้นหักล้างความเชื่อเดิม ๆ ของคนจำนวนมากที่ยังหนักแน่นกับสถานะ “รัฐรวมศูนย์”มีกษัตริย์ราชวงศ์ไศเลนทร์ปกครอง และนับถือพุทธศาสนานิกายมหายาน ลัทธิตันตระ (วัชรยาน) ของศรีวิชัย และมีศูนย์กลางอำนาจคือเมืองปาเล็มบัง บนเกาะสุมาตรา หรือไม่ก็เมืองไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ตามที่นักประวัติศาสตร์ไทย “เลือก” ที่จะยอมรับ
ศรีศักร วัลลิโภดมอธิบายไว้ในหนังสือ “สร้างบ้านแปงเมือง”(มติชน : 2560) ว่า หลักฐานทางประวัติศาสตร์โบราณคดีบอกว่า ศรีวิชัยไม่ใช่อาณาจักรรวมศูนย์ แต่เป็น “สหพันธรัฐทางทะเล” เป็นการรวมตัวกันของบรรดารัฐและเมืองท่า ที่สัมพันธ์กับเส้นทางการค้าผ่านช่องแคบมะละกา อ้อมแหลมมลายู ผ่านทะเลอ่าวไทยไปเวียดนามและจีน
รัฐและเมืองในเครือข่ายของศรีวิชัย มีทั้งตามชายฝั่งทะเลสองข้างของแหลมทอง คาบสมุทรไทย คาบสมุทรมลายู และตามหมู่เกาะ โดยเฉพาะเกาะสุมาตราและเกาะชวา
“ความเป็นศูนย์กลางของสหพันธรัฐศรีวิชัยไม่มีความแน่นอน ระยะแรกอยู่ที่เมืองปาเล็มบัง ปลายเกาะสุมาตรา แต่พุทธศตวรรษที่ 13 ลงมา ราวพุทธศตวรรษที่ 17-18 ก็เคลื่อนมาอยู่ที่เมืองจัมบี ชายทะเลทางฝั่งตะวันออกของเกาะสุมาตรา ซึ่งเป็นเวลาที่สหพันธรัฐเริ่มแตกสลาย อันเนื่องมาจากการรุกรานของอาณาจักรโจฬะทมิฬจากอินเดียใต้ และการเปลี่ยนนโยบายการค้าของจีนที่ไม่เปิดโอกาสให้ศรีวิชัยเป็นคนกลางในการค้าขายกับจีนอีกต่อไป” อ. ศรีศักรกล่าว
เช่นเดียวกับดร. ธิดา สาระยา ที่มองว่า ศรีวิชัยมีลักษณะของการเป็น “ชุมชนชาวน้ำ” จากคำอธิบายในหนังสือ “ประวัติศาสตร์มหาสมุทรอินเดีย”(เมืองโบราณ : 2554) ความว่า“ศรีวิชัย เป็นสหพันธ์หมู่เกาะของพวกที่อาศัยอยู่ในทะเล คือชุมชนชาวน้ำ คุมการค้าแถบช่องแคบมะละกา และเป็นคนกลางในการติดต่อค้าขายกับจีน ขณะเดียวกันยังมีบทบาทสำคัญในการขยายเส้นทางการค้าเครื่องเทศสู่เกาะและกลุ่มเกาะย่อยทางด้านตะวันออกอย่างเป็นรูปธรรม”
นโยบายการค้าของจีนตามที่ อ. ศรีศักร สันนิษฐานในข้อความก่อนหน้านี้ คงจะส่งผลให้เครือข่ายของศรีวิชัยสลายตัว จนกลายสภาพเป็นรัฐอิสระและอาณาจักรเล็ก ๆ ทั่วอาณาบริเวณที่เคยเป็นปริมณฑลของสหพันธรัฐทางทะเลนี้ ได้แก่ เกาะสุมาตรา เกาะชวา คาบสมุทรมลายู รวมถึงบางส่วนของประเทศไทย
โดยเฉพาะเกาะชวา ซึ่งแต่เดิมผู้คนนับถือศาสนาฮินดูเป็นหลัก ก่อนมารับพุทธศาสนามหายาน เพราะเป็นส่วนหนึ่งในเครือข่ายของศรีวิชัย เมื่อกลับมานับถือฮินดู รัฐฮินดูรุ่นหลังจากแถบชวาตะวันตกชื่อ “มัชปาหิต”ก็ได้รุกรานศรีวิชัยบนเกาะสุมาตรา จนต้องย้ายมาสร้างเมืองมะละกาบนคาบสมุทรมลายู และเติบโตขึ้นเป็นรัฐสำคัญทางการค้าของแถบนี้แทน
