กรุงเทพฯ ก้าวสู่ "สังคมสูงวัยสมบูรณ์" แล้วเขตไหนใน กทม. สัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุด
ตามหลักสากลที่อ้างอิงจากองค์การสหประชาชาติ สังคมสูงวัยแบ่งออกเป็นสามระดับ ได้แก่
สังคมสูงวัย (Aged Society) ที่มีสัดส่วนประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปอยู่ที่ 10–20%
สังคมสูงวัยสมบูรณ์ (Complete Aged Society) ที่มีสัดส่วน 20–28%
และสังคมสูงวัยสุดยอด (Super Aged Society) ที่มีสัดส่วนเกิน 28% ขึ้นไป
ประเทศไทยโดยรวมได้เข้าสู่สังคมสูงวัยสมบูรณ์แล้ว โดยมีผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปราว 14 ล้านคน หรือประมาณ 20% ของประชากรทั้งประเทศ และมีการคาดการณ์ว่าไทยจะขยับสู่สังคมสูงวัยสุดยอดภายในทศวรรษหน้า แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ กรุงเทพฯ กลับ "แก่" เร็วกว่าค่าเฉลี่ยของประเทศ
สัมพันธวงศ์ครองแชมป์ — เกือบ 4 ใน 10 คนเป็นผู้สูงวัย
จากการจัดอันดับ 50 เขตของกรุงเทพฯ พบว่าเขตที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุด 5 อันดับแรก ล้วนเป็นเขตเมืองเก่าและเขตชั้นในทั้งสิ้น ได้แก่
สัมพันธวงศ์ — ผู้สูงอายุ 7,159 คน คิดเป็น 39.06%
ป้อมปราบศัตรูพ่าย — 13,147 คน คิดเป็น 36.62%
พระนคร — 13,571 คน คิดเป็น 35.33%
ดุสิต — 24,191 คน คิดเป็น 33.23%
บางกอกน้อย — 31,288 คน คิดเป็น 32.88%
ที่มาข้อมูล : ข้อมูลอันดับและสัดส่วนผู้สูงอายุรายเขตของ Rocket Media Lab
ตัวเลขของสัมพันธวงศ์นั้นน่าตกใจเป็นพิเศษ เพราะหมายความว่าเดินสวนกันบนถนนเยาวราช 10 คน จะมีผู้สูงอายุเกือบ 4 คน
สัดส่วนระดับนี้เทียบเคียงได้กับเมืองในญี่ปุ่นซึ่งเป็นประเทศที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงที่สุดในโลก
เขตอื่น ๆ ที่อยู่ในกลุ่ม "สังคมสูงวัยสุดยอด" (สัดส่วนเกิน 28%) ยังรวมถึง สาทร (32.15%) คลองสาน (31.29%) บางกอกใหญ่ (30.89%) บางคอแหลม (30.70%) บางพลัด (30.36%) บางรัก (29.77%) บางซื่อ (29.76%) ตลิ่งชัน (29.63%) ปทุมวัน (29.16%) ธนบุรี (29.11%) ดินแดง (28.19%) ทวีวัฒนา (28.06%) และยานนาวา (28.02%) รวมทั้งสิ้น 18 เขต
ขณะที่อีกกลุ่มซึ่งอยู่ในระดับ "สังคมสูงวัยสมบูรณ์" (20–28%) มีอาทิ พระโขนง (27.82%) จอมทอง (27.42%) ลาดพร้าว (27.27%) หลักสี่ (27.17%) วัฒนา (26.88%) ภาษีเจริญ (26.39%) ราชเทวี (25.95%) และบางแค ซึ่งแม้สัดส่วนจะอยู่ที่ 25.84% แต่กลับมีจำนวนผู้สูงอายุมากที่สุดในบรรดาเขตที่ติดอันดับ คือ 49,614 คน
เขตชานเมืองยัง "หนุ่มสาว" กว่า
ภาพจากแผนที่แสดงให้เห็นความแตกต่างเชิงพื้นที่อย่างชัดเจน เขตรอบนอกฝั่งตะวันออกและใต้ของกรุงเทพฯ ยังคงอยู่ในระดับ "สังคมสูงวัย" ขั้นต้น (10–20%) เท่านั้น ได้แก่ หนองจอก (16.13%) คลองสามวา (17.31%) ลาดกระบัง (18.19%) ประเวศ (19.86%) และบางขุนเทียน (19.94%)
ปรากฏการณ์นี้อธิบายได้จากพลวัตของเมือง เขตชั้นในเป็นย่านเก่าแก่ที่คนรุ่นใหม่ย้ายออกไปหาที่อยู่อาศัยราคาเข้าถึงได้ในเขตชานเมืองหรือปริมณฑล ทิ้งให้คนรุ่นพ่อแม่ปู่ย่าอยู่ในบ้านเดิม ขณะที่เขตรอบนอกเป็นพื้นที่ที่มีโครงการที่อยู่อาศัยใหม่ ๆ ดึงดูดครอบครัววัยทำงานและครอบครัวที่เพิ่งเริ่มต้น สัดส่วนผู้สูงอายุจึงยังต่ำกว่า
ทำไมกรุงเทพฯ ถึงแก่เร็ว
ภาพรวมประชากรกรุงเทพฯ ราว 5.4 ล้านคน มีผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปมากกว่า 1.3 ล้านคน หรือคิดเป็นเกือบ 1 ใน 4 ของประชากรทั้งเมือง ขณะที่กลุ่มเด็กอายุ 0–15 ปี มีสัดส่วนเพียง 13% เศษ สะท้อนโครงสร้างประชากรทรงพีระมิดกลับหัวอย่างชัดเจน สาเหตุสำคัญมาจากสามปัจจัยที่เสริมกัน
