สารพิษโผล่โขงซ้ำ พบเหมืองรัฐฉาน–เรือขุดกลางน้ำต้องสงสัยต้นตอ

เป็นที่ทราบกันดีว่าสารพิษในแม่น้ำสาย และแม่น้ำกก ที่ไหลผ่าน จ.เชียงราย และเชียงใหม่ งานวิจัยของ รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ม.นเรศวร ผลตรวจลายนิ้วมือนิติวิทยาศาสตร์ชี้ว่าสารพิษมาจากเหมืองแร่บริเวณต้นแม่น้ำ
การลงพื้นที่ของไทยพีบีเอส ยังพบเหมืองแร่ทองคำขนาดใหญ่ใกล้ชายแดน บ้านแปดหลัง และม้งเก้าหลัง อ.แม่ฟ้าหลวง จ.เชียงราย ตรงข้ามคือบ้านแม่โจ๊ก พื้นที่กลุ่มอิทธิพลว้า เขตเมืองสาด รัฐฉานประเทศเมียนมา

ข้อมูลของมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่และ Stimson Centre ของสหรัฐอเมริกา จากการตรวจสอบภาพถ่ายทางดาวเทียมยังพบพื้นที่การทำเหมืองแร่ขยายตัวในพื้นที่ลุ่มน้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำกกที่ไหลผ่าน จ.เชียงราย นอกจากนี้ยังพบเหมืองแร่จำนวนมากในลุ่มน้ำเลน จำนวน 111เหมือง แม่น้ำโหลย จำนวน 89 เหมือง ทั้งหมดเป็นแม่น้ำสายสำคัญในรัฐฉาน ที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง

แม่น้ำโขงพบสารพิษเมื่อไหร่? การตรวจพบของสารพิษในแม่น้ำโขง สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 เชียงใหม่ ตรวจพบสารพิษครั้งแรกเมื่อวันที่ 1-2 พ.ค.68จำนวน 3 จุด บริเวณ สบรวก หน้า อ.เชียงแสน และบริเวณสบกก จ.เชียงรายพบสารหนู และตะกั่ว เกินค่ามาตรฐานทั้งสามจุดที่มีการตรวจบนแม่น้ำโขง

ด้านคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง เปิดเผยตรวจพบว่าแม่น้ำโขงเหนือขึ้นไป สามเหลี่ยมของคำ อ.เชียงแสน จ.เชียงรายชายแดนใกล้ชายแดนจีน-เมียนมา-ไทย-ลาว เปิดเผยผลตรวจเมื่อวันที่ 4 ก.ค.68 จากการเก็บตัวอย่างพบว่า 4 ใน 5 จุดมีความเข้มข้นของสารหนูเกินกว่าค่ามาตรฐานที่ 0.01 มิลลิกรัม/ลิตร

การตรวจพบสารพิษ โดยเฉพาะ “สารหนู” และตะกั่วที่เกินค่ามาตรฐาน และสารโลหะหนักที่ตรวจพบอาจไม่ได้มาจากในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวกที่ไหลผ่านประเทศไทยเท่านั้นการทำเหมืองแร่ในลุ่มน้ำโขงตอนบน พื้นที่รัฐฉาน ประเทศเมียนมาในเขตอิทธิพลว้า ยังเป็นสิ่งที่รัฐบาลเมียนมา หรือองค์กรระหว่างประเทศ ยังไม่สามารถเข้าไปตรวจสอบได้ ว่าเหมืองเหล่านี้เป็นต้นเหตุสารพิษหรือไม่? คำถามเรื่องสารพิษเหล่านี้มาจากไหน? คำตอบยังนี้อยู่เพียงการเก็บตัวอย่างในประเทศไทยเท่านั้น และอธิบายในแง่ผลทาง “นิติวิทยาศาสตร์สาเหตุการปนเปื้อนมาจากเหมืองแร่”
ทวนน้ำโขงหาสาเหตุทำไมสีขุ่น? การเฝ้าสังเกตแม่น้ำกกสีขุ่น ของชาวบ้านริมแม่น้ำกก ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เมื่อ14 มีนาคม 2568 ทำไมน้ำกกช่วงฤดูแล้ง ยังมีสีขุ่น?นำมาซึ่งการตรวจพบสารหนูและสารพิษอื่นๆเฉกเช่นเดียวกันในช่วงฤดูน้ำน้อย คำถามเดียวกัน ทำไมแม่น้ำโขงมีสีขุ่น?ทั้งที่มีเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในประเทศจีน ซึ่งก่อนหน้านี้มีสีใส แต่ช่วง 2-3 ปีที่ผ่านแม่น้ำโขงกลับมีสีขุ่น

