รับปีใหม่ไทย สืบสาน ‘สงกรานต์’ ขนทรายเข้าวัด ‘ก่อพระเจดีย์ทราย’

สงกรานต์แปลได้ว่า“ เคลื่อนย้าย” “ก้าวขึ้น” ซึ่งหมายถึงการเคลื่อนย้ายของพระอาทิตย์จากราศีหนึ่งไปอีกราศีหนึ่ง เป็นเหตุการณ์ปกติที่เกิดขึ้นทุกเดือนเว้นแต่เมื่อพระอาทิตย์เคลื่อนเข้าสู่ราศีเมษเมื่อใดจะเรียกชื่อเป็นพิเศษว่ามหาสงกรานต์ อันหมายถึง การก้าวขึ้นครั้งใหญ่ ถือเป็นวันปีใหม่ตามคติพราหมณ์ เป็นการนับทางสุริยคติ และมักจะอยู่ในวันที่13 วันที่14 หรือวันที่ 15 เมษายน

ประเพณีสงกรานต์ยังถือเป็นช่วงเวลาสำคัญที่คนในครอบครัวและชุมชนได้ประกอบกิจกรรมต่างๆ ร่วมกัน เป็นประเพณีไทยงดงาม เอื้ออาทร แสดงถึงความเคารพ ระลึกถึงผู้สูงอายุในครอบครัว โดยช่วงเวลานี้มี “วันครอบครัว” และ“วันผู้สูงอายุ” รวมอยู่พร้อม

“สงกรานต์” วันปีใหม่ของไทย ก่อนการเริ่มต้นปีใหม่จะมาถึง เพื่อความเป็นสิริมงคลจึงเตรียมพร้อมในด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น ทำความสะอาดบ้านเรือน ทำความสะอาดหิ้งพระ เก็บสิ่งของที่ไม่เป็นระเบียบ หรือทำอาหารเพื่อเตรียมไปทำบุญที่วัด ฯลฯ ถือเป็นสิ่งดีงามที่พร้อมต้อนรับปีใหม่

“การเริ่มต้นปีใหม่เพื่อความเป็นสิริมงคลจะเริ่มต้นทำสิ่งที่ดีงาม สิ่งดีๆ สำหรับเทศกาลสงกรานต์ กิจกรรมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมานับแต่รุ่งเช้าจะทำบุญตักบาตร ถวายภัตตาหาร อุทิศส่วนกุศลแก่บรรพบุรุษผู้ล่วงลับ ฟังเทศน์ฟังธรรม สรงน้ำพระพุทธรูป จัดเตรียมดอกไม้กลิ่นหอม ดอกไม้มงคล เช่น ดอกรัก มะลิ กุหลาบ ดาวเรือง หรือนำใบไม้ที่มีกลิ่นหอมอย่างใบเตย น้ำอบ น้ำสะอาด ฯลฯนำมาสรงน้ำพระ และรดน้ำขอพรผู้ใหญ่เพื่อความเป็นสิริมงคล รวมถึงร่วมกัน“ก่อพระเจดีย์ทราย” ขนทรายเข้าวัด ทำบุญสร้างกุศล สืบสานประเพณี

“ก่อพระเจดีย์ทราย” ปัจจุบันแม้จะปรับเปลี่ยนรูปแบบเพื่อให้เข้ากับยุคสมัย แต่ประเพณีนี้ยังคงได้รับการปฏิบัติในช่วงสงกรานต์ เป็นกิจกรรมสร้างความสามัคคีในชุมชน การก่อกองทราย ก่อเจดีย์ทราย ขนทรายเข้าวัดมีความเชื่อว่า เมื่อไปทำบุญ เข้าวัด ระหว่างเดินทางกลับเศษดิน หิน ทราย กรวดติดเท้ากลับไปจึงต้องคืนทรายให้วัด ถวายเป็นพุทธบูชา เป็นกุศล เป็นอานิสงส์ โดยทรายเหล่านี้จะนำไปเป็นประโยชน์บูรณปฏิสังขรณ์สิ่งปลูกสร้าง ภายในบริเวณวัด ศาสนสถานที่ชำรุดทรุดโทรมต่อไป

