ผู้หญิงชาววัง แบ่งออกเป็น 3 ชั้น สูง กลาง ต่ำ แต่ละระดับมีใครบ้าง
ผู้หญิงชาววัง แบ่งออกเป็น 3 ชั้น สูง กลาง ต่ำ แต่ละระดับมีใครบ้าง
ผู้หญิงชาววัง หรือสาวชาววัง เป็นคำกล่าวเรียกรวม ๆ ของสตรีที่ข้องเกี่ยวกับราชสำนักฝ่ายใน โดยสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงจำแนกสาวชาววังเป็น 3 ชั้น คือ ชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ ซึ่งมีฐานะ โอกาส และการศึกษาอบรมที่แตกต่างกัน รายละเอียดมีดังนี้
1. สาวชาววังชั้นสูง มีทั้งที่เป็นเจ้านาย และไม่ใช่เจ้านาย หากเป็นเจ้านายก็นับว่าเป็นสาวชาววังชั้นสูงโดยกำเนิด เช่น เจ้านายสตรีที่เป็นพระราชธิดาหรือพระราชนัดดาในพระมหากษัตริย์ ประสูติและได้รับการอบรมเลี้ยงดูในพระบรมมหาราชวัง เมื่อทรงเจริญพระชันษาก็จะได้เป็นผู้หลักผู้ใหญ่ของราชสำนักฝ่ายในต่อไป หรือบางพระองค์อาจเสด็จออกไปอยู่วังกับเจ้านายผู้เป็นพระญาตินอกพระบรมมหาราชวัง
สาวชาววังชั้นสูงยังหมายรวมถึงบรรดาเจ้าจอมมารดา เจ้าจอม ข้าราชการฝ่ายใน และสตรีสามัญชนลูกหลานผู้ดีมีชาติตระกูล พวกราชนิกูล หรือธิดาข้าราชการ ซึ่งสตรีสามัญชนจะถวายตัวเข้ามารับใช้ในราชสำนักฝ่ายใน
ทั้งนี้ ข้าราชการฝ่ายในคือบุคคลที่รับราชการและได้รับเงินเบี้ยหวัด เจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมถือเป็นข้าราชการฝ่ายใน ส่วนพวกเจ้าพนักงานที่ปฏิบัติงานทั่วไป เช่น นางละคร หรือนางอยู่งาน แต่ไม่ได้เป็นเจ้าจอมก็ถือเป็นข้าราชการฝ่ายในเช่นกัน
ข้าราชการฝ่ายในมักมาจากสตรีสามัญชนถวายตัวเข้ามาราชสำนักฝ่ายในตั้งแต่ยังเป็นเด็กเล็ก ๆ บิดามารดาหรือผู้ปกครองมักฝากฝังธิดาให้ไปอยู่ตามตำหนักต่าง ๆ ที่รู้จักสนิทสนมคุ้นเคย หรือเป็นพระญาติกับผู้เป็นเจ้าของตำหนักนั้น แต่ละตำหนักก็จะมีเจ้านายสตรีชั้นสูงเป็นผู้ดูแลรับไว้ชุบเลี้ยง และจะได้ฝึกหัดตามแบบอย่างชาววัง
ในช่วงแรกเริ่มจะให้เรียนรู้เรื่องมารยาท กิริยาวาจา สัมมาคารวะก่อน จากนั้นจึงให้เรียนรู้ศาสตร์และศิลป์ รวมถึงงานการเรือนอย่างอื่นต่อไป ไม่ว่าจะเป็นการเย็บปักถักร้อย อาหารการกิน เครื่องแต่งกาย เป็นต้น
หากเด็กเหล่านั้นมีความรู้ ความสามารถ และอายุประจวบเหมาะดีแล้ว ผู้ใหญ่ในวังก็จะพิจารณาเลือกเด็กให้ฝึกหัดทำราชการ แล้วนำถวายตัวเป็นข้าราชการฝ่ายใน โดยงานอันเป็นหน้าที่ของข้าราชการฝ่ายในนั้นแบ่งออกเป็น 4 ประเภท คือ
