คลองสำโรง อดีตคลองยุทธศาสตร์ บนเส้นทางเดินทัพไทย-เขมร สมัยรัชกาลที่ 3

“คลองสำโรง” เป็นคลองเก่าแก่อายุ 500 กว่าปี ที่นอกจะช่วยเรื่องชลประทานแล้ว ยังเป็น “คลองยุทธศาสตร์” บนเส้นทางเดินทัพไทยไปยังเขมร ในสมัยพระบาทสมเด็จนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3

คลองสำโรง

ชื่อคลองดังกล่าวปรากฏใน “พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา” ตอนหนึ่งว่า ครั้งถึงรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 แห่งกรุงศรีอยุธยา (ครองราชย์ พ.ศ. 2034-2072) คลองสำโรงตื้นเขิน จึงโปรดเกล้าฯ ให้ขุดลอกเพื่อการคมนาคม

คลองสำโรงในปัจจุบันไหลผ่านพื้นที่อำเภอเมืองสมุทรปราการ อำเภอบางพลี อำเภอบางเสาธง อำเภอบางบ่อ จังหวัดสมุทรปราการ ไปบรรจบแม่น้ำบางปะกง ที่ตําบลท่าสะอ้าน อำเภอบางปะกง จังหวัด ฉะเชิงเทรา มีระยะทางยาวประมาณ 55 กิโลเมตร

เส้นทางคลองสําโรงเป็นเส้นทางการคมนาคมหลัก ใช้ในการเดินทางระหว่างแม่น้ำเจ้าพระยา-แม่น้ำบางปะกง ใน “นิราศเมืองแกลง” ของสุนทรภู่ เมื่อจะเดินทางไปเมืองแกลงก็ใช้คลองสำโรงเพื่อไปแม่น้ำบางปะกง ดังความตอนหนึ่งกล่าวว่า“…ถึงปากช่องคลองสําโรงสําราญใจ พอน้ำไหลขึ้นเช้าก็เข้าคลอง…”

ต่อมาคลองสายนี้ก็ยังเป็นเส้นทางเดินทัพไปเขมร

คลองยุทธศาสตร์

ในสงครามอานามสยามยุทธ์ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) เดินทัพไปเขมรและเวียดนาม โดยใช้เส้นทางเมืองปราจีนบุรี-เมืองพระตะบอง ซึ่งต้องยกทัพเรือจากกรุงเทพฯ ไปเมืองฉะเชิงเทรา จากนั้นจึงเดินบกไปเมืองปราจีนบุรี เมืองประจันตคาม เมืองกบินทร์บุรี ฯลฯ แล้วยกทัพเข้าเขมรไปทางเมืองศรีโสภณ เมืองมงคลบุรี จนถึงเมืองพระตะบอง ซึ่งเป็นที่ตั้งทัพใหญ่

พ.ศ. 2369 ในการราชการทัพศึกเมืองเวียงจันทน์ ก็ใช้เส้น “คลองสำโรง” ไปยังเมืองฉะเชิงเทราเช่นกัน ซึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ (พระราชโอรสในรัชกาลที่ 2 ต้นราชสกุลทินกร) ทรงพระนิพนธ์รายละเอียดต่างๆ ของบ้านเมืองในเส้นทางสองฝั่งคลองไว้ใน “โคลงนิราศฉะเชิงเทรา”

อย่างไรก็ตาม เส้นทางระหว่างกรุงเทพฯ กับเมืองฉะเชิงเทรา ไม่สะดวกเท่าใดนัก เพราะต้องเดินทางอ้อมโดยพายเรือย้อนลงไปเข้าคลองสำโรงที่เมืองสมุทรปราการ ตัดไปทะลุแม่น้ำบางปะกงทางใต้ของเมืองฉะเชิงเทรา แล้วค่อยพายทวนน้ำขึ้นไปเมืองฉะเชิงเทรา ซึ่งยุ่งยากและทำให้กองทัพเสียเวลา

คลองสำโรงเริ่มหมดความสำคัญในฐานะ “คลองยุทธสาสตร์” เมื่อการขุดคลองแสนแสบแล้วเสร็จ (พ.ศ. 2383) ทำให้การเดินทางจากต้นคลองที่ตำบลหัวหมาก กรุงเทพมหานคร ถึงบ้านบางขนาก เมืองฉะเชิงเทรา รวดเร็วขึ้น ไม่ต้องย้อนไปเมืองสมุทรปราการเพื่อเข้าคลองสำโรงเช่นเดิมอีกต่อไป

อ่านเพิ่มเติม :

• จุดประสงค์การขุด “คลอง” ในประวัติศาสตร์ไทย ที่แปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัย อย่างไร?
• “คลองทวีวัฒนา” คลองที่รัชกาลที่ 5 โปรดให้ขุดขึ้นเพื่อประชาชน
• คำว่า “เขมร” มาจากไหน เมื่อใดจึงเป็นเขมร-ขแมร์ ?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ศานติ ภักดีคำ. ยุทธมรรคา เส้นทางเดินทัพไทย-เขมร, สำนักพิมพ์มติชน พ.ศ. 2557.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 24 กรกฎาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : คลองสำโรง อดีตคลองยุทธศาสตร์ บนเส้นทางเดินทัพไทย-เขมร สมัยรัชกาลที่ 3

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com