พระองค์เจ้าเหมวดี พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ผู้ทรง “ย้ายบ้าน” มากที่สุด

พระองค์เจ้าเหมวดี พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ผู้ทรง “ย้ายบ้าน” มากที่สุด

คงไม่เกินความจริงนัก หากจะกล่าวว่า พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเหมวดี ทรงเป็นเจ้านายที่ทรง “ย้ายบ้าน” มากที่สุดก็ว่าได้ เพราะตลอดพระชนมชีพของพระองค์ ทรงย้ายที่ประทับกว่าสิบแห่ง ด้วยเหตุผลและความจำเป็นที่ต่างกันไปในแต่ละช่วงเวลา ทั้งพระองค์ยังเคยเสด็จไปถึงแอฟริกาอีกด้วย

พระองค์เจ้าเหมฯ เป็นพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเหม อมาตยกุล เมื่อวันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2435 แรกประสูติรัชกาลที่ 5 พระราชทานนามว่า พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้ามัณฑนาภาวดี อย่างไรก็ตาม เมื่อพระองค์ทรงเจริญพระชันษา รัชกาลที่ 5 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เปลี่ยนพระนามพระราชธิดาเสียใหม่

หนังสือ “ในกำแพงแก้ว” (สำนักพิมพ์มติชน) ผลงานของศาสตราจารย์พิเศษ ธงทอง จันทรางศุ เล่าถึงเรื่องการเปลี่ยนพระนาม โดยอ้างอิงบันทึกของพระองค์เจ้าเหมฯ ว่า

“เมื่ออายุ 6 ขวบ ทูลกระหม่อมรับสั่งกับแม่ว่าจะให้เปลี่ยนชื่อ ก็ไม่ได้รับสั่งว่าพิธีใด เมื่อไร

ครั้นเดือนมกราคม มีพระราชพิธีรับพระสุพรรณบัฏ ทูลหม่อมเอียดเล็ก

วันที่ 8 มกราคม ร.ศ. 117 ข้าพเจ้าตามเสด็จออกตามเคย พอตอนทูลกระหม่อมสรงแล้วทรงเครื่องเห็นพราหมณ์เป่าสังข์แกว่งบัณเฑาะว์ 2 คน พระยาราชโกษา (หรุ่น วัชโรทัย) เชิญพานพระมหาสังข์ อาลักษณ์เชิญพานซองชื่อ ใครไม่ทราบเชิญของพระราชทานเข้ามา ทูลกระหม่อมรับสั่งให้พาข้าพเจ้าเข้าไปรับพระราชทานน้ำพระมหาสังข์ ทรงเจิมพระราชทานของเป็นซองชื่อที่เปลี่ยน แลหีบ 1 ซึ่งมีจี้เป็นตัวหนังสือ จ.ป.ร. แก้ว บรรจุเส้นพระเจ้าในนั้น ตื่นเต้นแทบตาย…

คือในการที่จะเปลี่ยนชื่อนั้นไม่มีใครทราบเรื่องทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน ในขณะที่ทูลหม่อมเอียดเล็กยังแต่งพระองค์ที่ในพระที่นั่งจักรีเงียบกริบ อยู่ๆ ก็มีเสียงสังข์บัณเฑาะว์ดังขึ้น เจ้านายข้างในประทับท้องพระโรงก็ลุกขึ้นแอบดูทางพระทวารเจี๊ยวจ๊าวกัน…

…ความจริงการเปลี่ยนชื่อนี้ ก็มีคนตั้งปัญหาถามกันนักว่าเปลี่ยนทำไม ฯลฯ ก็ไม่มีใครตอบได้ตามความเข้าใจก็ท่านอยากเล่นให้คนประหลาดใจเท่านั้นเอง เจ้านายที่ทรงทราบก็มีแต่กรมฯ ดำรงองค์เดียว…”

เมื่อพระองค์เจ้าเหมฯ มีพระชันษา 10 ปี รัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีพระราชพิธีโสกันต์ พร้อมด้วยพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล (พระธิดาในสมเด็จฯ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช พระราชโสทรานุชาในรัชกาลที่ 5) ในวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2445 ณ พระที่นั่งดุสิต

พระองค์เจ้าเหมวดี พระบรมวงศ์ผู้ทรง “ย้ายบ้าน” มากที่สุด

อ. ธงทอง ผู้เขียน “ในกำแพงแก้ว” ยกเนื้อหาบางส่วนในสมุดพระประวัติพระองค์เจ้าเหมวดี ที่พิมพ์แจกคราวงานพระราชทานเพลิงพระศพของพระองค์ มาให้เห็นภาพการย้ายที่ประทับของพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 พระองค์นี้ว่า

ตั้งแต่แรกประสูติกระทั่งทรงเจริญพระชันษา พระองค์เจ้าเหมฯ ประทับในพระบรมมหาราชวังมาโดยตลอด จวบจนเมื่อสมเด็จพระบรมชนกนาถมีพระราชดำริให้สร้าง “สวนดุสิต” (ต่อมา คือ พระราชวังดุสิต) และเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไปประทับ ณ วังสวนดุสิต พระองค์เจ้าเหมฯ ก็ตามเสด็จไปประทับ ณ พลับพลาสวนดุสิต และได้รับพระราชทานสวนหนังสือใหญ่เป็นที่พักของบรรดาข้าหลวง

จากนั้น ทรงย้ายจากพลับพลาไปประทับเก๋งจีน แล้วทรงย้ายไปพระที่นั่งวิมานเมฆ ซึ่งรัชกาลที่ 5 มีพระมหากรุณาธิคุณพระราชทานสวนญี่ปุ่นให้เป็นที่ประทับพระองค์เจ้าเหมฯ แต่พระองค์ก็ยังทรงประทับ ณ พระที่นั่งวิมานเมฆ กระทั่งรัชกาลที่ 5 สวรรคต