อ. ศรีศักร ยังชี้ด้วยว่า ก่อนเกิดเมืองมะละกา คาบสมุทรมลายูตอนกลางและตอนล่างมีเพียงรัฐและเมืองท่าเล็ก ๆ เท่านั้น ต่างจากคาบสมุทรตอนเหนือที่มีรัฐเกดะห์และปัตตานี ซึ่งช่วงที่ศรีวิชัยเรืองอำนาจ 2 รัฐที่กล่าวไปยังมีสัมพันธ์กันอย่างเหนียวแน่น และเป็นที่รู้จักในชื่ออาณาจักร“ลังกาสุกะ” ด้วย
สุจิตต์ วงษ์เทศเน้นย้ำสถานะอาณาจักรในจินตนาการของศรีวิชัย ในคอลัมน์ “สุวรรณภูมิในอาเซียน” นสพ. มติชน(15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2561) กล่าวคือ “อาณาจักรศรีวิชัย”เป็น “จินตนาการของเจ้าอาณานิคมยุโรปยุคล่าเมืองขึ้น ถูกค้นพบแล้วนำเสนอต่อสากลโลกครั้งแรก 100 ปีที่แล้ว…
แต่ศรีวิชัย ‘ไม่อาณาจักร’ นักวิชาการแนวคิดใหม่ไม่อนุรักษ์ทั้งนานาชาติและไทย ตรวจสอบทั้งภูมิภาคอุษาคเนย์แล้วไม่พบหลักฐานสนับสนุนว่ามีอาณาจักรศรีวิชัยอันกว้างใหญ่ไพศาลตามความเชื่อแบบอาณานิคม”
ข้อสนับสนุนที่สุจิตต์ยกมาเสริมคือ ภูมิภาคอุษาคเนย์มีพื้นที่มาก แต่คนน้อย รัฐต่าง ๆ ต้องการกำลังคนมากกว่าพื้นที่ รัฐจารีตทั้งในหมู่เกาะและภาคพื้นทวีปจึงไม่ได้มุ่งครอบครองพื้นที่ มีศูนย์กลางอำนาจที่เคลื่อนย้ายไปมาตามที่ประทับของกษัตริย์ ขณะที่ดินแดนโดยรอบอยู่ใต้อำนาจของหัวหน้าชุมชนท้องถิ่น
ส่วนศรีวิชัยไม่มีศูนย์กลางที่แน่นอน และดูเหมือนจะเปลี่ยนแปลงไปตามความเข้มแข็งของผู้นำแต่ละท้องถิ่น ที่สามารถควบคุมอำนาจเหนือเส้นทางการค้าได้ แม้แต่เมืองปาเล็มบังที่เคยยอมรับกันในระดับนานาชาติว่าเป็นศูนย์กลาง ก็ไม่พบหลักฐาน “ติดที่” ที่พอจะยืนยันหนักแน่นในเรื่องนี้ได้
นอกจากนี้ การสัมมนาวิชาการเกี่ยวกับศรีวิชัย ที่จัดโดยกรมศิลปากรเมื่อ พ.ศ. 2525 ยังมีข้อสรุปร่วมกันว่า ศรีวิชัยไม่มีศูนย์กลางอำนาจในการควบคุมเศรษฐกิจและการเมืองอยู่เมืองใดเมืองหนึ่ง เป็นแต่เพียงชื่อกว้าง ๆ ทางศิลปะและวัฒนธรรมของกลุ่มบ้านเมืองและรัฐน้อยใหญ่ที่มีวัฒนธรรมร่วมกัน โดยเฉพาะการนับถือพุทธศาสนามหายาน
หากจะมีความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคม ก็เกี่ยวข้องกันโดยสัมพันธ์กับศูนย์กลางอำนาจที่เปลี่ยนแปลงไปตามความผันแปรทางเศรษฐกิจและการเมืองในแต่ละห้วงเวลา
รูปแบบดังกล่าวนี้เอง เราเรียกกันในสมัยหลังว่า “สมาพันธรัฐ” หรือ “สหพันธรัฐ”
อ่านเพิ่มเติม :
- สุพรรณบุรี-ลพบุรี แย่งกันเป็น “ศรีวิชัย”?
- อาณาจักรศรีวิชัย (นครศรีธรรมราช) สลายตัวและกลายเป็น “สยาม” เมื่อใด?
- เมื่อ “เช-ลิ-โฟ-ชิ” ไม่ใช่ “ไชยา” เมืองหลวงของ “อาณาจักรศรีวิชัย” จะอยู่ที่ไหน?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 28 พฤศจิกายน 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : “ศรีวิชัย” อาณาจักรในจินตนาการที่ครอบคลุมภาคใต้ของไทย คือสหพันธรัฐทางทะเล
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com