นิวัติ ร้อยแก้ว ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ กล่าวว่านับตั้งแต่มีการสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในจีน แม่น้ำโขงมีสีใสเป็นสิ่งที่ภาคประชาชนกังวล โดยเฉาะฤดูแล้งเป็นห่วงเรื่องตะกอนที่จะหายไปกับการสร้างเขื่อน แต่การพบแม่น้ำโขงมีสีขุ่นสาเหตุมาจากการทำเหมืองแร่ในแม่น้ำสาขาตอนบนแม่น้ำโขงในเมียนมาและลาว ทำให้ภาคประชาชนกังวลมากขึ้น เพราะตะกอนพิษตอนนี้ยังเหมือนไม่มีทางออกเรื่องนี้ชัดเจน หายไม่แก้ไขนี่อาจเป็นหายนะของคนทั้งลุ่มน้ำโขง

เพียรพร ดีเทศน์ มูลนิธิแม่น้ำและสิทธิ กล่าวว่า ปัญหาสารพิษในเมียนมา และกำลังลุกลามมาในแม่น้ำโขงกำลังเป็นปัญหาของคนทั้งลุ่มน้ำและนานาชาติ การทำเหมืองแร่ในประเทศอื่นมีการกำกับดูแลและมีมาตรฐานมากกว่านี้ไม่ควรมีใครใช้ช่องว่าทางกฎหมายที่อยู่ในรัฐฉาน ประเทศเมียนทำให้เป็นพื้นที่สังเวยการปนเปื้อนของสารพิษ

หลายประเทศมีการกำหนดโซนห้ามการทำเหมืองแร่เนื่องจากจะส่งผลกระทบที่รุนแรงต่อสิ่งแวดล้อมและชุมชนปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้น คำถามสำคัญเหมืองแร่เหล่านี้กำลังส่งขายให้ใคร และใครรับซื้อแร่ที่กระทบต่อคนในลุ่มน้ำโขง จะรับผิดชอบต่อคนและสิ่งแวดล้อมอย่างไร

ปลายเดือนธันวาคม 2568 ไทยพีบีเอสภาคเหนือได้พยายามค้นหาสาเหตุแม่น้ำโขงขุ่น และมีการปนเปื้อนสารพิษมาจากไหน? โดยทวนแม่น้ำโขงระยะทางราว 240 กิโลเมตร จาก อ.เชียงแสน จ.เชียงราย (สามเหลี่ยมทองคำ) ผ่านลาว เมียนมา และประเทศจีน พบสิ่งที่น่ากังวลและสอดคล้องกับการตรวจพบสารพิษโลหะหนักในแม่น้ำโขง
แม่น้ำโขง มีต้นกำเนิดจากประเทศจีน ในประเทศจีน ช่วงที่ไหลผ่านเมืองสิบสองปันนา(จิ่งหง) เรียกว่าแม่น้ำลานชาง เป็นพรมแดนระหว่างเมียนมา-ลาว-ไทย เป็นเส้นทางการขนส่งสินค้าและการท่องเที่ยว
แม่น้ำโขงในช่วงเดือนธันวาคม บริเวณ อ.เชียงแสน จ.เชียงราย มีสีขุ่นจากตะกอนดิน คำถามว่าตะกอนดินในช่วงฤดูน้ำที่น้อยมาจากไหน?
เมื่อทวนแม่น้ำโขงขึ้นไปราว 10 กิโลเมตร บริเวณนี้มีความสำคัญเพราะเป็นท่าเรือวันโปง พื้นที่อิทธิพลของกลุ่มว้า ในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ตรงกันข้ามคือท่าเรือเมืองมอม แขวงบ่อแก้ว ประเทศลาวสินค้าที่ขนส่งระหว่างเมียนมา-ลาว คือ น้ำมัน และสินค้าอุปโภค-บริโภคทั่วไป นอกจากนั้นยังพบรถขนส่งอุปกรณ์ก่อสร้างบริเวณนี้สีของแม่น้ำโขงยังขุ่นอยู่ไม่ต่างจากบริเวณสามเหลี่ยมทองคำ

เริ่มพบสาเหตุแม่น้ำโขงขุ่น
เรือทวนแม่น้ำโขงขึ้นมาได้ 50 กิโลเมตร ทีมข่าวพบลำธารเล็กๆบริเวณ บ.เลาวู ชุมชนเล็กๆริมแม่น้ำโขง บริเวณนี้เป็นจุดแรกที่พบว่านอกจากแม่น้ำกก และแม่น้ำรวกที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขงลำธารเล็กๆนี้เป็นที่แรกที่พบว่าแม่น้ำโขงมีสีขุ่น พบตะกอนดินเป็นรูปตะพัดจำนวนมากบริเวณปากแม่น้ำโขง

