เที่ยวทะเล รู้จักแสมทะเลหรือไม่?

เคยสอบถามชาวบ้านที่อาศัยอยู่ตามแนวชายฝั่งอาวไทยในหลายจังหวัด พบว่ามีผู้ที่รู้จักต้นแสมทะเลไม่ถึงร้อยละ 50 และเกือบทั้งหมดไม่รู้ว่าไม้ชนิดนี้มีประโยชน์อะไร ทั้งๆ ที่เป็นไม้ที่มีศักยภาพสูงชนิดหนึ่ง

แสมทะเล เป็นชื่อไม้ยืนต้นที่อยู่ตามแนวชายฝั่งทะเล อยู่ในสกุล Avicennia

ในโลกนี้มีรายงานว่าพืชในสกุลนี้มี 8 ชนิด ในประเทศไทยเคยมีรายงานพบแสมทะเล 3 ชนิด คือ Avicennia alba Blume, Avicennia marina (Forssk.) Vierh. และ Avicennia officinalis L. แต่ในปัจจุบันเหลือเพียง 2 ชนิด คือ Avicennia marina (Forssk.) Vierh. และ Avicennia officinalis L. เพราะมีการจำแนกผิด คิดว่ามี Avicennia alba Blume แต่ที่จริงเป็น Avicennia marina (Forssk.) Vierh.

โดยทั่วไปคนพื้นเมืองเรียกแสมทะเลว่า พีพี หรือ พีพีเล ชื่อเกาะพีพีในจังหวัดกระบี่ก็มาจากได้ชื่อแสมทะเลนี้เอง

แสมทะเล ชนิด Avicennia marina (Forssk) Vierh. มีชื่อสามัญในภาษาอังกฤษว่า White mangrove, Grey mangrove หรือ Olive mangrove ชื่อทางราชการจึงเรียกว่า “แสมขาว” มีชื่อท้องถิ่นอื่นๆ เช่น ปีปี (กระบี่) ปีปีดำ (ภูเก็ต) พีพีเล (ตรัง) แสม แสมขาว แสมทะเล (ภาคกลาง) แสมทะเลขาว (สุราษฎร์ธานี) แหม แหมเล (ภาคใต้) เป็นต้น

แสมทะเลชนิดนี้เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก สูงประมาณ 5-8 เมตร มีลักษณะเป็นพุ่ม ส่วนใหญ่มีสองลำต้นขึ้นคู่กัน หรืออาจมีมากกว่า 2 ลำต้น ไม่มีพูพอน เรือนยอดโปร่ง มีรากหายใจรูปคล้ายดินสอ ยาวๆ เหนือผิวดิน เปลือกเรียบเป็นมัน สีขาวอมเทา หรือขาวอมชมพู ต้นที่อายุมากเปลือกจะหลุดออกเป็นเกล็ดบางๆ คล้ายแผ่นกระดาษ และผิวของเปลือกใหม่จะมีสีเขียว

ใบเป็นใบเดี่ยว รูปรี ขอบใบเรียบม้วนเข้าหากันทางด้านท้องใบ มีลักษณะคล้ายหลอดกลม

ดอกออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง เป็นช่อเชิงลด ดอกมีขนาดเล็ก กลีบดอกสีส้มอมเหลือง ถึงเหลือง ออกดอกประมาณเดือนกุมภาพันธ์-มิถุนายน

ผลเป็นรูปไข่กว้าง เกือบกลม ขนาดเล็ก ผลแก่เปลือกจะแตกด้านข้างตามยาวของผล และม้วนเป็นหลอดกลม แต่ละผลมี 1 เมล็ด

แสมทะเลเป็นไม้เบิกนำที่ขึ้นได้ดีในที่โล่งติดชายฝั่งทะเล หรือพื้นที่ดินเลนงอกใหม่ที่ค่อนข้างเป็นทราย

ข้อมูลรายงานเกี่ยวกับสรรพคุณ พบว่ามีการใช้ประโยชน์ เช่น แก้ท้องร่วง สมานแผลในปาก แก้พิษจากสัตว์น้ำทุกชนิด โดยเฉพาะปลามีพิษจากทะเลทุกชนิด วิธีการใช้ แก่นไม้ (เนื้อไม้) นำมาต้มเป็นยาหม้อดื่ม แก้ท้องร่วง เปลือกไม้ต้มอมน้ำสมานแผลในปาก ทั้งก้านและใบ นำมาเผารมควัน แก้พิษสัตว์น้ำ ใบหรือรากนำมาตำให้ละเอียดใช้พอกที่แผลที่ถูกปลาหรือสัตว์มีพิษในทะเลกัด หากเป็นพิษงูร้ายแรงให้ตำผสมกับใบเสลดพังพอน (Clinacanthus nutans (Burm.f.) Lindau) ใบกระถิน (Leucaena leucocephala (Lam.) de Wit) และหัวหอม (Allium oschaninii O.Fedtsch.) โดยตำให้ละเอียดพอกที่แผลและละลายน้ำรับประทาน

