เหตุกราดยิงโรงเรียน Sandy Hook 14 ปีของคำถามว่า ‘ทำไม’ ที่ยังไร้คำตอบ และบาดแผลที่ยังทวงความรับผิดชอบไม่จบ
1
เช้าวันศุกร์ที่ 14 ธันวาคม 2012 ณ นิวทาวน์ เมืองเล็กๆ ที่เงียบสงบในรัฐคอนเนทิคัต สหรัฐอเมริกา ห่างจากมหานครนิวยอร์กราว 2 ชั่วโมง เมืองที่อาชญากรรมร้ายแรงที่สุดในรอบปีอาจเป็นแค่การลักทรัพย์ เช้าวันนั้น พ่อแม่ส่งลูกขึ้นรถโรงเรียนโดยไม่เคยต้องคิดว่า จะเป็นการบอกลาครั้งสุดท้าย
ก่อน 09.30 น. เล็กน้อย อดัม ลานซา (Adam Lanza) ชายวัย 20 ปี ยิงแม่ของตัวเองเสียชีวิตบนเตียงที่บ้าน จากนั้นขับรถของแม่พร้อมปืนไรเฟิลกึ่งอัตโนมัติไปยังโรงเรียนประถม Sandy Hook ที่อยู่ไม่ไกลจากละแวกบ้าน ยิงกระจกประตูหน้าที่ล็อกไว้เพื่อบุกเข้าไป แล้วเปิดฉากกราดยิงในห้องเรียนชั้น ป.1 จำนวน 2 ห้อง
ภายในเวลาไม่ถึง 5 นาที ครูใหญ่ นักจิตวิทยาโรงเรียน ครูอีก 4 คน และเด็กนักเรียน 20 คน ทั้งหมดอายุ 6-7 ขวบ เสียชีวิต ก่อนที่ลานซาจะจบชีวิตตัวเองด้วยปืนพก ขณะเสียงตำรวจใกล้เข้ามา
ในเวลานั้น เหตุกราดยิงที่โรงเรียน Sandy Hook คือเหตุกราดยิงที่ร้ายแรงเป็นอันดับ 2 ในประวัติศาสตร์สหรัฐฯ เป็นรองเพียงเหตุการณ์ที่มหาวิทยาลัย Virginia Tech ปี 2007 แต่สิ่งที่สั่นสะเทือนคนทั้งชาติคือข้อเท็จจริงที่ว่า เหยื่อเกือบทั้งหมดเป็นเด็กชั้น ป.1 เด็กที่บางคนยังอ่านหนังสือไม่คล่อง ยังเชื่อเรื่องซานตาคลอส และในเวลานั้น เหลืออีก 11 วันจะถึงวันคริสต์มาสเท่านั้น
2
คำถามแรกที่ทุกคนถามคือ ‘ทำไม’
ผ่านมานานกว่า 14 ปี ยังไม่มีใครตอบคำถามนี้ได้ ลานซาไม่มีความเกี่ยวข้องใดกับโรงเรียนในวันเกิดเหตุ ไม่มีความแค้นส่วนตัว ไม่ทิ้งจดหมาย ไม่มีแถลงการณ์ ผลชันสูตรไม่พบแอลกอฮอล์ สารเสพติด หรือความผิดปกติในสมอง สิ่งเดียวที่ชัดเจนคือ เขา ‘วางแผนมาอย่างดี’ เขาทุบทำลายฮาร์ดดิสก์ก่อนออกจากบ้าน เพื่อไม่ให้ใครรู้ว่าเขาสืบค้นอะไรบ้าง
แต่หลักฐานที่กู้คืนได้ในภายหลังก็เพียงพอจะประกอบภาพอันน่าขนลุก ในคอมพิวเตอร์ของลานซาเต็มไปด้วยข้อมูลเหตุสังหารหมู่ครั้งก่อนๆ ตั้งแต่เหตุการณ์สังหารหมู่ที่นอร์เวย์ในปี 2011 ไปจนถึงโรงเรียนมัธยมโคลัมไบน์ปี 1999
ข้อมูลจากการสอบสวนที่หลุดออกมาทางหนังสือพิมพ์ยิ่งตอกย้ำ ลานซารวบรวมเหตุสังหารหมู่ทั่วโลกราว 500 เหตุการณ์ลงบนกระดาษแผ่นใหญ่ราวกับตารางสถิติ แต่ละครั้งใช้อาวุธชนิดใด มีผู้เสียชีวิตกี่คน และใช้เวลาส่วนใหญ่ในห้องใต้ถุนบ้าน ซักซ้อมสิ่งที่เขากำลังจะทำ
คำตอบเดียวของคำถามว่าทำไม คือทุกอย่างถูกวางแผนเป็นอย่างดี ถูกบ่มเพาะมานานในบ้านหลังหนึ่ง กลางเมืองเล็กๆ ที่ไม่มีใครมองเห็น
3