เมื่อทวนแม่น้ำโขงต่อเนื่องจาก บ.ลาวู มีชุมชนเล็กๆอย่างน้อย 2-3 ชุมชนริมน้ำ พบชาวบ้านร่อนหาแร่ทองคำตลอดริมแม่น้ำโขง ด้วยวิธีแบบดั่งเดิม สะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์ของแร่บริเวณนี้ ก่อนที่เรือจะแล่นมาบริเวณปากแม่น้ำเลน

“แม่น้ำเลน” สีขุ่นไหลลงแม่น้ำโขง ต้นน้ำพบ 111 เหมืองแร่
ทวนแม่น้ำโขงขึ้นมาทีมข่าวได้ถึงบริเวณปากแม่น้ำเลน พบน้ำมีสีขุ่นเข้มชัดเจน มีตะกอนดินจำนวนมากไหลลงสู่แม่น้ำโขงคำถามสำคัญตะกอนดินเหล่านี้มาจากไหน? เมื่อตรวจสอบภาพถ่ายทางดาวเทียม และข้อมูลจาก Stimson Center ของสหรัฐอเมริกา พบว่าบริเวณลุ่มน้ำเลนพบเหมืองแร่จำนวน 111 เหมือง คำถามสำคัญตะกอนดินมาจากเหมืองเหล่านี้หรือไม่ที่ปล่อยสารพิษในแม่น้ำโขง

ตลึงพบเหมืองแร่กลางแม่น้ำโขง
สิ่งที่ต้องตกตลึงกลางแม่น้ำโขงบริเวณป่าวแลว-เชียงลาบ พรมแดนเมียนมา-ลาว พบเรือกำลังขุดแร่ และเรือสกัดหินมากกว่า 10 ลำ กลางแม่น้ำโขงกำลังสกัดแร่และทิ้งน้ำจากการสกัดปล่อยสู่แม่น้ำโขงตอนล่าง
รศ.ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ คณะวิศวกรรมศาสตร์ ม.นเรศวร ระบุว่าเรือที่ขุดแร่กลางแม่น้ำโขงที่เห็น คือ การทำแร่แบบเพลย์เซอร์ (Placer Mining) สามารถทำได้สองแบบ คือ ลักษณะพื้นที่ของแร่ที่ตกตะกอนไหลลงลำน้ำที่มีตะกอนสะสมจำนวนมาก วิธีการแยกแร่จะแม่เหล็กแยกเพื่อนำแร่ที่ต้องการไปสกัดต่อ แบบที่สองคือทำเหมืองแบบเปิดปล่อยหางแร่ทิ้งลงแม่น้ำ แร่บางส่วนจะสกัดไม่หมดและตกสะสมในแม่น้ำใช้วิธีแบบเดียวกันคือใช้แม่เหล็กสกัดออกมา

เหมืองแร่กลางแม่น้ำในประเทศเมียน ที่ผมเคยเห็นจะพบบริเวณท้ายแม่น้ำใหญ่ๆที่มีทำเหมืองแบบเปิดและทิ้งหางแร่ลงมา ความน่ากังวลกระบวนการผลิตแบบนี้ จะทำให้แม่น้ำมีความขุ่นและสารพิษฟุ้งกระจายมากขึ้น ตะกอนที่เคยอยู่ตกใต้ท้องน้ำจะถูกรบกวน อาจทำให้โลหะบางอย่างเกิดการแปรสภาพและฟุ้งกระจายเป็นสารพิษ

ส่วนแม่น้ำโขงและลำสาขาในเมียนมาที่มีสีขุ่นไม่ใช่ฤดูฝนรศ.ดร.ธนพล ตั้งข้อสังเกตว่าอาจมาจากการทิ้งหางแร่จากการทำเหมืองต้นแม่น้ำ เมื่อปล่อยน้ำลงมาเกิดกระบวนการปรับสภาพโดยธรรมชาติทำให้น้ำมีตกตะกอน ความขุ่นและพบสารพิษปนเปื้อนต่างๆ ส่วนสาเหตุที่สองที่ทำให้เกิดน้ำขุ่นคือการทำเหมืองขุดกลางลำน้ำ หรือ วิธีเพลย์เซอร์ การขุดตะกอนที่เอาแร่ที่ยังเหลือค้างอยู่การการทิ้งหาแร่หากจะตรวจสอบหาที่มาของสารพิษสามารถทำโดยนำตัวอย่างไปตรวจเพื่อหาลายนิ้วมือทางนิติวิทยาศาสตร์จะทราบว่าสารพิษมาจากเหมืองใด

