'มูลนิธิ' ตั้งอย่างไรให้ถูกต้อง รวม 10 เรื่องต้องรู้ สรุปจากคู่มือกฎหมาย

ในยุคที่ผู้คนอยากทำความดีเพื่อสังคม ‘มูลนิธิ’ กลายเป็นรูปแบบองค์กรยอดนิยมที่ช่วยให้การทำประโยชน์ต่อส่วนรวมมีความต่อเนื่องและน่าเชื่อถือ แต่การจัดตั้งมูลนิธิไม่ใช่เรื่องที่ทำได้เพียงใจอยาก เพราะกฎหมายไทยกำหนดเงื่อนไขชัดเจนตั้งแต่ขั้นตอนการจัดตั้งจนถึงการบริหาร

บทความนี้ สรุปทุกประเด็นสำคัญจาก “คำแนะนำการจัดตั้งและดำเนินงานมูลนิธิ” ของกรมการปกครอง เพื่อให้ประชาชนเข้าใจถูกต้องก่อนเริ่มต้นก่อตั้งมูลนิธิของตนเอง

1. ทำไมต้องรู้กฎหมายก่อนตั้งมูลนิธิ

“มูลนิธิ” เป็นองค์กรที่ตั้งขึ้นเพื่อสาธารณประโยชน์ ไม่แสวงหากำไร และมีสถานะเป็น นิติบุคคล ตามกฎหมายไทย

ดังนั้นการจัดตั้งมูลนิธิ จึงไม่ใช่เพียงการรวมกลุ่มทำความดี แต่เป็นการ “ก่อเกิดองค์กรที่มีสิทธิเสมือนบุคคลตามกฎหมาย” สามารถถือครองทรัพย์สิน ทำสัญญา หรือฟ้องร้องได้

เพราะเหตุนี้ รัฐจึงกำหนดกฎเกณฑ์การจัดตั้งไว้อย่างละเอียดใน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 1 ลักษณะ 6 เพื่อให้มูลนิธิทุกแห่งดำเนินงานด้วยความโปร่งใส ตรวจสอบได้ และคงไว้ซึ่งวัตถุประสงค์เพื่อประโยชน์ส่วนรวมอย่างแท้จริง

2. ความหมายของมูลนิธิตามกฎหมาย

มาตรา 110 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ระบุว่า

“มูลนิธิ หมายความถึง ทรัพย์สินที่บุคคลหนึ่งหรือหลายคนได้จัดสรรไว้เพื่อเป็นนิติบุคคล เพื่อกระทำการเพื่อสาธารณประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง โดยไม่มุ่งแสวงหากำไร”

กล่าวโดยง่ายคือ มูลนิธิเริ่มต้นจาก ทรัพย์สิน ไม่ใช่ “บุคคล” เหมือนสมาคม ผู้ริเริ่มจะนำทรัพย์สินของตนมาจัดตั้งและขอจดทะเบียนเป็นมูลนิธิ เพื่อดำเนินกิจกรรมในลักษณะ “ให้เพื่อสังคม” เช่น ด้านการศึกษา การแพทย์ ศิลปวัฒนธรรม หรือช่วยเหลือผู้ด้อยโอกาส

