เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) คู่แข่งทางการเมืองคนสำคัญของรัชกาลที่ 3

แม้พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) เมื่อครั้งทรงดำรงพระอิสริยยศเป็น “กรมหมื่นเจษฎาบดินทร์” จะทรงสนับสนุนขุนนางในเครือข่ายของพระองค์ คือ พระยาสุริยวงศ์โกษา (ดิศ บุนนาค) ให้ขึ้นเป็น “เจ้าพระยาพระคลัง” แต่เมื่อพระองค์ทรงขึ้นครองราชย์แล้ว ก็ทรงพยายามจำกัดอำนาจของเจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ไม่ให้กล้าแกร่ง เพราะหากมีกำลังและบารมีแล้วก็มีแนวโน้มจะเป็นคู่แข่งทางการเมืองคนสำคัญของพระองค์ได้

เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ผู้มากบารมีสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ช่วงต้นรัชกาลที่ 3 พระองค์ทรงไว้วางพระราชหฤทัยให้เสนาบดีกลุ่มเดิมทำหน้าที่บริหารบ้านเมือง เพราะเป็นกลุ่มที่สนับสนุนพระองค์ให้ทรงขึ้นครองราชย์

จวบจน พ.ศ. 2373 เครือข่ายของพระองค์ อาทิ กรมหมื่นสุรินทรรักษ์, เจ้าพระยามหาเสนา (น้อย) สมุหกลาโหม, เจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย บุณยะรัตพันธุ์) ต่างสิ้นพระชนม์และถึงแก่อสัญกรรม

อีก 2 ปีให้หลัง สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ วังหน้าในรัชกาลของพระองค์ก็สวรรคต

รัชกาลที่ 3 จึงทรงปรับดุลอำนาจใหม่ และขุนนางคนสำคัญในสมการนี้ก็คือ เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) นั่นเอง

เจ้าพระยาพระคลังสร้างเครือข่ายในกลุ่มชนชั้นนำสยามอย่างแน่นแฟ้น โดยเฉพาะเจ้านายและขุนนางตระกูลบุนนาค เช่น น้องชายคือ ทัต บุนนาค ได้เป็นพระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษา จางวางกรมพระคลังสินค้า บุตรชายคนโตคือ ช่วง บุนนาค ได้เป็นพระยาศรีสุริยวงศ์ จางวางมหาดเล็ก ส่วนบุตรชายอีกคนคือ ขำ บุนนาค ได้เป็นจมื่นราชามาตย์ ปลัดกรมพระตำรวจ ไม่นับญาติพี่น้องคนอื่นๆ ที่กระจายตัวรับราชการในกรมต่างๆ

ส่วนเครือญาติฝ่ายหญิงในตระกูลบุนนาคก็รับราชการในวังหลวงและวังหน้า เช่น เจ้าจอมมารดาตานี พระมารดาในกรมหมื่นสุรินทรรักษ์ เป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1)

เจ้าพระยาพระคลังยังมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติในระดับใกล้ชิดกับรัชกาลที่ 3 เนื่องด้วย เจ้าคุณนวล มารดาของเจ้าพระยาพระคลัง เป็นพระกนิษฐาในสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระบรมราชชนนีในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2)

การเปลี่ยนดุลอำนาจใหม่นี้ รัชกาลที่ 3 โปรดให้เจ้าพระยาพระคลังย้ายไปรับตำแหน่งสมุหกลาโหม แต่ท่านปฏิเสธ

เพราะแม้ตำแหน่งเสนาบดีสมุหกลาโหมจะมีอำนาจควบคุมดูแลหัวเมืองภาคใต้ ซึ่งเป็นแหล่งทำเหมืองแร่ดีบุกและเป็นเมืองท่าค้าขายสำคัญ แต่อำนาจของเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชและเจ้าเมืองสงขลานั้นเข้มแข็งอย่างยิ่ง การโยกย้ายไปรับตำแหน่งใหม่เพียงตำแหน่งเดียวย่อมไม่เป็นผลดีแน่นอน