คำถามสำคัญเรือนี้เป็นของใคร?
หากตรวจสอบเรือที่พบการขุดลักษณะเดียวกันที่พบบริเวณลุ่มแม่น้ำกก ที่พบว่ากลุ่มทุนจีน เป็นไปได้หรือไม่ ว่าเรือขุดแร่นี้จะเป็นกลุ่มทุนเดียวกัน เพราะพื้นที่การขุดแร่เป็นพื้นที่กลุ่มอิทธิพลว้าในรัฐฉานเช่นเดียวกัน

การพบเรือขุดกลางแม่น้ำโขงไม่เพียงแต่บริเวณป่าแลว-เชียงราบ ทีมข่าวไทยพีบีเอสยังพบเรือขุดลักษณะน้ำตลอดแม่น้ำโขงตอนบนในเมียนมา-ลาว ไปจนเกือบถึงชายแดนจีน

ขณะเดียวกันมูลนิธิสิทธิมนุษยชนไทใหญ่ เคยเปิดเผยข้อมูลว่าการทำเหมืองในลาวและเมียนมา เชื่อมโยงเกี่ยวข้องกับกลุ่มทุนจีนสอดคล้องกับข้อมูลที่ไทยพีบีเอส ลงพื้นที่ตรวจสอบเหมืองในประเทศลาว

อ่านเพิ่มเติม : เจาะเหมืองแร่ในลาว “มหันตภัยข้ามพรมแดน” หวั่นกระทบลุ่มแม่น้ำโขง

www.thaipbs.or.th/news/content/358068

แม่น้ำโหรยไหลสู่แม่น้ำโขงสีขุ่น พบเหมืองแร่ 89 แห่ง
เมื่อทวนน้ำโขงผ่านสะพานเชียงกก หรือ สะพานมิตรภาพเมียนมา-ลาว (เชียงลาบ-ลอง) เป็นสะพานแห่งแรกบนแม่น้ำโขง ระหว่างลาวกับเมียนมาเพื่อมุ่งหน้าสู่ชายแดนจีน แม่น้ำโขงยังมีสีขุ่นและเมื่อมาถึงบริเวณปากแม่น้ำโหรยที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขงแม่น้ำโขงจุดนี้มีสีขุ่นเข้ม แต่ที่เห็นชัดเจนกว่าจุดอื่นๆบนแม่น้ำโขง เพราะแม่น้ำโหรยที่มาบรรจบกับแม่น้ำโขงบริเวณนี้ต่างกันชัดเจน พบว่าแม่น้ำโขงที่ไหลมาจากจีน มีสีใสราวกับสีมรกต แต่แม่น้ำโหรยกลับมีสีขุ่นเข้น คำถามคล้ายๆกันบริเวณต้นน้ำมีกิจกรรมอะไร และและข้อมูลจาก Stimson Center ของสหรัฐอเมริกา ก็พบว่าแม่น้ำโหรยพบเหมืองแร่ตลอดลุ่มน้ำจำนวน 89 แห่ง

พบเรือขนส่งแร่ในแม่น้ำโขง? แม่น้ำโขงบริเวณใกล้กับสบโหรย รัฐฉานประเทศเมียนมาเป็นที่ตั้งของท่าเรือสบโหรย เส้นทางขนส่งสินค้าสำคัญต่างๆไปยังท่าเรือกวนเลยของประเทศจีน
อาคม สุวรรณกันธา รองประธานหอการค้า จ.เชียงใหม่ เปิดเผยว่าปัจจุบันเส้นทางการขนส่งทางเรือกลับมามีความความสำคัญ หลังจากถนนอาร์สามบี บริเวณพรมแดนจีน-เมียนมา (เมืองลา) ปิดลงจากสถานการณ์สู้รบและความมั่งคงชายแดน รัฐบาลจีนไม่ต้องการให้มีกาสิโนและสแกมเมอร์ใกล้พรมแดนจีน-เมียนมา แม่น้ำโขงจึงถูกเป็นจุดขนส่งสินค้าแทน ประกอบกับทางพิเศษเชื่อมระหว่างเมืองสิบสองปันนา(จิ่งหง)-ท่าเรือกวนเลย ที่เปิดอย่างเป็นทางการเมื่อเดือนตุลาคม 2568 จะทำให้การขนส่งเพิ่มมากขึ้น