วาไรตี้นำเรื่องน่ารู้“ก่อพระเจดีย์ทราย” ขนทรายเข้าวัด ประเพณีที่ควบคู่กับสงกรานต์ ชวนมองมุมสร้างสรรค์สืบสาน เรียนรู้กุศโลบายแยบคายที่แฝงอยู่ โดย ผศ.อนุสรณ์ ใจทน อาจารย์ประจำสาขาวิชาคหกรรมศาสตร์ประยุกต์ คณะเทคโนโลยี คหกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร ให้ความรู้ประเด็นนี้ว่า ก่อพระเจดีย์ทรายประเพณีนี้มีความเกี่ยวเนื่องกับสงกรานต์

“คนสมัยก่อนเวลาไปวัด เข้าวัดไปตักบาตรทำบุญ ฟังเทศน์ฟังธรรม เมื่อไปที่วัด เหยียบพื้น เหยียบหิน ดินทราย เวลาที่กลับออกไปก็นำสิ่งเหล่านั้นออกไปนำของจากศาสนสถานไป การก่อกองทรายขนทรายเข้าวัด ก่อพระเจดีย์ทรายจึงเป็นเหมือนกุศโลบายที่ว่า หากนำของวัดออกไปก็ต้องนำมาคืน และการนำมาคืนที่เป็นไปอย่างเหมาะสมก็เป็นในช่วงเทศกาลสงกรานต์ โดยนอกจากทำบุญตักบาตร สรงน้ำพระ ก็จะมีการก่อพระเจดีย์ทรายร่วมกัน”

อาจารย์ประจำสาขาวิชาคหกรรมศาสตร์ประยุกต์ ผศ.อนุสรณ์ อธิบายอีกว่า ประเพณีสงกรานต์ทางเหนือ วันเน่า หรือวันเนาว์ จะช่วยกันขนทรายเข้าวัด ก่อเจดีย์ทราย ตกแต่งด้วยธงริ้วสีต่าง ๆ ธง (ตุง) ทำด้วยกระดาษสี บ้างใช้ดอกไม้ตกแต่ง โดยทรายเหล่านี้จะนำไปให้วัดใช้ประโยชน์ สร้างโบสถ์ สร้างวิหาร หรือใช้ซ่อมแซมต่างๆ ฯลฯ ต่อไป ทั้งนี้สมัยก่อน ทรายไม่ได้มีการซื้อขายกัน ถ้าการต้องใช้ดิน หรือทรายก็ต้องไปที่แม่น้ำขุดจากแม่น้ำ”

ทั้งนี้การก่อพระเจดีย์ทรายแต่ละภูมิภาคมีรายละเอียดน่าศึกษา นอกจากการสืบสาน มิติการสร้างสรรค์ก็น่าสนใจเป็นเอกลักษณ์ อย่างเช่น ทางภาพเหนือจากที่กล่าวจะตกแต่งด้วยตุง หรือของพื้นเมือง ฯลฯหรือในเรื่องขนาด และรูปทรง การก่อพระเจดีย์ทรายจะมีนับแต่เรียบง่ายถึงวิจิตร ซับซ้อนสวยงาม ฯลฯ สร้างสรรค์เป็นทรงกรวย ใช้ธงเล็กๆ ปักประดับโดยรอบก็มี

อีกทั้งตกแต่งด้วยดอกไม้ นำดอกไม้หอม หรือใช้ดอกรัก ดอกบานมิรู้โรย ดอกดาวเรือง หรือดอกไม้ในท้องถิ่น นำมาปักประดับเจดีย์ทราย เป็นความเรียบง่ายแต่มากด้วยความตั้งใจทำบุญสร้างกุศล หรือปัจจุบัน มีในเรื่องนวัตกรรม เทคโนโลยี หรือการคำนวนหาค่ามาตรฐาน ค่ากึ่งกลาง ฯลฯ นำมาร่วมสร้างสรรค์

ผศ.อนุสรณ์ ให้ความรู้เล่าอธิบายเพิ่มอีกว่า สมัยก่อนจะใช้ทรายในถัง ใช้มือของเราค่อยๆก่อขึ้นเป็นรูปทรง แต่ยุคสมัยใหม่มีเครื่องมือช่วยสร้างสรรค์ ก่อกองทรายได้ซับซ้อนขึ้น อัดแน่น แข็งแรงขึ้น แต่อย่างไรก็ตามอย่างในงานประเพณีสงกรานต์ วัดสุทัศนเทพวรารามซึ่งจัด ประกวดก่อพระเจดีย์ทราย ต่อเนื่องเพื่อสืบรักษาประเพณี ซึ่งทางมหาวิทยาลัยฯ ทางคณะเราได้ร่วมตัดสินผลงาน ทั้งนี้ การประกวดจะมีกฎ กติกาชัดเจน อย่างเช่น ด้านในพระเจดีย์จะต้องเป็นทราย ใช้วัสดุโครงสร้างด้านในได้เพียงสิบเปอร์เซ็นต์ ขณะที่ที่เหลือเป็นกระบวนการสร้างสรรค์ของผู้แข่งขัน จะดีไซน์ผลงานออกมาอย่างไรให้สอดคล้องตรงกับโจทย์ และท้ายที่สุดต้องนำเสนอแนวคิดผลงาน