3. เงื่อนไขเบื้องต้นก่อนจัดตั้งมูลนิธิ

กรมการปกครองกำหนดหลักเกณฑ์พื้นฐานไว้ดังนี้

• วัตถุประสงค์ต้องเป็นไปเพื่อสาธารณประโยชน์
  เช่น การศึกษา ศาสนา การแพทย์ สิ่งแวดล้อม หรือการสงเคราะห์
  ห้ามมีวัตถุประสงค์ทางการเมืองหรือเพื่อประโยชน์ส่วนตน
• ต้องมีทรัพย์สินเริ่มต้นเพียงพอแก่การดำเนินงาน
  โดยปกติไม่น้อยกว่า 500,000 บาท (ทั้งเงินสดหรือทรัพย์สินอื่น เช่น ที่ดิน อาคาร)
  หากมีวัตถุประสงค์กว้างหรือขนาดใหญ่ นายทะเบียนอาจพิจารณาให้เพิ่มวงเงิน
• ต้องมีคณะกรรมการมูลนิธิอย่างน้อย 3 คน
  ซึ่งเป็นผู้บรรลุนิติภาวะ ไม่ล้มละลาย และไม่ต้องโทษคดีอาญาร้ายแรง
• ต้องจัดทำข้อบังคับมูลนิธิ
  ระบุชื่อ ที่ตั้ง วัตถุประสงค์ วิธีบริหาร การใช้ทรัพย์สิน การประชุม และวิธีเลิกมูลนิธิ

4. ขั้นตอนการยื่นขอจัดตั้งมูลนิธิ

กระบวนการจดทะเบียนมูลนิธิอยู่ภายใต้การดูแลของ นายทะเบียนมูลนิธิ (กรมการปกครอง หรือสำนักงานเขต/อำเภอในพื้นที่)

ขั้นตอนหลักมีดังนี้

4.1. เตรียมเอกสารให้ครบถ้วน

• หนังสือขออนุญาตจัดตั้งมูลนิธิ
• ร่างข้อบังคับมูลนิธิ
• รายชื่อกรรมการ พร้อมสำเนาบัตรประชาชน
• หลักฐานที่ตั้งสำนักงาน
• หลักฐานทรัพย์สิน เช่น หนังสือรับรองเงินฝาก หรือโฉนดที่ดิน

4.2. ยื่นคำขอต่อนายทะเบียน

• หากอยู่ในกรุงเทพฯ ยื่นที่ สำนักงานเขต
• หากอยู่ต่างจังหวัด ยื่นที่ ที่ว่าการอำเภอ

4.3. ตรวจสอบเอกสาร
นายทะเบียนจะพิจารณาความถูกต้องของเอกสารและวัตถุประสงค์ว่าชอบด้วยกฎหมายหรือไม่
ในบางกรณีอาจเรียกผู้ขอจัดตั้งมาให้ข้อมูลเพิ่มเติม

4.4. ออกใบอนุญาตจัดตั้ง
เมื่อผ่านการตรวจสอบครบถ้วน นายทะเบียนจะออก ใบอนุญาตจัดตั้งมูลนิธิ
และประกาศใน ราชกิจจานุเบกษา
มูลนิธิจึงจะมีสถานะเป็น นิติบุคคลโดยสมบูรณ์

5. โครงสร้างการบริหารมูลนิธิ

หลังได้รับอนุญาตจัดตั้งแล้ว มูลนิธิต้องมีการบริหารจัดการที่โปร่งใสและเป็นระบบ

คณะกรรมการมูลนิธิ มีหน้าที่หลักในการกำหนดนโยบาย ดำเนินกิจกรรม และบริหารทรัพย์สินให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์
กรรมการทุกคนต้องปฏิบัติตามข้อบังคับมูลนิธิ และไม่ใช้ตำแหน่งเพื่อประโยชน์ส่วนตัว

ข้อบังคับมูลนิธิ ต้องกำหนดไว้ชัดเจน เช่น

• วิธีการประชุมกรรมการ
• การจัดทำบัญชีและงบการเงิน
• การใช้รายได้และทรัพย์สิน
• การแต่งตั้งหรือพ้นจากตำแหน่งกรรมการ

6. หน้าที่และความรับผิดชอบของกรรมการมูลนิธิ

กรรมการมูลนิธิมีหน้าที่คล้าย “ผู้จัดการทรัพย์สินเพื่อสาธารณประโยชน์” จึงต้องปฏิบัติด้วยความซื่อสัตย์ โปร่งใส และรอบคอบ