นอกจากนี้ มีข้อมูลว่า นำรากและต้นสับให้ละเอียดแล้วนำมาต้มกับแก่นกำแพงเจ็ดชั้น (Salacia chinensis L.) ใบต้นหูกวาง (Terminalia catappa L.) ต้นตายปลายเป็น (Kalanchoe pinnata (Lam.) Pers.) รับประทานวันละ 2 ครั้ง ลดน้ำตาลในเลือดแก้โรคเบาหวานด้วย

ในมาดากัสกาใช้ใบต้มดื่มขับพิษเมื่อกินปลาที่มีพิษ ใบและเปลือกต้มดื่มและอาบรักษาอาการหิด ขี้เถ้าจากเนื้อไม้ใช้รักษาโรคผิวหนัง ใบใช้ในการรักษา แผลในกระเพาะ ฝีหนอง ข้ออักเสบ อีสุกอีใสและแผลไฟไหม้

ในการศึกษาวิจัยพบว่า แสมทะเลหรือแสมขาว มีสารสำคัญหลายชนิด เช่น กลูโคไซด์ ฟลาโวนอยด์ และอนุพันธ์ของแนปโทควินโนน ซึ่งแสดงคุณสมบัติในการต้านการแบ่งตัวของมะเร็งและต้านแบคทีเรียบางชนิด น้ำยางจากเปลือกใช้รักษาพิษจากงู และใช้ในการขับรกหลังคลอด (กรณีที่มีปัญหารกไม่ออกหลังคลอด)

นอกจากนี้ สารสกัดส่วนที่อยู่เหนือผิวดินด้วยเอทานอลและบิวทานอลพบว่า ส่วนที่สกัดได้จากบิวทานอลให้ผลในการต้านจุลินทรีย์ได้ดีกว่าส่วนที่สกัดจากเอททานอล โดยให้ประสิทธิภาพดีทั้งแกรมบวกและแกรมลบ นอกจากนี้ ยังต้านเชื้อรา Candida?albicans และ Aspergillus flavus ได้ดี และมีการศึกษาในอิหร่านพบว่า สารสกัดจากแสมขาวสามารถต้านไวรัสเริมได้ดีด้วย

ประโยชน์อื่นๆ เช่น ข้อมูลจากต่างประเทศ เช่น ชนพื้นเมืองออสเตรเลีย นำผลมากินเป็นอาหาร เมล็ดก็กินได้แต่ต้องทำให้สุกก่อน เพราะมีสารพิษภายใน แต่สารพิษนี้ถูกสลายได้ด้วยความร้อน ส่วนใหญ่นิยมเก็บมาเลี้ยงวัวโดยเฉพาะเมืองคุชราชในอินเดียและคนพื้นเมืองในนิวซีแลนด์ ส่วนในอียิปต์นำมาใช้เลี้ยงอูฐ และในส่วนของเปลือกสามารถนำมาทำสีย้อมให้สีแดงและน้ำตาล ควันจากเนื้อไม้ไล่ยุงได้ดี

ในแอฟริกา เปลือกไม้ใช้ในการฟอกหนังและเตรียมสีย้อมที่ให้สีน้ำตาล ใช้กิ่งเล็กทำเครื่องมือดักปลา ทางเหนือของแอฟริกาตะวันออก มีการใช้ไม้มาทำซี่โครงปลาดาว (เรือใบอาหรับแบบดั้งเดิม)

ชาวพื้นเมืองออสเตรเลียนำไม้มาทำที่กำบังลม และเนื้อไม้แสมทะเลคล้ายไม้โกงกางอื่นๆ ที่ป้องกันปลวกได้

แสมขาว เป็นไม้ป้องกันการกัดเซาะตามแนวชายฝั่งและต้านลมได้ดี ทนทานต่อพื้นที่ที่มีโลหะหนักสูง ในส่วนของรากสามารถใช้เป็นดัชนีชี้วัดทางชีวภาพในการติดตามปริมาณของทองแดง ตะกั่วและสังกะสีได้ดีด้วย เนื้อไม้มีสีและลายสวยงามนิยมนำมาทำเป็นเสาเรือน ต่อเรือ รั้วบ้าน เนื้อไม้ยังใช้เป็นฟืนหรือเผาถ่าน โดยเฉพาะนำมาเผาเปลือกหอยเพื่อทำปูนขาว

เที่ยวทะเลครั้งต่อไป นอกจากชื่นชมทิวทัศน์แล้ว ชวนเรียนรู้แสมทะเลไปพร้อมกัน และชวนนักวิจัยไทยลองศึกษาไม้ดีริมทะเลต้นนี้ด้วย •

สมุนไพรเพื่อสุขภาพ | โครงการสมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเอง

มูลนิธิสุขภาพไทย www.thaihof.org