ท้ายสุด ด้วยอำนาจและเครือข่ายที่เข้มแข็ง ทำให้เจ้าพระยาพระคลังยังคงรักษาตำแหน่งเดิมไว้ได้ พร้อมควบเสนาบดีสมุหกลาโหมอีกตำแหน่งหนึ่ง ความตึงเครียดในราชสำนักจึงก่อตัวขึ้น

อำนาจของเจ้าพระยาพระคลังเพิ่มขึ้นจากบทบาทหน้าที่ รัชกาลที่ 3 จึงทรงคานอำนาจด้วยการปรึกษาข้อราชการหัวเมืองภาคใต้กับ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) ที่รับผิดชอบหัวเมืองลาวและเขมร อยู่เสมอ

อย่างครั้งหนึ่งเกิดความขัดแย้งระหว่างเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชกับเมืองสงขลา รัชกาลที่ 3 ทรงมีรับสั่งให้ขุนนางส่วนกลางออกไปแก้ไขปัญหา ปรากฏถ้อยความที่แสดงให้เห็นความสำคัญของเจ้าพระยาบดินทรเดชาที่มาก่อนเจ้าพระยาพระคลังว่า

“จะให้แต่เจ้าพระยายมราชออกไปเล่า ก็จะว่ากล่าวการงานไปไม่ตลอด ผู้ที่จะออกไปได้ ก็จัดแจงว่ากล่าวเจ้าพระยานคร พระยาสงขลา คิดทำการงานได้ ก็มีแต่เจ้าพระยาบดินทรเดชา เจ้าพระยาพระคลัง ท้าวพระกรุณา… พระยาราชสุภาวดี”

เห็นได้ว่า แม้รัชกาลที่ 3 อาจไม่ทรงจำกัดอำนาจของขุนนางใหญ่ท่านนี้ได้อย่างเต็มที่ แต่พระองค์ก็ทรง “ดีล” กับขั้วอำนาจได้โดยที่ความขัดแย้งไม่ได้ปะทุรุนแรง ทั้งเจ้าพระยาพระคลังก็รับราชการสนองพระเดชพระคุณอย่างเต็มกำลัง

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์สูงสุดที่ “สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์” และถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ พ.ศ. 2398

อ่านเพิ่มเติม :

• รัชกาลที่ 3 ทรงเคืองวังหน้า เหตุสร้างยอดปราสาทเทียบ “วังหลวง”
• ราชทินนาม “บดินทรเดชา” รัชกาลที่ 3 พระราชทานให้ขุนนางคนเดียวเท่านั้น
• “ถนนสมเด็จเจ้าพระยา” ย่านคลองสาน มีสมเด็จเจ้าพระยาท่านไหนบ้าง?

สำหรับผู้ชื่นชอบประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม แง่มุมต่าง ๆ ทั้งอดีตและร่วมสมัย พลาดไม่ได้กับสิทธิพิเศษ เมื่อสมัครสมาชิกนิตยสารศิลปวัฒนธรรม 12 ฉบับ (1 ปี) ส่งความรู้ถึงบ้านแล้ววันนี้!! สมัครสมาชิกคลิกที่นี่

อ้างอิง :

ปวีณา หมู่อุบล. อำนาจนำพระนั่งเกล้าฯ: การเมืองวัฒนธรรมของชนชั้นนำต้นรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ: มติชน, 2567

เผยแพร่ในระบบออนไลน์ครั้งแรกเมื่อ 6 พฤษภาคม 2568

อ่านข่าวต้นฉบับได้ที่ : เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) คู่แข่งทางการเมืองคนสำคัญของรัชกาลที่ 3

ติดตามข่าวล่าสุดได้ทุกวัน ที่นี่
– Website : https://www.silpa-mag.com