“เจดีย์ทรายส่วนใหญ่สร้างสรรค์อิงจากเจดีย์ทรงระฆังคว่ำ ทรายที่ใช้ เป็นทรายละเอียดซึ่งจะเกาะตัวได้ดี ไม่ใช้ทรายหยาบนำมาก่อเจดีย์ทราย หากถูกน้ำผสมน้ำอาจหล่นร่วง ล้มพังลงได้ ฯลฯ โดยแต่ละปีการประกวดก่อพระเจดีย์ทรายจะมีหัวข้อสร้างสรรค์ต่างกันไปทาง คณะกรรมการทั้งจากกระทรวงวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยฯ จะประชุมร่วมกัน”

การก่อพระเจดีย์ ยังแสดงให้เห็นถึงความร่วมมือร่วมใจ ความสามัคคี ทั้งเป็นการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนา สืบสานประเพณีสงกรานต์ การประกวดก่อพระเจดีย์ทรายที่นี่ จากที่ผ่านมากมีจำนวนผู้สมัครเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ และนอกจากนี้ยังจัดประกวดสร้างสรรค์ พานรับน้ำสงกรานต์ อีกหนึ่งงานหัตถศิลป์ที่แสดงถึงความสามารถการประดิษฐ์ ฝีไม้ลายมือการสร้างสรรค์รวมถึง ความประณีตพิถีพิถัน ถ่ายทอดวัฒนธรรมไทยอย่างโดดเด่นชัด

“พานรับน้ำสงกรานต์ ประดิษฐ์จากดอกไม้ ใบตอง รวมถึงการแกะสลัก ฯลฯ เป็นงานฝีมือที่ผสานศาสตร์หลากแขนงไว้ด้วยกัน เป็นซอฟต์พาวเวอร์ที่โดดเด่นที่ฉายชัดถึงงานฝีมือไทย ทั้งนี้พานรับน้ำไม่จำเป็นต้องมีเฉพาะช่วงสงกรานต์ ใช้ได้หลายวาระโอกาส เช่น งานเกษียณอายุราชการก็นำมาใช้ได้ ฯลฯเป็นพานที่บอกเล่าความงาม ความคิดสร้างสรรค์ ฝีไม้ลายมือของผู้จัด ผู้สร้างสรรค์ได้เป็นอย่างดี”

การประกวดก่อพระเจดีย์ทราย นอกจากแสดงถึงพลังสร้างสรรค์ มีรายละเอียดที่ประณีต สวยงามและมีเอกลักษณ์ อย่าง ทรงเจดีย์ผู้สร้างสรรค์ต้องมีความเข้าใจในศิลปะ เข้าใจในสิ่งที่จะนำมาเสนอ และเมื่อนำมาย่อส่วนก็ต้องมีรูปทรงที่สมส่วนหรือใกล้เคียงกับของจริง

การก่อพระเจดีย์ทรายจากที่กล่าว นอกจากนำเสนอโบราณสถาน อาจดีไซน์สร้างสรรค์ความร่วมสมัย อย่างการประกวดที่ผ่านมา นำเสนอเป็นเจดีย์เล็กๆ มีหมู่บ้าน มีผู้คนซึ่งแสดงถึงพลังความร่วมมือ ร่วมใจร่วมกันขนทรายเข้าวัด ก่อพระเจดีย์ทรายก็ทำได้ ฯลฯ โดยที่สำคัญการก่อเจดีย์ทราย ขนทรายเข้าวัดเพื่อใช้บูรณปฏิสังขรณ์วัดวาอาราม ถือเป็นการสืบสานพุทธบูชา สืบสานประเพณีสงกรานต์ ปีใหม่ไทย

ประเพณีที่งดงามมีคุณค่า สะท้อนความอบอุ่น เอื้ออาทร แสดงถึงความกตัญญู โดยใช้น้ำเป็นสื่อ เชื่อมสัมพันธไมตรี “สงกรานต์”

พงษ์พรรณ บุญเลิศ