หน้าที่สำคัญ เช่น

• ดำเนินกิจกรรมให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์
• จัดทำบัญชีรายรับรายจ่ายและรายงานประจำปี
• ยื่นงบการเงินต่อ นายทะเบียนมูลนิธิ ภายใน 150 วันหลังสิ้นปีบัญชี
• แจ้งการเปลี่ยนแปลงกรรมการหรือข้อบังคับภายใน 30 วัน
• ห้ามใช้ทรัพย์สินเพื่อประโยชน์ส่วนตนหรือพรรคพวก

7. การกำกับดูแลโดยรัฐ

นายทะเบียนมูลนิธิมีอำนาจตรวจสอบการดำเนินงานของมูลนิธิทุกแห่ง
หากพบว่ามูลนิธิใดฝ่าฝืนข้อบังคับ ใช้ทรัพย์สินผิดวัตถุประสงค์ หรือไม่โปร่งใส
สามารถสั่งระงับกิจการ หรือเพิกถอนใบอนุญาตได้

นอกจากนี้ หากมูลนิธิได้รับเงินบริจาคจำนวนมาก ยังอยู่ภายใต้การตรวจสอบของหน่วยงานด้านภาษี และต้องปฏิบัติตามกฎเกณฑ์ของ กรมสรรพากร หากต้องการขอสิทธิยกเว้นภาษีบริจาค

8. การเลิกมูลนิธิ

มูลนิธิอาจเลิกได้ด้วยเหตุผลต่อไปนี้

• วัตถุประสงค์บรรลุผลแล้ว หรือไม่สามารถดำเนินการต่อได้
• กรรมการลงมติให้เลิก
• นายทะเบียนสั่งเพิกถอน หรือศาลมีคำสั่งให้เลิก

หลังจากเลิกมูลนิธิ ต้องมีการ “ชำระบัญชี” และมอบทรัพย์สินที่เหลือตามข้อบังคับ เช่น มอบให้มูลนิธิอื่นที่มีวัตถุประสงค์คล้ายกัน หรือมอบให้รัฐ

9. ข้อควรระวังและคำแนะนำก่อนจัดตั้ง

• ศึกษากฎหมายและวัตถุประสงค์ให้ชัดเจนก่อนเริ่ม
• จัดทำข้อบังคับให้รัดกุม ป้องกันปัญหาการบริหารภายหลัง
• ตรวจสอบความพร้อมของทรัพย์สินและบุคคลกรรมการ
• วางระบบบัญชีและรายงานให้โปร่งใสตั้งแต่แรก
• หลีกเลี่ยงการใช้ชื่อที่คล้ายหน่วยงานราชการ หรือชื่อบุคคลสำคัญ

10. มูลนิธิกับการสร้างคุณค่าให้สังคม

มูลนิธิเป็นเครื่องมือสำคัญในการขับเคลื่อนความร่วมมือทางสังคม ไม่ว่าจะเป็นภาคเอกชนที่ต้องการตอบแทนสังคม หรือบุคคลทั่วไปที่อยากสานต่อเจตนารมณ์ของผู้มีพระคุณ แต่การทำให้มูลนิธิอยู่ได้อย่างยั่งยืน ต้องเริ่มจากการ “ตั้งอย่างถูกต้อง” และ “บริหารอย่างโปร่งใส”

ทั้งนี้ กฎหมายไม่ได้มีไว้ขัดขวาง แต่เพื่อคุ้มครองทั้งผู้บริจาค ผู้รับประโยชน์ และสังคมส่วนรวม
เมื่อความดีดำเนินอยู่ภายใต้กรอบกฎหมาย มูลนิธิย่อมเป็นพลังขับเคลื่อนที่มั่นคงและยืนยาวที่สุด

อ้างอิง : ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 1 ลักษณะ 6 ว่าด้วยมูลนิธิ, คู่มือ “คำแนะนำการจัดตั้งและดำเนินงานมูลนิธิ” กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ‘มูลนิธิ’ ตั้งอย่างไรให้ถูกต้อง รวม 10 เรื่องต้องรู้ สรุปจากคู่มือกฎหมาย

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.prachachat.net