หากเป็นเหมืองแร่ของกลุ่มทุนจีน คำถามสำคัญแร่ที่ขุดได้ในเมียนมามีการขนส่งผ่านแม่น้ำโขงหรือไม่ ?
หลังการขนส่งผ่านถนนอาร์สามบีถูกจำกัดการขนส่งและห่วงโซ่แร่เหล่านี้เข้าสู่จีนอย่างไร
ธารา บัวคำศรี นักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม กล่าวว่าข้อมูลจากองค์การพลังงานระหว่างประเทศเกี่ยวกับสถานการณ์แร่สำคัญในแต่ละปี สถานการณ์ในคะฉิ่นเกิดอุปสรรคการนำแร่ข้ามไปประเทศจีนการนำเข้าแร่แรร์เอิร์ธในพื้นที่เอเซียตะวันออกเฉียงใต้จะมีประเทศลาว รวมอยู่ด้วย โดยเมียนมาส่งออกไปที่จีนเป็นหลัก ในช่วงจีนพัฒนาแรร์เอิร์ธ มีการขนแร่เถื่อนพรมแดน ตลาดมืดที่ควบคุมไม่ได้ ทำให้จีนควบรวมรัฐวิสาหกิจที่รับซื้อให้น้อยลง จากที่เคยมีกว่าร้อยบริษัทเหลือเพียงยี่สิบกว่าบริษัท เพื่อให้รัฐบาลจีนควบคุมได้
คำถามสำคัญมีการลักลอบ หรือการนำเข้ามาที่ไทยหรือไม่ เพื่อผ่านไปจีนหรือไม่

การขนส่งทางเรือบนแม่น้ำโขงน่าจะเป็นช่องทางหลัก การขนส่งแร่ที่อาจผิดกฎหมายเพราะง่ายต่อการขนถ่ายในปริมาณมากและมีต้นทุนต่ำการค้าขายแรร์เอิร์ธ

ดร.สืบสกุล กิจนุกร สำนักวิชานวัตกรรมสังคม ม.แม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า การพบเรือทำเหมืองกลางแม่น้ำโขง และแม่น้ำสายต่างๆในแม่น้ำโขงตอนบน โดยเฉพาะในเมียนมาที่พบการทำเหมืองแร่บริเวณต้นแม่น้ำเป็นสิ่งที่น่ากังวลมาก จะส่งกระทบโดยตรงต่อคุณภาพน้ำของแม่น้ำโขง ที่ผ่านมาคณะกรรมมาธิการลุ่มแม่น้ำโขง มีการประชุมที่จังหวัดเชียงราย ยังไม่มีความคืบหน้าจะแก้ปัญหาอย่างไร โดยเฉพาะการขยายการตรวจสอบน้ำ ขณะเดียวกันก็มีช่องว่างประเทศเมียนมาไม่ได้เป็นสมาชิกจึงไม่มีพันธกรณีที่จะต้องทำตามต้องดึงเมียนมามีส่วนร่วมแก้ปัญหา

ผมคิดว่าบทบาทของจีนมีความสำคัญยังไม่เห็นว่าจีนจะก้าวขึ้นมามีบทบาทในการแก้ปัญหาอย่างไร เป็นที่ทราบกันดีว่าแร่ทั้งหลายปลายทางอยู่จีนประเทศผู้รับซื้อทั้งการส่งตรงจากเมียนมา หรือการการส่งแร่ผ่านชายแดนไทย จีนควรจะมีบทบาทการแก้ปัญหามากกว่านี้กับปัญหาสารพิษในลุ่มน้ำโขง

การตรวจพบสารพิษโลหะหนักในแม่น้ำโขง ของกรมควบคุมมลพิษและกรรมาธิการลุ่มแม่น้ำโขงรวมถึงการเดินทางทวนน้ำพบเห็นน้ำสาขาแม่น้ำโขงสีขุ่น สอดคล้องกับข้อมูลภาพดาวเทียมและการพบเรือขุดแร่กลางแม่น้ำโขง แม่น้ำโขงสายเลือดใหญ่ของคนหลายสิบล้านในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง กำลังเป็นแหล่งระบายสารพิษจากการทำเหมืองแร่ ที่เกิดจากการพัฒนาบนแม่น้ำโขงหรือไม่? นับเป็นสิ่งที่ท้าทาย…การแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน หรือแม่น้ำโขงจะกลายเป็นแหล่งมลพิษที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก
รายงาน …โกวิทย์บุญธรรมผู้สื่อข่าวไทยพีบีเอส ศูนย์ข่าวภาคเหนือ