1) วิชาการ คือ การเขียนหนังสือ เรียนอักษรศาสตร์ คณิตศาสตร์ ประวัติศาสตร์ รวมถึงการพยาบาล สามารถแต่งโคลงฉันท์กาพย์กลอน รวมถึงความสามารถด้านการเรือนและงานช่างก็ถึงขั้นที่ฝีมือประณีต เช่น ร้อยดอกไม้สด ปักสดึง
2) เจ้าพนักงาน คือ การทำงานด้านต่าง ๆ ในราชสำนักฝ่ายใน เช่น พนักงานพระภูษา เป็นต้น โดยหม่อมเจ้า และหม่อมราชวงศ์ มักรับราชการในงานประเภทนี้ นอกจากนั้นก็มักเป็นคนที่เคยรับราชการมาตั้งแต่รัชกาลก่อน ๆ มานานจนเป็นสาววัยกลางคน ไม่ค่อยมีเจ้าพนักงานที่ยังเป็นสาวเท่าใดนัก
3) นางอยู่งาน คือ ข้าราชการฝ่ายในที่พระมหากษัตริย์ทรงเรียกใช้สอย เช่น ให้เชิญเครื่องราชูปโภคตามเสด็จ หรือผลัดเวรกันประจำอยู่บนพระราชมณเฑียรคอยรับสั่ง เป็นต้น นางอยู่งานมักเป็นหญิงสาวแทบทั้งนั้น
4) นางละคร คือ รับราชการด้านมโหรี ฟ้อนรำ ระบำ และละคร หรือที่เรียกกันว่า ละครใน ฯลฯ ส่วนใหญ่มักคัดเลือกเด็กหญิงที่มีแววแล้วนำมาฝึกหัดตั้งแต่เนิ่น ๆ เพราะต้องใช้เวลานานจนกว่าจะฝึกหัดให้ชำนาญ
ตำแหน่งหน้าที่ของข้าราชการฝ่ายในยังมีอีกหลายชั้นหลายอย่าง หากเปลี่ยนรัชกาลใหม่ ข้าราชการฝ่ายในที่เป็นเจ้าจอมก็สามารถลาออกจากราชการไปอยู่นอกวังได้ แต่หากไม่ได้ลาออกก็ยังคงรับราชการในตำแหน่งเจ้าจอมต่อไปจนกลายเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในวัง บางคนที่มีความสามารถรอบรู้ก็ได้เป็นตำแหน่ง “ท้าวนาง” คอยว่ากล่าวอบรม ฝึกสอนศาสตร์และศิลป์แก่สาวชาววัง และรักษาขนบธรรมเนียมประเพณีในราชสำนักฝ่ายใน
หากไม่ได้เป็นถึงขั้นท้าวนาง ถ้าเคยเป็นเจ้าจอมในรัชกาลก่อน ๆ มาก็จะได้เป็นตำแหน่ง “เจ้าจอมเถ้าแก่” มีหน้าที่ฝึกหัดเด็กที่ถวายตัวเข้ามายังราชสำนักฝ่ายใน หากไม่ได้เป็นเจ้าจอมก็จะเป็นแค่ตำแหน่ง “เถ้าแก่” มีหน้าที่ควบคุมสาวชาววังเวลาออกไปนอกวัง และเป็นผู้ออกไปสั่งกิจการต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับผู้ชายฝ่ายหน้า
นอกจากนี้ยังมีตำแหน่ง “ผู้รับสั่ง” เป็นข้าราชการฝ่ายในที่มีอายุชราแล้ว ทำหน้าที่บอกขานราชการที่มีพระราชดำรัสสั่ง
2. สาวชาววังชั้นกลาง มีทั้งคนที่เป็นข้าราชการฝ่ายใน และไม่ได้เป็นข้าราชการฝ่ายใน
คนที่ไม่ได้เป็นข้าราชการฝ่ายในแต่เป็นสาวชาววังชั้นกลาง คือ สตรีสามัญชนลูกหลานของคหบดี หรือผู้ที่ต้องการจะให้ธิดาได้รับการอบรมศึกษาตามอย่างชาววัง จึงส่งเข้าไปถวายตัวเป็น “ข้าหลวง” อยู่กับเจ้านายหรือผู้ใหญ่ในวัง ซึ่งสตรีสามัญชนลูกหลานในชั้นนี้จะต่างจากสตรีสามัญชนสาวชาววังชั้นสูงก็ตรงที่เชื้อสายและชาติตระกูลนั่นเอง