หลังจากสิ้นสมเด็จพระบรมชนกนาถ พระองค์เจ้าเหมฯ เสด็จกลับไปประทับในพระบรมมหาราชวัง โดยประทับ ณ ตำหนักเดิม ตรงข้ามตำหนักเจ้าดารารัศมี พระราชชายา เมื่อพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพรัชกาลที่ 5 เสร็จสิ้น พระองค์จึงเสด็จกลับไปประทับ ณ สวนญี่ปุ่น ก่อนจะทรงย้ายไปประทับ ณ ตำหนักเกาะกวาง ในพระราชวังดุสิต

ภายหลังพระองค์เสด็จออกจากพระราชวังดุสิต ไปประทับ ณ วังสวนสุนันทา กระทั่งเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 จึงตามเสด็จ สมเด็จฯ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี ไปประทับที่สงขลาอยู่ราว 2 เดือน แล้วตามเสด็จต่อไปยังชวา ประเทศอินโดนีเซีย

ที่ชวา พระองค์เจ้าเหมฯ ประทับ ณ ตำหนักดาหาปาตี ร่วมกับกรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี เมื่อกรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารีสิ้นพระชนม์ที่ชวาในเดือนมกราคม พ.ศ. 2478 พระองค์เจ้าเหมฯ ได้เสด็จตามพระศพกลับมาถวายพระเพลิงที่กรุงเทพฯ โดยประทับ ณ ตำหนักทิพย์ ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภา เพราะเป็นช่วงที่กำลังปลูกสร้างตำหนักทองที่สวนนอก อันเป็นที่พระราชทานในสมัยรัชกาลที่ 5 จนตำหนักทองสร้างเสร็จ พระองค์เจ้าเหมฯ จึงเสด็จไปขึ้นตำหนักใหม่

พระองค์ประทับ ณ ตำหนักทองได้เพียง 3 สัปดาห์ ก็เสด็จประพาสชวาเป็นครั้งที่ 2 คราวนี้เพื่อเตรียมพระองค์เสด็จประพาสแอฟริกา เมื่อเสด็จกลับจากแอฟริกาก็ประทับที่ชวาต่อจนถึง พ.ศ. 2481 แล้วจึงเสด็จกลับมาประทับ ณ ตำหนักทอง

พระองค์เจ้าเหมฯ ต้องทรงย้ายที่ประทับอีกครั้งคราวสงครามโลกครั้งที่ 2 ช่วงนั้นพระองค์เสด็จไปประทับยังหัวหิน ณ บ้านสมประสงค์ และเมื่อทรงทราบข่าวว่าตำหนักทองถูกสะเก็ดระเบิดจนชำรุด พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยซื้อบ้านอรฉัตรเป็นที่ประทับถาวร (ตั้งตามชื่อ ม.ร.ว. อรฉัตร ซองทอง (ราชสกุลเดิม คือ ศุขสวัสดิ์) ธิดา ม.จ. กาญจนฉัตร พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน เนื่องจากพระองค์เจ้าเหมฯ ทรงขอสัญญาว่า ถ้า ม.จ. กาญจนฉัตรมีพระธิดาจะทรงขอไปเลี้ยงเอง)

พระองค์เจ้าเหมฯ ประทับ ณ บ้านอรฉัตรนานกว่า 10 ปี จะมีเสด็จเข้ากรุงเทพฯ บ้างเป็นครั้งคราวในโอกาสสำคัญ เช่น พระราชพิธีต่างๆ ต่อมา พระองค์เจ้าอาทรทิพยนิภาทรงเห็นว่า พระองค์เจ้าเหมฯ ไม่ทรงมีที่ประทับอันสมควรในกรุงเทพฯ จึงกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุเคราะห์จากในหลวงรัชกาลที่ 9 และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ซึ่งทั้ง 2 พระองค์มีพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างวังราชทัต และพระราชทานเป็นที่ประทับของพระองค์เจ้าเหมฯ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเหมวดี สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2515 สิริพระชันษาราว 80 ปี นับเป็นพระบรมวงศ์ที่ทรงมีพระชันษายืนยาวถึง 5 แผ่นดิน และทรงย้ายที่ประทับกว่าสิบแห่ง สะท้อนถึงความเป็นผู้ไม่ยึดติด และพร้อมที่จะปรับพระองค์ให้เข้ากับบริบทแต่ละช่วงเวลาที่เปลี่ยนไป

อ่านเพิ่มเติม :

“16 มหาสาขา” จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ มีราชสกุลใดบ้าง พระองค์ใดเป็นต้นราชสกุล?

“2 พระราชธิดา” ในรัชกาลที่ 5 ที่ประสูติก่อนบรมราชาภิเษก มีพระองค์ใดบ้าง?

พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร “ลูก” ในรัชกาลที่ 5 ผู้ทรงมีพระชันษายืนยาวที่สุด

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ธงทอง จันทรางศุ. ในกำแพงแก้ว. พิมพ์ครั้งที่ 3 (ฉบับปรับปรุงใหม่). กรุงเทพฯ: มติชน, 2566.

จดหมายเหตุพระราชกิจรายวัน ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว วันที่ ๑ มกราคม จุลศักราช ๑๒๖๕-๓๑ ธันวาคม จุลศักราช ๑๒๖๖ พุทธศักราช ๒๔๔๖-๑๔๔๗. กรมศิลปากร, 2527.

ประยอม ซองทอง. “หัวหินไม่สิ้นมนต์”. เข้าถึงเมื่อ 4 กุมภาพันธ์ 2569.

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ 2569

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : พระองค์เจ้าเหมวดี พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5 ผู้ทรง “ย้ายบ้าน” มากที่สุด

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com