แล้วสังคมอเมริกันมองไม่เห็นอะไรบ้าง คำตอบอยู่ในรายงานสอบสวนที่ทยอยออกมาหลังเหตุการณ์
รายงานของอัยการรัฐคอนเนทิคัตระบุว่า ลานซามีปัญหาสุขภาพจิตชัดเจน มีอุปสรรคในการเข้าสังคมและปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่นมาตลอด แต่ไม่มีหลักฐานใดบ่งชี้ล่วงหน้าว่าเขาจะเป็นอันตราย
ขณะที่รายงานของหน่วยงานพิทักษ์สิทธิเด็กของรัฐให้ภาพที่ลึกและเจ็บปวดกว่านั้น ลานซาคือเด็กหนุ่มที่หลุดออกจากระบบการศึกษา หางานไม่ได้ ไม่มีเพื่อน แทบไม่ออกจากห้อง และมีความสัมพันธ์ตึงเครียดกับแม่ มนุษย์คนเดียวที่ยังเชื่อมเขาไว้กับโลกภายนอก และเป็นคนเดียวกับที่พาเขาไปสนามยิงปืน โดยเชื่อว่าจะทำให้ความสัมพันธ์แม่ลูกใกล้ชิดกันมากขึ้น
ส่วนคำถามว่าทำไมต้องเป็นโรงเรียนประถม คำอธิบายที่เป็นไปได้มากที่สุดกลับเรียบง่ายและโหดร้ายที่สุด เพราะลานซารู้ว่าจะไม่มีใครขัดขวางได้ และเหยื่อตัวเล็กๆ ไม่มีทางสู้
“หากระบบการเข้าถึงจิตแพทย์และนักจิตวิทยาทำได้ง่ายกว่านี้ และลานซาเข้าถึงได้เร็วกว่านี้ เหตุการณ์เช่นนี้อาจถูกระงับได้ล่วงหน้า” คือข้อสรุปของรายงานฉบับดังกล่าว
ทุกครั้งที่เกิดเหตุสังหารหมู่ในสหรัฐฯ จะมีรายงานสืบสวนจากหลายหน่วยงานตามมาเสมอ เปิดเผยลำดับเหตุการณ์ วิเคราะห์สาเหตุ สัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้อง และเสนอแนะมาตรการป้องกัน เป็นเอกสารสาธารณะ ซึ่งแม้ข้อเสนอจำนวนมากจะไม่เคยถูกแปลงเป็นกฎหมาย แต่อย่างน้อยที่สุด สังคมได้รู้ว่าเกิดอะไรขึ้นบ้าง และ ‘รัฐ’ ล้มเหลว ณ จุดใด
4
เย็นวันเกิดเหตุ ประธานาธิบดี บารัก โอบามา (Barack Obama) แถลงที่ทำเนียบขาวทั้งน้ำตา ภาพผู้นำประเทศยกมือปาดน้ำตากลางการถ่ายทอดสด กลายเป็นหนึ่งในภาพจำที่ทรงพลังที่สุดของทศวรรษ 1 เดือนถัดมา เขาลงนามคำสั่งฝ่ายบริหารว่าด้วยอาวุธปืน 23 ฉบับ แต่กฎหมายสำคัญที่ต้องผ่านรัฐสภา รวมถึงการฟื้นคำสั่งห้ามอาวุธจู่โจม กลับไปจบลงที่ชั้นวุฒิสภา ภายใต้แรงต้านของกลุ่มล็อบบีอาวุธปืนที่โยงใยถึงนักการเมืองทุกขั้ว
Sandy Hook กลายเป็นหมุดหมายอันขมขื่นในการเมืองสหรัฐฯ เพราะถ้าเด็ก ป.1 ตาย 20 คนยังเปลี่ยนกฎหมายปืนไม่ได้ แล้วอะไรจะเปลี่ยนได้
แต่ความสูญเสียครั้งนี้ยังต้องเจอการซ้ำเติมที่โหดร้ายกว่านั้น เมื่อ อเล็กซ์ โจนส์ (Alex Jones) นักจัดรายการทฤษฎีสมคบคิดเจ้าของ Infowars ป่าวประกาศซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า เหตุการณ์ Sandy Hook เป็น ‘ละครจัดฉาก’ เด็กที่ตายไม่มีอยู่จริง และพ่อแม่ผู้สูญเสียเป็นเพียง ‘นักแสดง’ ผลคือครอบครัวเหยื่อหลายรายถูกสาวกของโจนส์คุกคาม ข่มขู่ ตามรังควานถึงหน้าบ้าน บางครอบครัวต้องย้ายที่อยู่นับสิบครั้ง เพียงเพราะพวกเขายืนยันว่าลูกของตัวเองเคยมีตัวตน
