ใครคือผู้นำอิหร่านคนถัดไป ส่องกระบวนการเฟ้นหาผู้นำสูงสุดอิหร่าน

อยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี เสียชีวิตในวัย 86 ปี หลังครองอำนาจมาเกือบ 37 ปี จากการโจมตีของอิสราเอลและสหรัฐฯ เพื่อสั่นคลอนระบบการปกครอง ท่ามกลางความตึงเครียดด้านการพัฒนานิวเคลียร์ที่ยืดเยื้อมานานหลายสัปดาห์

การเสียชีวิตของคาเมเนอีก่อให้เกิดคำถามสำคัญคือ "ใครคือผู้นำคนถัดไป?"

สำนักข่าว AP รายงานว่า กระบวนการสืบทอดตำแหน่งผู้นำอิหร่านจะเริ่มขึ้นในเช้าวันถัดจากการลอบสังหาร หรือในวันพรุ่งนี้ (2 มีนาคม 2569)

กระบวนการเฟ้นหาผู้นำคนใหม่เป็นอย่างไร

ตั้งสภาผู้นำชั่วคราว

ตามที่ระบุไว้ในรัฐธรรมนูญ อิหร่านจะจัดตั้งสภาผู้นำชั่วคราวเพื่อเข้าปฏิบัติหน้าที่ในตำแหน่งที่ว่างลงทันทีในวันนี้ (วันอาทิตย์ที่ 1 มีนาคม) เพื่อทำหน้าที่รักษาการและบริหารประเทศ

สภานี้ประกอบด้วยประธานาธิบดีคนปัจจุบัน หัวหน้าฝ่ายตุลาการ และสมาชิกคนหนึ่งจากสภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญ (Guardian Council) ที่ได้รับการคัดเลือกโดยสภาวินิจฉัยผลประโยชน์แห่งชาติ (Expediency Council) ซึ่งทำหน้าที่ให้คำปรึกษาแก่ผู้นำสูงสุดและไกล่เกลี่ยข้อพิพาทกับรัฐสภา

ปัจจุบัน มาซูด เปเซชเคียน ประธานาธิบดีสายปฏิรูป และ โกลัมฮอสเซน โมห์เซนี เอเจอี ประธานฝ่ายตุลาการสายแข็ง คือสมาชิกที่จะเข้ารับตำแหน่งเพื่อ "ปฏิบัติหน้าที่ผู้นำทั้งหมดเป็นการชั่วคราว"

คณะนักบวชเลือกผู้นำสูงสุดคนใหม่

แม้สภาผู้นำจะบริหารประเทศในช่วงเปลี่ยนผ่าน แต่คณะบุคคลจำนวน 88 คนที่เรียกว่า “สภาผู้เชี่ยวชาญ” (Assembly of Experts) จะต้องเลือกผู้นำสูงสุดคนใหม่ตามกฎหมายอิหร่านให้เร็วที่สุดเท่าที่จะทำได้ คณะดังกล่าวประกอบด้วยนักบวชชีอะห์ทั้งหมด ซึ่งได้รับการเลือกตั้งจากประชาชนทุก ๆ 8 ปี

การรับรองโดยสภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญ

เมื่อคณะนักบวชเลือกผู้สมัครแล้ว ผู้สมัครต้องได้รับการรับรองจากสภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นองค์กรกำกับดูแลตามรัฐธรรมนูญของอิหร่าน สภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญเป็นที่รู้จักจากการตัดสิทธิผู้สมัครในการเลือกตั้งต่าง ๆ รวมถึงสภาผู้เชี่ยวชาญด้วย สภาผู้พิทักษ์รัฐธรรมนูญได้ตัดสิทธิอดีตประธานาธิบดีอิหร่าน ฮัสซัน โรฮานี ซึ่งถือเป็นสายกลางในระดับหนึ่ง

รัฐบาลของโรฮานีเป็นผู้ทำข้อตกลงนิวเคลียร์ปี 2558 กับชาติมหาอำนาจโลก จากการลงสมัครเลือกตั้งสภาผู้เชี่ยวชาญในเดือนมีนาคม 2567

แม้จะทราบขั้นตอนตามกฎหมาย แต่การพิจารณาภายในของคณะนักบวชมักเกิดขึ้นอย่างเป็นความลับห่างไกลจากสายตาสาธารณะ ทำให้ยากต่อการประเมินว่าใครคือผู้ท้าชิงที่แท้จริง

การถ่ายโอนอำนาจสู่บุตรชาย: ชนวนเหตุแห่งความไม่พอใจ?

