วาลุกเจดีย์วันสงกรานต์ ประเพณีไทย ก่อเจดีย์ทรายถวายเป็นพุทธบูชา
วาลุกเจดีย์วันสงกรานต์ ประเพณีไทย ก่อเจดีย์ทรายถวายเป็นพุทธบูชา
คำว่า วาลุกเจดีย์ มาจากภาษาบาลี หมายถึง เจดีย์ทราย เป็นการพูนทรายให้เป็นกองก่อเป็นรูปทรงเจดีย์เพื่อถวายเป็นพุทธบูชาในอดีตมักทำเป็นกองข้าวเปลือก และเจดีย์ทรงโอคว่ำ ต่อมา จึงเริ่มมีรูปแบบใหม่ ๆ เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย
การก่อเจดีย์ทรายมีต้นกำเนิดมาจากประเทศที่นับถือพุทธศาสนาลังกาวงศ์ เชื่อว่า คติดังกล่าวนี้มาจากคัมภีร์มาลัยสูตรที่แต่งขึ้นในศรีลังกา ก่อนจะเผยแพร่ผ่านพม่าเข้าสู่ล้านนา ล้านช้าง สุโขทัย และอยุธยา
พบเห็นได้ชัดเจนในสมัยอยุธยาที่ประยุกต์และผสมผสานความเป็นศาสนาพุทธเข้ากับศาสนาพราหมณ์-ฮินดู โดยถือคติที่ว่า เข้าวัด ทำบุญ ก่อเจดีย์ทราย ต่อมา การก่อเจดีย์ทรายก็แพร่หลายและเป็นที่นิยมไปทั่วทุกภูมิภาค
ในช่วงเทศกาลสงกรานต์จึงมักขนทรายเข้าวัดเพื่อก่อเจดีย์ทราย การถวายทรายให้วัดไปสร้างศาสนสถาน จึงเป็นกุศโลบาย และความเชื่อเรื่องการใช้ทรายชำระหนี้สงฆ์ และยังเป็นการปลูกฝังคตินิยมแบบชาวพุทธเรื่องการสร้างความสามัคคีอีกด้วย
ประเพณีสงกรานต์ในภาคกลางมีการจัดกิจกรรมต่าง ๆ ที่หลากหลาย เช่น การละเล่นพื้นบ้าน การประกวดนางสงกรานต์ และการก่อเจดีย์ทราย อาจเริ่มก่อวันแรกหรือวันอื่นในช่วงเทศกาล กิจกรรมเหล่านี้เป็นประเพณีเก่าแก่ที่สืบเนื่องมากอย่างยาวนานในหลายจังหวัด เช่น สมุทรสงคราม มีการจัดงานสงกรานต์ที่วัดปากสมุทรเป็นประจำทุกปี
ในภาคอื่น ๆ ของไทยก็มีความโดดเด่นในการจัดเทศกาลสงกรานต์ที่ต่างกันไป เช่น ภาคใต้ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นเกี่ยวกับความเชื่อว่า สงกรานต์เป็นช่วงเวลาผลัดเปลี่ยนเทวดาผู้รักษาดวงเมือง
ในวันที่ 13 เมษายนเป็น “วันส่งเจ้าเมืองเก่า” วันที่ 14 เมษายนเป็น “วันว่าง” หมายถึง วันที่เมืองว่างจากการคุ้มครองของเทวดา เป็นวันที่ชาวพุทธมาทำบุญ ตักบาตร สรงน้ำพระ และวันที่ 15 เมษายนเป็น “วันรับเจ้าเมืองใหม่” โดยกิจกรรมก่อเจดีย์ทรายของภาคใต้จะจุดเปรียงหรือตะเกียงเปลือกหอยเรียกว่า “จุดเปรียงก่อเจดีย์”
แม้ว่าในปัจจุบันจะพบเห็นการก่อเจดีย์ทรายในวันสงกรานต์น้อยลง แต่สามารถพบเห็นได้จากงานประกวดการก่อเจดีย์ทรายในเชิงอนุรักษ์ เช่น ในกรุงเทพฯ ที่วัดพระเชตุพนฯ (วัดโพธิ์) และงานวันไหลบางแสน เป็นต้น ที่หาอุปกรณ์มาตกแต่งให้เกิดความคิดสร้างสรรค์ และสะท้อนถึงภูมิปัญญาของแต่ละท้องถิ่น เพื่อให้รูปแบบเจดีย์มีความหลากหลายสวยงามมากขึ้น
อ่านเพิ่มเติม :
- “ส้มป่อย” พืชศักดิ์สิทธิ์แห่งล้านนา ปัดเป่าความชั่วร้าย รดน้ำดำหัวผู้ใหญ่วันสงกรานต์
- “วันสงกรานต์” ปีใหม่ไทย แต่ไม่ใช่วันเปลี่ยน “นักษัตร” ในระบบปฏิทินไทย!?
- ดินสอพอง หนึ่งในสัญลักษณ์วันสงกรานต์ ภูมิปัญญาไทยที่ใช้กันมายาวนาน อย่างน้อยตั้งแต่สมัยอยุธยา
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
เทพพร มังธานี, มนตรี วิวาห์สุข, บุญรอด บุญเกิด, และ ปัทวี สัตยวงศ์ทิพย์. “ประเพณีก่อเจดีย์ทราย: ความเป็นมาและคติการสร้างสรรค์ในเทศกาลสงกรานต์ไทย”. ในรายงานสืบเนื่องจากการประชุมวิชาการระดับชาติ ครั้งที่ 4 พ.ศ. “พุทธศาสนาและปรัชญา แนวคิด มุมมอง สู่สันติภาพ 2565”, 324-336. นครปฐม: มหาวิทยาลัยมหามงกุฎราชวิทยาลัย, 2565.
ประเพณีก่อพระทราย: กระบวนการสร้างพื้นที่ทางวัฒนธรรมในเทศกาลวันไหลบางแสนในวารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา, 49-63. ชลบุรี: มหาวิทยาลัยบูรพา, 2566.
สุนทร คำยอด. “ก่อกองทราย: วัฒนธรรมร่วมล้านนา-อาเซียน.” ในวารสารแม่โจ้ปริทัศน์: มีนาคม-เมษายน 2555, 16-20. เชียงใหม่: มหาวิทยาลัยแม่โจ้, 2555.
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 15 เมษายน 2569
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : วาลุกเจดีย์วันสงกรานต์ ประเพณีไทย ก่อเจดีย์ทรายถวายเป็นพุทธบูชา
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com