5
ทว่าสิ่งที่ทำให้ Sandy Hook แตกต่างจากโศกนาฏกรรมครั้งอื่น คือครอบครัวผู้สูญเสียไม่ยอมให้เรื่องจบลงแค่ความโศกเศร้า
พวกเขาก่อตั้งองค์กรอย่าง Sandy Hook Promise รณรงค์เรื่องสัญญาณเตือนภัยล่วงหน้าและการเข้าถึงบริการสุขภาพจิตในโรงเรียนทั่วประเทศ พวกเขาฟ้อง Remington บริษัทผู้ผลิตปืนไรเฟิลที่ใช้ก่อเหตุ ในข้อหาการตลาดที่จงใจเจาะกลุ่มชายหนุ่ม จนนำไปสู่การยอมความมูลค่า 73 ล้านเหรียญสหรัฐฯ (ประมาณ 2,413 ล้านบาท) ในปี 2022 กลายเป็นคดีแรกในประวัติศาสตร์ที่ครอบครัวเหยื่อกราดยิงเอาผิดผู้ผลิตอาวุธปืนได้สำเร็จ ทั้งที่กฎหมายสหรัฐฯ คุ้มครองอุตสาหกรรมนี้ไว้อย่างแน่นหนา
นอกจากนี้ พวกเขายังฟ้องโจนส์ในข้อหาหมิ่นประมาท จนศาลตัดสินให้ชดใช้ค่าเสียหายจำนวนมหาศาล เป็นบทลงโทษต่อคนที่หากินบนความทุกข์ร้อนของคนอื่น
วันนี้ อาคารเดิมของโรงเรียน Sandy Hook ถูกรื้อทิ้งและสร้างขึ้นใหม่ทั้งหลัง เพราะไม่มีใครทนกลับเข้าไปในอาคารเดิมได้อีก ส่วนคำถามว่า ‘ทำไม’ ยังคงไม่มีคำตอบ และอาจไม่ได้รับคำตอบนั้น
บางทีบทเรียนของ Sandy Hook อาจไม่ได้อยู่ที่คำตอบของฆาตกร หากแต่อยู่ที่คำตอบของสังคม สังคมที่เปิดรายงานสอบสวนให้สาธารณะตรวจสอบ ที่ครอบครัวเหยื่อลุกขึ้นไล่ทวงความรับผิดชอบจากทั้งบริษัทอาวุธและพ่อค้าข่าวปลอมจนสำเร็จ แม้จะเปลี่ยนกฎหมายปืนไม่ได้ก็ตาม
แต่สิ่งที่ขมขื่นยิ่งกว่าปริศนาที่ไร้คำตอบ คือคำตอบที่สังคมอเมริกันมีอยู่แล้ว และไม่เคยเปลี่ยน
เพราะหลัง Sandy Hook เหตุกราดยิงยังคงเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ขณะที่ในภาพรวม อาวุธปืนขึ้นแท่นเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับ 1 ของเด็กและวัยรุ่นอเมริกัน แซงหน้าอุบัติเหตุรถยนต์ไปแล้ว
ทุกครั้งที่เกิดเหตุ พิธีกรรมเดิมจะวนกลับมา ธงครึ่งเสา แถลงการณ์แสดงความเสียใจ คำสัญญาว่า ‘จะต้องไม่เกิดขึ้นอีก’ การถกเถียงเรื่องกฎหมายปืนที่จบลงตรงทางตันเดิม แล้วประเทศก็เดินหน้าต่อจนกว่าจะถึงครั้งถัดไป
ในที่สุด Sandy Hook คือกระจกที่สะท้อนว่า สังคมหนึ่งอาจมีระบบสอบสวนที่โปร่งใสที่สุด มีครอบครัวเหยื่อที่เข้มแข็งที่สุด มีประธานาธิบดีที่หลั่งน้ำตาต่อหน้าคนทั้งประเทศ แต่ตราบใดที่สังคมนั้นยังยึดถือว่าปืนคือคำตอบของความปลอดภัย และความรุนแรงคือทางออกของปัญหา เด็ก 20 คนที่นิวทาวน์ จะไม่ใช่เหยื่อกลุ่มสุดท้าย
และคำตอบว่า ‘ทำไม’ อาจอยู่ที่โครงสร้างของประเทศที่ใช้การแก้ปัญหาด้วยความรุนแรงเป็นธงนำนั่นเอง