หนึ่งในตัวเต็งคือ มอจตาบา คาเมเนอี วัย 56 ปี บุตรชายของคาเมเนอีซึ่งเป็นนักบวชชีอะห์ แม้เขาจะไม่มีตำแหน่งเป็นทางการในรัฐบาล แต่ถูกมองว่าเป็นผู้ทรงอิทธิพลเบื้องหลัง

อย่างไรก็ตาม การถ่ายโอนอำนาจจากบิดาสู่บุตรอาจจุดชนวนความไม่พอใจอย่างรุนแรง ไม่เพียงแต่ในหมู่ชาวอิหร่านที่ต่อต้านการปกครองของนักบวชอยู่แล้ว แต่รวมถึงกลุ่มผู้สนับสนุนระบบเองที่มองว่าการสืบทอดทางสายเลือดขัดต่อหลักการอิสลาม และดูคล้ายกับการรื้อฟื้นระบอบกษัตริย์ (ราชวงศ์ทางศาสนา) ซึ่งเป็นสิ่งที่การปฏิวัติในปี 1979 พยายามโค่นล้มระบอบของชาห์ ปาห์ลาวี ออกไป

การเปลี่ยนผ่านผู้นำสูงสุดเคยเกิดขึ้นเพียงครั้งเดียวเท่านั้นนับตั้งแต่การปฏิวัติอิสลามปี 1979 เมื่อผู้นำการปฏิวัติอิสลามและผู้ก่อตั้งสาธารณรัฐอิสลาม แกรนด์อยาตอลเลาะห์ รูฮอลลาห์ โคไมนี เสียชีวิตในวัย 86 ปี ผู้ที่ได้รับเลือกให้ดำรงตำแหน่งผู้นำสูงสุดเป็นคนที่ 2 และสืบทอดอำนาจต่อมาคือ อยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี นั่นเอง

ผู้นำสูงสุดมีอำนาจแค่ไหน

ในอิหร่าน ผู้นำสูงสุดอยู่ที่ศูนย์กลางของระบบเทวาธิปไตยนิกายชีอะห์แบบแบ่งปันอำนาจที่ซับซ้อนของอิหร่าน และมีอำนาจตัดสินขั้นสุดท้ายในทุกเรื่องของรัฐ

ผู้นำยังทำหน้าที่เป็นผู้บัญชาการทหารสูงสุดของกองทัพประเทศ และกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติ ซึ่งเป็นกองกำลังกึ่งทหารที่สหรัฐอเมริกาจัดให้เป็นองค์กรก่อการร้ายในปี 2562 และระหว่างการปกครองของคาเมเนอี เขายังได้เสริมอำนาจให้กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติขึ้นอีก

กองกำลังดังกล่าวถือตนเป็นผู้นำ “แกนแห่งการต่อต้าน” ซึ่งเป็นเครือข่ายกลุ่มติดอาวุธและพันธมิตรทั่วตะวันออกกลางที่มีเป้าหมายเพื่อต่อต้านสหรัฐฯ และอิสราเอล ยังมีความมั่งคั่งและการถือครองทรัพย์สินจำนวนมากในอิหร่านอีกด้วย

อย่างไรก็ตาม ในทัศนะของนักวิเคราะห์ความมั่นคง การก้าวลงจากอำนาจของคาเมเนอีในครั้งนี้ไม่ใช่จุดจบของระบอบเดิมเพียงอย่างเดียว แต่คือการเริ่มต้นของ 'ยุคสมัยแห่งการครอบงำ' โดยสมบูรณ์

แม้รัฐธรรมนูญอิหร่านจะยังคงเดินหน้าเฟ้นหาผู้นำสูงสุดคนใหม่ตามกระบวนการเดิม แต่ในวันที่โครงสร้างยุทธศาสตร์และระบบสื่อสารถูกสหรัฐฯ และอิสราเอลควบคุมไว้เบ็ดเสร็จ อนาคตของผู้นำอิหร่านอาจเป็นเพียง ‘หุ่นเชิด’ ให้มหาอำนาจ