สาวชาววังชั้นกลางยังมีพวกเจ้าพนักงานอื่น เช่น พนักงานกลางสำหรับเชิญเครื่องเสวยจากห้องเครื่องขึ้นไปส่งบนพระราชมณเฑียร เป็นต้น
ส่วนข้าราชการฝ่ายในที่เป็นสาวชาววังชั้นกลาง ได้แก่ ทนายเรือน และจ่าโขลน ทนายเรือนคือคนที่นำคำสั่งกิจการงานต่าง ๆ ไปบอกตามตำหนักและเรือนพักของข้าราชการฝ่ายใน และเป็นคนควบคุมผู้ชาย เช่น หมอ เมื่อเข้าไปในวัง (โดยมีเจ้านายเถ้าแก่เป็นผู้ควบคุมอีกทีหนึ่ง) ส่วนจ่าโขลนนั้นเป็นผู้บังคับบัญชาพวกโขลนรักษาวัง (หัวหน้าของพวกโขลน) กับสาวชาววังที่ไม่ได้เป็นข้าราชการฝ่ายใน
3. สาวชาววังชั้นต่ำ ได้แก่พวก “โขลน” เป็นสตรีสามัญชนทั่วไป มักเป็นธิดาของพวกไพร่หลวงตามกฎหมายเก่า โดยถูกเกณฑ์ให้ต้องผลัดเปลี่ยนเป็นเวรกันเข้าไปทำงานในวังตั้งแต่ยังเป็นสาว เพิ่งเลิกกฎนี้แล้วเปลี่ยนเป็นการจ้างตามความสมัครใจในสมัยรัชกาลที่ 5
โขลนมีหน้าที่รักษาประตูวัง โดยเฉพาะอาณาบริเวณราชสำนักฝ่ายใน และใช้แรงงานกรรมกรในกิจการงานต่าง ๆ นอกจากนี้ คนรับใช้ของชนชั้นผู้ดีที่อยู่ในวังก็ถือว่าเป็นสาวชาววังชั้นต่ำเช่นกัน
สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายว่า สาวชาววังชั้นต่ำจัดเป็นสาวชาววังเพราะแค่อยู่ในวัง “พวกชั้นที่ 3 นี้ ถ้าจะว่าเป็นชาววัง ก็แต่ด้วยอยู่ในวังเท่านั้น”
อ่านเพิ่มเติม :
- ชีวิตสาวชาววัง ใครว่าสบาย? อาหาร-เครื่องแต่งกายล้วนละเอียดซับซ้อน
- นัยของธรรมเนียม “เป็นสาว” ของชาววัง “เป็นสาว” เองไม่ได้ ต้องมีผู้ใหญ่อนุญาต?
สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่
อ้างอิง :
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. ประวัติเจ้าจอมมารดาทับทิม รัชชกาลที่ 5 กับสุภาสิตทุคคตะสอนบุตร, พิมพ์เป็นอนุสสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดาทับทิม รัชชกาลที่ 5 ที่พระเมรุ ณ สุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2481. พิทยาคาร, 2481
เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 10 กันยายน 2568
อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : ผู้หญิงชาววัง แบ่งออกเป็น 3 ชั้น สูง กลาง ต่ำ แต่ละระดับมีใครบ้าง
ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com