ประการแรก อัตราการเกิดที่ลดลงต่อเนื่อง คนเมืองแต่งงานช้าลง มีลูกน้อยลง หรือเลือกไม่มีลูกเลย ด้วยเหตุผลด้านค่าครองชีพ ที่อยู่อาศัย และวิถีชีวิต ประการที่สอง อายุขัยเฉลี่ยที่ยืนยาวขึ้นจากความก้าวหน้าทางการแพทย์และการเข้าถึงบริการสุขภาพในเมืองหลวง และประการที่สาม การย้ายถิ่นของคนวัยทำงาน ที่หลายเขตชั้นในมีจำนวนคนตายมากกว่าคนเกิด และคนหนุ่มสาวย้ายออกสู่ปริมณฑล
ความท้าทายที่รออยู่ข้างหน้า
การเป็นสังคมสูงวัยสมบูรณ์ไม่ใช่แค่ตัวเลขทางสถิติ แต่ส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ในหลายมิติ
ด้านเศรษฐกิจ เมื่อวัยทำงานลดลง ภาระในการดูแลผู้สูงอายุต่อหัวของคนวัยทำงานจะสูงขึ้น เกิดปัญหาขาดแคลนแรงงาน ต้นทุนการผลิตสูงขึ้น และการเติบโตทางเศรษฐกิจชะลอตัวในระยะยาว ขณะเดียวกันผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยยังต้องทำงานหาเลี้ยงชีพ เพราะเงินออมและบำนาญไม่เพียงพอ ข้อมูลระดับประเทศชี้ว่าผู้สูงอายุไทยราว 1 ใน 3 ยังต้องทำงานอยู่
ด้านสุขภาพและการดูแล ผู้สูงอายุมาพร้อมกับโรคเรื้อรัง ภาวะพึ่งพิง และความต้องการผู้ดูแล เขตที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงจำเป็นต้องมีศูนย์บริการสุขภาพชุมชน ระบบการดูแลระยะยาว (Long-term Care) และบุคลากรด้านการดูแลผู้สูงอายุที่เพียงพอ ซึ่งปัจจุบันยังไม่ทันกับความต้องการ
ด้านเมืองและที่อยู่อาศัย เมืองที่ออกแบบมาเพื่อคนวัยทำงานต้องปรับตัวสู่แนวคิด "เมืองที่เป็นมิตรต่อผู้สูงอายุ" (Age-friendly City) ทั้งทางเท้าที่ปลอดภัย ระบบขนส่งสาธารณะที่เข้าถึงได้ พื้นที่สาธารณะสำหรับการออกกำลังกายและพบปะสังสรรค์ รวมถึงการปรับปรุงที่อยู่อาศัยให้เหมาะกับผู้สูงวัย เพราะการหกล้มในบ้านคือหนึ่งในสาเหตุสำคัญของการบาดเจ็บและภาวะติดเตียง
ด้านสังคม ผู้สูงอายุที่อยู่ลำพังมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น ความเหงาและภาวะซึมเศร้าในผู้สูงวัยเป็นปัญหาที่มักถูกมองข้าม โดยเฉพาะในเขตเมืองเก่าที่ลูกหลานย้ายออกไปแล้ว
จากวิกฤตสู่โอกาส
อย่างไรก็ตาม สังคมสูงวัยไม่จำเป็นต้องเป็น "วิกฤต" เสมอไป หากมีการเตรียมพร้อมที่ดี ผู้สูงอายุจำนวนมากยังมีศักยภาพ มีประสบการณ์ และพร้อมมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจและสังคม แนวทางที่หลายฝ่ายเสนอ ได้แก่ การส่งเสริมการจ้างงานผู้สูงอายุ การพัฒนาเศรษฐกิจสูงวัย (Silver Economy) ทั้งธุรกิจดูแลสุขภาพ ที่อยู่อาศัยสำหรับผู้สูงวัย และบริการที่ตอบโจทย์คนกลุ่มนี้ ตลอดจนการสร้างระบบสวัสดิการและบำนาญที่ยั่งยืน
สำหรับกรุงเทพมหานคร ข้อมูลรายเขตเช่นนี้มีคุณค่าอย่างยิ่งต่อการจัดสรรงบประมาณและออกแบบนโยบายให้ตรงจุด เขตอย่างสัมพันธวงศ์ ป้อมปราบศัตรูพ่าย และพระนคร ที่ประชากรเกิน 1 ใน 3 เป็นผู้สูงวัย ย่อมต้องการบริการและโครงสร้างพื้นฐานที่แตกต่างจากเขตหนองจอกหรือคลองสามวาที่ยังมีประชากรวัยเด็กและวัยทำงานเป็นสัดส่วนใหญ่
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่ากรุงเทพฯ จะเข้าสู่สังคมสูงวัยหรือไม่ เพราะคำตอบชัดเจนแล้วว่า "เข้าสู่แล้ว" แต่คือเมืองแห่งนี้จะปรับตัวทันหรือไม่ ก่อนที่เขตชั้นในทั้งหมดจะกลายเป็นสังคมสูงวัยสุดยอด และก่อนที่คลื่นความสูงวัยจะแผ่ไปถึงเขตชานเมืองในอีกไม่กี่สิบปีข้างหน้า
ที่มาข้อมูล : ข้อมูลอันดับและสัดส่วนผู้สูงอายุรายเขตของ Rocket Media Lab
ข่าวที่เกี่ยวข้อง